Кіріспе

Тонаванда үнді резервациясы – АҚШ-тың Нью-Йорк штатының батысында орналасқан Тонаванда Сенака ұлтының үнді резервациясы. Бұл тайпа федералдық деңгейде мойындалған және 2010 жылғы халық санауы бойынша резервацияда 693 адам тұрды. Резервация көбінесе Генсеси округінде орналасқан, сондай-ақ Эри және Ниагара округтеріне дейін жетеді. Оның шекарасында Алабама, Пемброк, Ньюстед және Роялтон қалалары жатыр. Тонаванда резервациясы Тонаванда өзенінің резервациясы деп те аталады. Қазіргі таңда резервация ішінде, Блумингдейл жолында жартылай оннан астам кәсіпорын орналасқан. Олардың бірқатары салықтан босатылған, төмен бағадағы темекі және бензин сатады. Басқа кәсіпорындар Сенека қолөнер бұйымдарын, азық-түлік пен дайын тағамдар сатады.

Тарих

Ұлы көлдер аймағындағы ежелгі халықтардың әртүрлі мәдениеттерінің із кесіп, соңында ирокездердің бес тайпасы бірікті. 14 ғасырдың ортасына дейін олар Ирокездер конфедерациясын құрды. Сенекалар – Хауденосаунелердің бес тайпасының бірі болған. Тонаванда резервациясының қазіргі орны, тарихи Сенека отаны мен оның қарсыласы – Ниагара аймағын мекендеген Бейтарап тайпасы арасындағы шамалы анық шекараға жақын деп саналады. Француз миссионері Жозеф де Ла Рош Дайлон 1627 жылы бұл аймаққа келген кезде Бейтарап тайпасы осы аймақты басып алған. Ирокездер Нанфан шарты арқылы британдық тәжге адалдық серт берді. Француз және үнді соғысы кезінде ирокездер мен британдықтар Жаңа Францияны жеңіске жеткізді. Ирокездер мен басқа да үнді аумақтары үлкен үнді резерватына қосылды. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде ирокездердің көп бөлігі британдық тәжді қолдады, себебі олар отарлаушылықтың аяқталуын күтті. Осы мақсатта ирокездер отарлаушы елді мекендерге бірнеше шабуылдар жасады, бұл Континенталдық армияны жауап беруге мәжбүр етті. Сенекалардың бұрынғыдан кедейленген отанының көп бөлігін жойған Салливан экспедициясы жүргізілді. Тәж жеңілгеннен кейін, Сенека тайпасының бір бөлігі, басқа ирокездермен бірге, Джозеф Брантпен бірге Канаданың жоғарғы бөлігіндегі (қазіргі Онтарио провинциясы) әлі де британдықтардың бақылауындағы Гранд Ривер резервациясына көшті. Сенека халқының көп бөлігі қазіргі Нью-Йорк штатының батысында қалды және 1794 жылғы Канандайга шарты мен 1797 жылғы Биг-Три шарты арқылы жерлерін беруге мәжбүр болды. Бұл Нью-Йорк штатының батысындағы резервациялардың құрылуына әкелді, бірақ бұл олардың бастапқы резервациясының аз бөлігі ғана болды. Шартынан кейін резервациялардың көп бөлігі штат тарапынан бұзылды, бүгінгі күні шекаралар ақ қоныс салушыларға заңсыз сатылғаннан кейін қысқартылды. Бұл шаралардың көп бөлігі тайпаның рұқсатысыз жасалды. 1848 жылы Сенека тайпасын федералдық деңгейде танылған тайпа ретінде бейнелеу үшін Сенека үнділерінің ұлты құрылды. Баффало Крик шарты бойынша туындаған дауға байланысты, Сенека үнділері республикалық үкімет нысанын қаласа, ал Тонаванда дәстүрлі үкімет нысанын қалағандықтан, 1857 жылы Тонаванда территориясын өкілдік ету үшін Сенека үнділерінің Тонаванда тобы құрылды. Америка стиліндегі республикалық үкімет нысанын қолданатын Сенека үнділерінің ұлтынан айырмашылығы, Сенека үнділерінің Тонаванда тобы дәстүрлі Сенека практикаларын, соның ішінде мұра бойынша өмірлік басшыларды таңдауды сақтайды. Бұл резервациядағы Сенека халқы өздігінен оқыған антрополог Льюис Х. Морганмен бірге Ирокездердің туыстық және әлеуметтік құрылымдары туралы білім беру үшін ғасырдың ортасында жұмыс істеді. Ол өз жұмысының нәтижелерін 1851 жылы "Хо де но соу не" немесе "Ирокездер лигасы" деген атпен жариялады. Оның Американың түпкілікті халықтарының туыстық құрылымының маңыздылығы мен егжей-тегжейі туралы түсініктері келесі антропологиялық және этнологиялық зерттеулерге үлкен әсер етті. Көптеген ақпаратты оның әріптесі және досы Элай С. Паркер, 1828 жылы резервацияда туған Сенека берді. Морган өзінің кітабын Паркерге арнап, олардың бірлескен зерттеулері үшін оны мақтады. Жылдар өте келе, резервацияның көлемі Нью-Йорк штатының жерді қоршаған қауымдастықтарға мәжбүрлеп сатуымен азайды. Резервация, сонымен қатар, көптеген Сенека тайпасының аумақтарына қарағанда нәсілдік жағынан біртұтас (Саламанканы қоспағанда, ол жалға алу жүйесімен жұмыс істейді); Сенека тайпасы өзінің аумақтарының жергілікті емес қоныстануына белсенді қарсылық көрсетті, себебі ақ қоныстануы тайпаның рұқсатысыз жер учаскесін жергілікті емес адамдарға беруге әкелді, олар көбінесе оны егіншілік үшін пайдаланды. Тонаванда тобы өз аумағында жергілікті емес адамдардың тұруына көбірек төзімділік танытты.

География

АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, Ниагара округінің бөлігінің жалпы ауданы 0,8 шақырым² (2,1 км²) және аумақтың ешқайсысы сумен жабылған емес. Халық санағы бюросы резервацияның Генсеси округіндегі бөлігінің жалпы ауданы 9,3 шақырым² (24,0 км²) екенін хабарлайды. Оның 9,2 шақырым² (23,8 км²) құрлық, ал 0,1 шақырым² (0,2 км²) - су (жалпы аумақтың 0,76%). Халық санағы бюросы Эри округіндегі бөлігінің жалпы ауданы 1,8 шақырым² (4,8 км²) екенін хабарлайды. Аумақтың ешқайсысы сумен жабылған емес. Тонаванда өзені бүкіл резервация арқылы Ниагара өзеніне ағып, Ниагара округінің бөлігін Эри және Генсеси округтерінің бөліктерінен бөліп тұрады. Өзен кедергі болып табылады. Асфальтталған жолдардың болмауымен бірге, бұл факторлар резервацияның осы бөлігіндегі халықты шектейді. Резервацияның Ниагара округіндегі бөлігінің солтүстік шекарасы Тонаванда жабайы табиғатты басқару аймағының бір бөлігін құрайды.

Демография

АҚШ Халық санағы бюросы әр округтің үнді резервациясының бөлігі үшін жеке демографиялық мәліметтерді жинақтайды.

Генсее округі

2000 жылғы санақ бойынша, үндістер резервациясында 533 адам, 186 үй шаруашылығы және 121 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 58,0 адам/миль² (22,4 адам/км²) болды. 192 тұрғын үйдің орташа тығыздығы 20,9/миль² (8,1/км²) құрады. Үнді резервациясының нәсілдік құрамы: 52,53% ақ нәсілді, 2,63% қара немесе африкалық-американдық, 39,40% американдық үндістер, 0,19% Тынық мұхиты аралдарынан, 2,44% басқа нәсілдерден және 2,81% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 4,88% құрады. 86 үй шаруашылығының 32,3%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 44,6%-ы бірге тұратын күйеу-әйелдер, 13,4%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 34,9%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 27,4%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 10,8%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,87 адам, ал отбасының орташа мөлшері 3,49 адамды құрады. Үнді резервациясында халық жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер 29,8%, 18-24 жас аралығындағылар 9,9%, 25-44 жас аралығындағылар 26,3%, 45-64 жас аралығындағылар 21,0% және 65 жасқа толған немесе одан асқандар 12,9% болды. Орташа жас 35 жасқа тең. Әр 100 әйелге 97,4 еркек шақ келді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 84,2 еркек шақ келді. Үнді резервациясындағы үй шаруашылығының орташа табысы 25 208 доллар, ал отбасының орташа табысы 36 563 доллар құрады. Ер адамдардың орташа табысы 31 250 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 12 159 доллар болды. Үнді резервациясының жан басына шаққандағы орташа табысы 12 201 долларды құрады. Отбасылардың 12,3%-ы және халықтың 16,1%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 16,5%-ы және 65 жастан асқандардың 16,1%-ы.

Ниагара округі

2010 жылғы халық санауы бойынша, бұл жерде тұрғын жоқ.

Білім

Тонаванда резервациясында тұратын адамдар Акрон орталық мектеп округіне қарасты.