Кіріспе
Еркін римдік азаматтардың жалпы тобы Ежелгі Римде плебейлер деп аталатын, санақ арқылы анықталған патрицийлер емес, еркін римдік азаматтардың толық құрамын құрады, яғни "қалың халық". Екі топ та мұрагерлікпен берілетін.
In ancient Rome, the plebeians or plebs were the general body of free Roman citizens who were not patricians, as determined by the census, or in other words "commoners". Both classes were hereditary.
Этимология
Топтың және терминнің нақты шығу тегі белгісіз, бірақ грек тіліндегі "plēthos" сөзімен байланысты болуы мүмкін, ол "халық" дегенді білдіреді. Латын тілінде "plebs" сөзі жекеше жиынды атау, ал оның жатыс септігі "plebis". Плебейлер біртекті әлеуметтік топ емес еді. Қала тұрғындары және төрт қалалық тайпаға жататындар кейде "plebs urbana" деп аталатын, ал елді мекендерде тұратындар мен 31 кішігірім ауылдық тайпаға жататындар кейде "plebs rustica" деген атаумен ажыратылатын.
Ежелгі Римде
Ливий мен Дионисийдің жылнамалық дәстүрінде патрицистер мен плебейлер арасындағы ерекшелік, Римнің өзінің пайда болуымен бірдей көне болған, Ромулдың алғашқы жүз сенаторды тағайындауы арқылы қалыптасқан, олардың ұрпақтары патрициатқа айналды. Қазіргі заманғы гипотезалар бұл ерекшелікті б.з.д. "патшалық кезеңнен бастап V ғасырдың соңына дейін" дейін дамыған деп санайды. XIX ғасыр тарихшысы Бартольд Георг Нибур плебейлердің Италияның басқа өңірлерінен көшіп келген шетелдіктер болуы мүмкін деп есептеді. Алайда, плебейлердің патрицистерден нәсілдік тұрғыдан ерекшеленгені туралы бұл гипотезаны ежелгі деректер растамайды. Патрициаттың мұрагерлік діни лауазымдарды монополиялауымен анықталғаны мүмкін, бұл оларға сенатта автоматты түрде мүшелік беруге мүмкіндік берген. Патрициандар патшаларды қуғаннан кейін жабық элита құрып, бай діни көшбасшылардың ядросынан пайда болған болуы мүмкін. Кейбір рулар ("кландар") патрициандық мәртебеге ие болған, бұл олардың отбасылық атымен (римдік есімдемелер) көрсетілген. Ертедегі Рим республикасында 43 ру аты тіркелген, оның 10-ы плебейлік, ал 17-сі белгісіз. Бір рудың құрамында патрициандық және плебейлік тармақтар болуы мүмкін, олар номен арқылы ерекшеленген, бірақ когноменмен бөлінген. Патшалық кезеңде бай отбасылардың аристократиясы болған, бірақ "туған тегінің айқын ерекшелігі республика құрылғанға дейін маңызды болған сияқты көрінбейді". Әдеби деректерде ерте республикада плебейлердің магистратурадан, діни коллегиялардан және Сенаттан шеттетілгені айтылады. Сондай-ақ, олар өздерін басқаратын заңдармен танысуға да рұқсат етілмеген. Дегенмен, кейбір ғалымдар патрициандардың ерте республикадағы магистратураны монополиялағанына күмән келтіреді, өйткені римдік магистраттардың тізімдерінде б.з.д. V ғасырға дейін плебейлердің есімдері кездеседі. Ғалымдардың пікірінше, патрициандар V ғасырдың бірінші жартысында плебейлерді жоғары саяси лауазымдардан шеттетуге және неке арқылы тұрақты әлеуметтік интеграциядан айыруға үлкерген болуы мүмкін. Плебейлер куриялар мен тайпаларға тіркелді, сондай-ақ әскерде және әскер офицері ретінде – трибун милитум қызметін атқарды.
Ордендер арасындағы қақтығыс
Ордендер қақтығысы (ордо – «әлеуметтік ранг» деген мағынаны білдіреді) – патрицистерден толыққанды саяси құқықтар үшін плебейлердің күресі. Римдік дәстүрге сәйкес, Республика құрылғаннан кейін көп ұзамай плебейлер патрицистердің оларды биліктен шеттетуіне және пайдалануына наразылық білдірді. Плебейлер қаладан бірнеше рет шығып кету арқылы саяси мақсаттарына қол жеткізе алды: «көтеріліс пен ереуілдің үйлесімі». Ежелгі Римдік дәстүр бойынша, бұл қақтығыс заңдардың жариялануына, жазылуына және 494 ж.б.д. он екі тақта заңымен бастап, оларға ашық қолжетімділікке әкелді, ол заң алдындағы теңдік принципін енгізді, латын тілінде көбінесе libertas деп аталатын бұл принцип республикалық саясаттың негізіне айналды. Бұл жағдай плебейлердің мүдделерін қорғау өкілеттігі бар плебей трибундарының құрылуына да себеп болды. Содан кейін, әртүрлі жылдары плебейлер мен патрицистер билікті бөліскен консулдық трибуналардың кезеңі болды, бірақ консулдық трибундарына діни билік берілмеген. 445 ж.б.д. lex Canuleia плебейлер мен патрицистер арасында неке қиюға рұқсат берді. 367–6 ж.б.д. радикалды реформа болды, ол консулдық трибуналарды жойды және «патрициандардың діни қарсылықтарына қарамастан, екі консул басқаратын үкімет жүйесіне негіз салды», олардың кем дегенде біреуі плебей болуы керек еді. 342 ж.б.д. кейін плебейлер тұрақты түрде консул лауазымына ие болды. 326 ж.б.д. қарыздық құлдық жойылды, бұл плебейлерді патрициандық қарыздар арқылы құлдыққа түсу мүмкіндігінен босатты. 287 ж.б.д. lex Hortensia қабылдануымен, плебисциттер – яғни concilium plebis қабылдаған заңдар – бүкіл Рим халқына міндетті болды. Бұған қоса, ол плебей кеңесінің заңдарына сенаттың вето құқығын қолдануға тыйым салды. Шамамен 300 ж.б.д. діни лауазымдар да патрициандар мен плебейлер арасында бөлісті, бұл «плебейлердің азаттығына соңғы маңызды кедергі» болды. Дәстүрлі әңгіменің растығы күмәнді: «Бізге жеткен оқиғаның көптеген аспектілері қате болуы мүмкін, күшті түрде жаңартылған немесе тарихтан гөрі миф». Ерте Республиканың плебей реформаторларының аузына салынған сөздердің көп бөлігі, олардың авторларының соңғы республикалық саясатын көрсететін қиялға толы қайта құрулар болуы мүмкін. Монархия құлағаннан бастап плебейлер саясаттан шеттетілді деген мәлімдемеге қайшы, плебейлер б.з.д. V ғасырдың басында консулдық тізімдерінде кездеседі. Мемлекеттік құрылым да мазмұны бойынша өте өзгеше болуы мүмкін, Республика құрылғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы толыққанды классикалық элементтерді қабылдамаған уақытша «сенат» болды.
Асыл тұқымды плебейлер
Плебейлік саяси эмансипацияның аяқталуы ақсүйектердің үстемдік құрған республикалық идеалға негізделді, олар текті немесе мұрагерлік емес, патрицийлер мен плебейлер отбасыларынан сайланған мемлекеттік жоғары лауазымдарға қол жеткізу арқылы анықталды. Бұл топта адамдардың арасында саяси жетістіктерін және өз ата-бабаларының есін сақтау мен маралаудың күрделі мәдениеті қалыптасқан. Бұл мәдениет сонымен қатар соғыстағы және жеке батырлықтағы жетістіктерге де ерекше назар аударды. Екінші Самнит соғысы (б.з.д. 326–304) кезеңінде осы әлеуметтік реформалар арқылы билікке келген плебейлер «ақсүйектер» (асылдық, сондай-ақ танылу, атақ) аурасын иелене бастады, бұл ақсүйектердің билеуші элитасының қалыптасуын білдірді. Б.з.д. 4-ші ғасырдың ортасынан б.з.д. 3-ші ғасырдың басына дейін консулдыққа плебей-патрицийлік «ұсыныстар» бірнеше рет қайталанды, бұл ынтымақтастықтың әдейі саяси стратегиясын көрсетеді. Nobilis немесе novus homo (ақсүйектер қатарына кіретін адам) туралы заманауи анықтама жоқ; Брунт (1982) жағымды сілтеме жасайтын Моммсен, ақсүйектердің патрицийлер, отбасылары плебейлерге айналған патрицийлер (шартты түрде плебке өту) және курулдік лауазымдарды (мысалы, диктатор, консул, претор және курул эдил) атқарған плебейлер екенін айтты. Квесторлыққа сайланғаннан кейін сенатор болу адамды ақсүйек етпеді, тек курулдік орынға құқығы барлар ғана ақсүйек саналды. Алайда, Сулла Республикасынан кейінгі Цицерон заманында nobilis анықтамасы өзгерді. Nobilis енді тек бұрынғы консулдар мен олардың тікелей туыстары мен еркек ұрпақтарын ғана білдірді. Консулдыққа жаңа назар аудару «Сулладан кейін жиі кездесетін тектілік пен отбасылық мұраның көптеген басқа да көріністерімен тікелей байланысты болуы мүмкін», сонымен қатар кеңейтілген сенат пен преторлар саны төменгі лауазымдардың мәртебесін төмендетті. Консулдыққа сайлану арқылы nobilis болған адам novus homo (жаңа адам) болды. Марий мен Цицерон – соңғы Республикадағы novus homines (жаңа адамдар) есімдерімен танымал, олардың көптеген бай және қуатты адамдары – Лукулл, Марк Красс және Помпей – плебей ақсүйектері болған кезде.
Кейінгі тарих
Кейінгі Республика кезеңінде бұл термин әлеуметтік құрылым немесе формалды түрде мұрагерлікке көшкен топты білдіруін тоқтатты, орнына оны төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы азаматтарды атау үшін қолдана бастады. Империяның алғашқы кезеңінде бұл сөз сенаторларға (империяның немесе жергілікті муниципалитеттердің) және атты әскерлерге жатпайтын адамдарды көрсету үшін пайдаланылды.
Өмір
Ежелгі Римдегі плебейлер туралы одан да аз мәлімет белгілі, себебі олардың көпшілігі жаза білмейтін, сол себепті күнделікті өмірінде болған оқиғаларды жаза алмайтын.
Балалық шағы мен білімі
Орташа плебей бай отбасынан тумаған; саяси белсенді ақсүйектер жалпы халықтың өте шағын бөлігін құрады. Орташа плебей баласының жас кезінде еңбек еткені күтілді. Плебейлер көбінесе патрицийлерге қарағанда төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдайға ие болды, бірақ Республиканың соңында кедей патрицийлер де, бай плебейлер де кездесті. Білім ата-анасының бере алатынымен шектелді, ол негізінен жазу, оқу және математиканың қарапайым негіздерін меңгеруден тұрды. Әлдеқайда жақсы жағдайдағы плебейлер балаларын мектепке жіберуге немесе жеке репетитор шақыруға мүмкіндік алды.
Отбасылық өмір
Рим қоғамының барлық деңгейлерінде, соның ішінде плебейлер, патерфамилия (отбасындағы ең үлкен еркек) үй ішіндегі мінез-құлыққа қатысты толық билікке ие болды. Ұлдар өмірінің ешқандай кезеңінде әкелеріне бағынышты болды. Әйелдер отбасында әкелері мен күйеулеріне бағынышты жағдайда болды. Ежелгі Римдегі плебейлер үш немесе төрт қабатты ғимараттарда, көп отбасыларға арналған [[Insula (ғимарат), көп пәтерлі үйлерде] өмір сүрді. Бұл пәтерлерде әдетте су мен жылу болмады. Бұл ғимараттарда дәретхана болмағандықтан, құмыраны пайдалану жиі кездесетін жағдай еді. Плебейлердің пәтерлерінде әшекей ретінде фрескалар мен мозаикалар болды. Қалалардағы тұрғын үйді жалға алу бағасы жоғары сұраныс пен төмен ұсынысқа байланысты көбінесе жоғары болды. Римдегі жалға алу бағасы Италияның басқа қалаларынан және провинциялық қалалардан жоғары болды. Барлық плебейлер осындай жағдайда өмір сүрген жоқ, өйткені кейбір бай плебейлер дом деп аталатын жеке үйлерде тұруға мүмкіндік алды. Ал әйелдер стола деп аталатын ұзын көйлек киетін. Рим сән-стилі көп ғасырлар бойында өте аз өзгерді. Дегенмен, шаш үлгілері мен бет шаштың өрнектері өзгерді, өйткені бастапқыда ерте плебейлердің еркектері сақалды болған, ал Республика дәуірінде таза шалған жүз танымал болды, содан кейін б.з. 2 ғасырында император Адрианның кезінде бет шашты қайтадан танымал етуге ұмтылыс жасалды. Кейбір плебей әйелдері көмір мен бордан жасалған косметика қолданды. Римдіктер әдетте жарқын түсті киімдер киіп, түрлі-түсті әшекейлер тақты.
Демалыс және ойын-сауық
Римдік қара халықтың танымал ойын-сауығы – гладиаторлардың күресі, әскери шерулер, діни мерекелер және көліктер жарысы сияқты ірі шараларға қатысу еді. Уақыт өте келе, саясаткерлер дауысқа ие болу және қара халықты қуанту мақсатымен ойын-сауықтардың санын арттырды.
Қаржылық жағдайы
Қалалық аймақтарда тұратын плебейлер жиі жұмысқа тұрақсыздық, аз жалақы, жұмыссыздық және қымбат бағалармен бетпе-бет келетін. Азаматтығы жоқтар үшін азаматтыққа қол жеткізу мүмкіндігі де болды. Болашақ сарбаздар да түрлі талаптарға жауап беруі керек еді, олар: ер адам болу, белгілі бір бойға ие болу, 35 жасқа дейін тіркелу, ұсыныс хаты болу және оқуын аяқтау.
АҚШ әскери академиялары
АҚШ әскери күштерінде плебтер – АҚШ Әскери академиясының, АҚШ Әскери-теңіз академиясының, Валли Фордж Әскери академиясы мен колледжінің, Теңіз жаяу әскері академиясының, АҚШ Сауда теңіз академиясының, Джорджия Әскери колледжінің (тек бірінші семестрінде) және Калифорния Теңіз академиясының бірінші курс студенттері. Бұл термин сондай-ақ Филиппин Әскери академиясының жаңа курсанттарына да қолданылады.
Филиппин әскери академиясы
Филиппин әскери академиясының құрылысынан бері, жүйе мен дәстүрлер АҚШ әскери академиясымен ұқсас бағдарламаланған. ПМА-дағы бірінші курс кадеттерін плебтер немесе плебостар (төртінші сынып кадеттерінің қысқартылған атауы) дейді, себебі олар әлі де әскери тәжірибесі жоқ азаматтар саналады және ең алдымен Бағыныштылық рухын меңгеруі керек. Плебтер кадеттер корпусының "жұмыс күші" (күштік құрал немесе "порсмендер") болуға да тиіс. Олар сонымен қатар, плебтерге қатысты білімді білуі керек.
Британдық және Комонвеллдік қолдану
Британ, ирланд, австралиялық, жаңазеландиялық және оңтүстік африкалық ағылшын тілдерінде "pleb" деген сөздің түбінен жасалған түрі, сондай-ақ жақында пайда болған "plebby" сипаттағы сөзі, қарапайым, мәдениетсіз немесе төменгі топқа жататын адамды қаралау үшін қолданылатын сөз ретінде пайдаланылады.
Танымал мәдениетте
Британдық комедиялық шоу Plebs ежелгі Римдегі қарапайым халықты көрсетеді. Маргарет Атвудтың "Орикс пен Крейк" романында зор таптық бөлініс бар. Байлар мен білімділер қауіпсіздігі қамтамасыз етілген нысандарда, ал қалғандары "плебландтар" деп аталатын қираған қалаларда өмір сүреді.