Кіріспе
Жел жылдамдығының қысқа мерзімді, күрт өсуі
Шквал – бірнеше минутқа созылатын, жел жылдамдығының кенеттен, күрт өсуі. Бұл желдің шапқынынан өзгеше, ол тек бірнеше секундқа созады. Шквалдар көбінесе жаңбыр, найзағай немесе қатты қар сияқты белсенді ауа-райы құбылыстарымен байланысты. Шквал – бұл белгілі бір уақыт аралығындағы тұрақты желдің күшеюі, себебі шквал кезінде желдің күшті шашырауы мүмкін. Олар әдетте атмосфераның ортасындағы күшті төмен түсетін ауа немесе салқындату аймағында пайда болады. Бұл салқындату аймағының алдыңғы жағында күшті жоғары бағытталған қозғалыстарды тудырады, ал одан кейін төмен бағытталған жергілікті қозғалыстарды күшейтеді.
Желдің сипаты
"Сквалл" термині бірнеше минутқа созылатын жел жылдамдығының кенеттен күшеюін білдіреді. 1962 жылы Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (ДМҰ) жел жылдамдығы кемінде 8 м/с-қа күшейіп, ең жоғары жылдамдығы кемінде 11 м/с-қа жететін және кемінде бір минутқа созылатын болса, ғана "сквалл" деп санауға болады деп анықтады. Австралияда сквалл желдің ұзақ мерзімді орташа мәніне оралғанға дейін бірнеше минутқа созылады.
Австралия
Оңтүстік-шығыс Австралияда дауылды "оңтүстік бустер" деп атайды. Бұл Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарының оңтүстік аймақтарында кенеттен соққан оңтүстік желдің өзгеруі. Ол көбінесе ыстық күндері оңтүстік-шығыстан келіп, салқын, көбінесе қатысу ауа райын және температураның күрт төмендеуін әкеледі, соның салдарынан бұрынғы ыстық ауа райын толығымен алмастырып, одан құтылуға көмектеседі.
Орталық Америка
Орталық Американың жағалауында, таулы аңғарлардан Тынық мұхиты жағына күшті жел соғып, дауылды жағдай тудырады. Бұл жағдайға желдің күрт күшеюі тән.
Куба
Баямо – Баямо шығанасының жанындағы тропикалық дауылдардан туындайтын кенеттен соққан жел.
Тынық мұхиттың солтүстік-батысы (Солтүстік Америка)
Тынық мұхитының солтүстік-батысында, дауыл – қысқа, бірақ күшті желмен болатын ашулы жаңбыр, көбінесе кішкентай аумақта және жоғары жылдамдықпен қозғалады, әсіресе теңіз саласында қолданылатын термин. Фьордтар мен шығанақтарда пайда болатын күшті катабатикалық ағынды теңізшілер «шұңқыр» деп атайды.
Оңтүстік Африка
Bull's Eye Squall – Оңтүстік Африка жағалауындағы ашық ауа-райыда пайда болатын дауылды сипаттау үшін қолданылатын термин. Ол дауылдың үстіндегі шағын, жеке бұлттың түріне байланысты осылай аталады.
Филиппин (Батыс Тынық мұхит)
Елдің көп бөлігінде субаско деп аталатын кенеттен соққылы дауылдар болады, олар күшті желмен бірге қатты жаңбырмен сипатталады. Теңізде жүрген жергілікті балықшылар ашық суда дауылдың жақындап келе жатқанын байқап, оның алғашқы белгілерін көргенде жағаға асығады.
Оңтүстік-Шығыс Азия
"Барат" - Сулавесидегі Манадо шығанағындағы солтүстік-батыс жел буылы.
Қатты ауа райы
Шквал – бұл ұйымдастырылған найзағайлар желісі. Ол көпжасушалы кластер ретінде жіктеледі, яғни көптеген жеке көтерілетін ағымдарды қамтитын найзағай кешені. Оларды көпжасушалы желілер деп те атайды. Шквалдар кейде дауылдар немесе басқа циклондармен байланысты болуы мүмкін, бірақ олар өздігінен де пайда болуы мүмкін. Көбінесе, өздігінен пайда болатын шквалдар фронт сызықтары бойымен қалыптасады және ауыр жауын-шашын, градус, жиі найзағай, қауіпті тік сызықты желдер, сондай-ақ құбылмалы бұлттар, торнадолар және су құйыстар сияқты құбылыстарды қамтуы мүмкін. Шквал желілеріне төменгі қабаттағы маңызды жылу және ылғал, жақын фронталды аймақ, сондай-ақ фронталдық шекараның артынан келетін тік жел серпілісі қажет. Жер бетіндегі күшті желдер әдетте дауылдар желісіне құрғақ ауаның енуінен туындайды, ол қаныққан кезде, жоғары тығыздығына байланысты жел бағытымен таралудан бұрын тез жерге түседі. Көптеген доға тәрізді эхолары бар маңызды шквал желілері – derechos деп аталады.
Скваль желісінің өмірлік циклі
Мезомасштабты метеорологияның бірнеше түрі бар, олардың ішінде алға жылжымайтын суық фронттармен байланыссыз қарапайым, жеке-жеке найзағайлардан бастап, күрделі күндізгі/түнгі мезомасштабты конвекциялық жүйелерге (MCS) және мезомасштабты конвекциялық кешендерге (MCC) дейін, сондай-ақ дауылдық желілерге дейінгі найзағайлар бар.
Құрылу
Шквалдық желінің пайда болуының басты себебі, суық фронттың алдындағы кеңістікте бірнеше дауылдың бірігуіне және/немесе жекелеген дауыл аймағының сыртқа қарай кеңеюіне байланысты.
Қысымның бұзылуы
Найзағайдың ішіндегі қысым өзгерістері маңызды. Жетілген найзағайдың төменгі және орта деңгейлерінде жоғары көтерілу күшімен мезомасштабты аймақта төмен қысым басым деп есептеуге болар еді. Бірақ, бұл солай емес. Төмен қарайтын жел ағындары орта деңгейден суық ауаны алып келіп, жерге тигізіп, барлық жаққа тарату арқылы, жер бетінде кеңінен жоғары қысым байқалады, бұл әдетте күшті (зақым келтіруі мүмкін) желдердің белгісі.
Желдің бұрылысы
Желдің қиылысуы – дауылдық фронттың күштілігі мен ұзақтығын бағалаудың маңызды факторы болып табылады. Төмен және орташа қисылу жағдайында, дамыған дауылдар төмен қарайтын ауа ағыстарын шамалы мөлшерде тудырады, бұл айналуға жеткілікті және алдыңғы жиекті көтеру механизмін құруға көмектеседі. Төменгі қабаттағы реактивтік және синоптикалық желдердің қарама-қарсылығынан пайда болатын жоғары қисылу жағдайында, көтерілетін және одан туындайтын төмен қарайтын ауа ағыстары әлдеқайда күшті болуы мүмкін (суперклеткалық мезоциклондарда жиі кездеседі). Суық ауа ағыны дауылдық фронттың артқы бөлігінен ортаңғы қабаттағы жел ағысына қарай шығып, төмен қарайтын ағыс процесіне көмектеседі.
Жоғары ағындар
Шквал сызығының басты бөлігі негізінен бірнеше көтерілетін ауа ағындарынан немесе жеке көтерілетін ауа ағыны аймақтарынан тұрады, олар жер бетінен тропосфераның ең жоғары деңгейіне дейін көтеріліп, суды конденсациялап, қараңғы, қауіпті бұлтты – айқын жоғары көтерілісі және қанатты бұлт түрінде (синоптикалық масштабтағы желдің әсерінен) құрайды. Көтерілетін және төмен түсетін ауа ағындарының хаостық табиғатынан туындаған қысым өзгерістері маңызды. Дауылдық жағдайда, күшті алдыңғы шеттегі көтерілетін ауа ағындары кейде жердегі бақылаушыға көлеңкелі бұлт түрінде көрініп, қауіпті ауа райының ықтимал белгісі болуы мүмкін. Көтерілетін/төмен түсетін ауа ағындарының салдарынан болатын күшті желден басқа, ауыр жаңбыр (және ақ жаңбыр) да шквал сызығының белгісі болып табылады. Қыс мезгілінде шквал сызықтары азырақ болғанымен пайда болуы мүмкін – ауыр қар және/немесе найзағай мен күн нұры әкеледі, әдетте ішкі көлдерде (мысалы, Ұлы көлдер аймағында) кездеседі.
Бұғаттың үндеуі
Шквал сызығының алғашқы өтуінен кейін, жеңіл немесе орташа қабатты жауын-шашын да жиі болады. Шквал сызығының солтүстік және оңтүстік шеттерінде "қабақ" пішіні көрінеді (спутниктік суреттер арқылы). Бұл жерде солтүстік және оңтүстік ұштары шквал сызығының ортаңғы бөліктеріне қарай иіліп, "қабақ" пішінін құрайды. "Қабақ" пішіні суперклеткалық мезомасштабты жүйелерде жиі кездеседі.
Мезолов
Шквал сызығының полюске қарайтын ұшы көбінесе циклоникалық ұш деп аталады, ал экваторға қарайтын жағы антициклоникалық айналыммен жүреді. Кориолис күшінің әсерінен полюстік ұшы одан әрі дамып, "үтір тәрізді" мезолоу құруы мүмкін, немесе шквал сияқты үлгіде жалғасуы мүмкін. Шквал сызығының артқы жағындағы, жауын-шашын аймағының соңғы шетіне жақын орналасқан мезомасштабты төмен қысым аймағының тағы бір түрі – ояу төмен қысым. Жүйенің пайда болуымен байланысты төмен түсетін жылы ауаның нәтижесінде, ояу төмен қысымымен аспан ашылуы байқалады. Ояу төмен қысымының алдындағы мезожоғары қысым мен ояу төмен қысымы арасындағы қысым айырмасы жеткілікті болған жағдайда, қатты жел сияқты қауіпті ауа райы туындауы мүмкін. Шквал сызығы ыдырап бара жатқанда, ояу төмен қысымының жанында жылу шарылуы пайда болуы мүмкін. Шквал сызығы бойымен жаңа дауылдық белсенділік тоқтағаннан кейін, онымен байланысты ояу төмен қысымы да бірге әлсірейді.
Диссипация
Супержасушалар мен көп жасушалы дауылдар әлсіз қиылыс күші немесе нашар көтерілу механизмдері (мысалы, айқын жер бедері немесе күндізгі жылудың жетіспеуі) салдарынан ыдырағанда, олармен байланысты шквалдық желі немесе жел соғу фронты шквалдық желінің өзінен озып кетуі мүмкін, ал содан кейін төмен қысымның синоптикалық ауданы толтырылып, суық фронттың әлсіреуіне әкелуі мүмкін; мәнісінде, дауыл өзінің көтерілетін ағыстарын толығымен сарқып, тек түсірілетін ағыстар басым жүйеге айналады. Шквалдық желі бойынша ыдырап бара жатқан дауылдардың аймақтары төмен CAPE, төмен ылғалдылық, жеткіліксіз жел қиылысы немесе нашар синоптикалық динамикамен (мысалы, жоғарғы деңгейдегі төмен қысым толтырылуы) байланысты болуы мүмкін, бұл фронтолизға алып келеді. Осыдан бастап шквалдық желінің жалпы жұқаруы жүреді: жел уақыт өте құлдырайды, шығу шекаралары көтерілетін ағыстарды айтарлықтай әлсіретеді және бұлттар қалыңдығын жоғалтады.
Аспандағы белгілер
Шелфтік бұлттар мен дөңгелек бұлттар көбінесе дауылдың алдыңғы жиегінің үстінде, сондай-ақ бұрқасынның желдік майданы деп те аталатын жерде көрінеді. Осы төменгі бұлттар аспанда пайда болғаннан бастап, 15 минут ішінде желдің күрт күшеюін күтуге болады.
Тропикалық циклондар
Тропикалық циклонның бұрқасындылары көбінесе олардың кіші өлшемділігіне байланысты, көптеген орта ендік жүйелеріне қарағанда көбірек қисықтыққа ие спиральды жолақтармен бірдей келеді. Тропикалық циклонның сыртқы жолақтарындағы күшті тік жел градиентінің салдарынан осы бұрқасындыларда су құйындары мен торнадолар пайда болуы мүмкін.
Қысқы ауа райы
Қарлы бұрқаштар салыстырмалы түрде жылы жер беті қабатынан суық ауаның енуінен пайда болуы мүмкін. Көлдің әсерінен жауатын қар, қарлы бұрқаштар түрінде болуы мүмкін.