Кестелік есептеулер бағдарламасы

Электрондық кестелер: деректерді ұйымдастыру, талдау, сақтауға арналған бағдарлама. Кестелерде сандар, мәтін немесе формулалар болады.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Spreadsheet — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Деректерді кесте түрінде ұйымдастыру, талдау және сақтауға арналған компьютерлік бағдарлама.

Электрондық кесте – деректерді есептеу, ұйымдастыру, талдау және кесте түрінде сақтауға арналған компьютерлік бағдарлама. Электрондық кестелер қағаз есептік парақтарының компьютерлік үлгісі ретінде әзірленген. Бағдарлама кесте ұяшықтарына енгізілген деректермен жұмыс істейді. Әрбір ұяшықта сандық немесе мәтіндік деректер, немесе басқа ұяшықтардың мазмұнына сүйенетін, автоматты түрде шаманы есептеп көрсететін формулалардың нәтижесі болуы мүмкін. "Электрондық кесте" термині осындай электрондық құжатты да білдіруі мүмкін. Электрондық кесте қолданушылары сақталған кез келген мәнді өзгерте алады және есептелген мәндерге тигізетін әсерін бақылай алады. Бұл электрондық кестені "не болса" талдауы үшін пайдалы етеді, себебі көптеген жағдайларды қолмен қайта есептеусіз жылдам тексеруге болады. Қазіргі заманғы электрондық кесте бағдарламалары бірнеше өзара байланысты парақтардан тұруы мүмкін және деректерді мәтін, сандар немесе графикалық түрде көрсетуге болады. Негізгі арифметикалық және математикалық функцияларды орындаудан басқа, қазіргі заманғы электрондық кестелер қаржылық есеп және статистикалық операциялар үшін кіріктірілген функцияларды ұсынады. Таза қазіргі құн немесе стандартты ауытқу сияқты есептеулерді формулада алдын ала бағдарламаланған функция арқылы кестелік деректерге қолдануға болады. Электрондық кесте бағдарламалары шартты өрнектерді, мәтін мен санды түрлендіру функцияларын және мәтін тізбектерімен жұмыс жасайтын функцияларды да қамтиды. Электрондық кестелер бизнес әлемінде қағаз жүйелерінің орнын толығымен басып алды. Олар бастапқыда есепке алу немесе бухгалтерлік қызметтер үшін жасалған болса да, қазір кестелік тізімдер құрылатын, сұрыпталатын және таратылатын кез келген салаларда кеңінен қолданылады.

Негізгі білім

LANPAR 1969 жылы қолжетімді болды, ол негізгі компьютерлер мен уақытты бөлісу жүйелеріндегі алғашқы электрондық кесте болды. LANPAR – «LANguage for Programming Arrays at Random» деген сөздердің аббревиатурасы. Ол Apple II компьютерін танымал және кеңінен қолданылатын жеке компьютерге айналдыруға көмектесті. DOS операциялық жүйесі басым болған кезде Lotus 1-2-3 жетекші электрондық кесте болды. Қазіргі таңдағыда Microsoft Excel Windows және Macintosh платформаларында ең үлкен нарық үлесіне ие. Электрондық кесте – кеңселік өнімділік құралдары жинағының стандартты мүмкіндігі. 2006 жылы Google бета-нұсқадағы электрондық кесте веб-қосымшасын іске қосты, ол қазір Google Sheets деп аталады және Google Drive-дағы қолжетімді қосымшалардың бірі. Электрондық кесте – X және Y координаталары арқылы анықталатын, қатарлар мен бағандарға орналасқан ұяшықтардан тұратын кесте. X координатасы, яғни бағандар, әдетте әріптермен («A», «B», «C» т.б.) көрсетіледі, ал қатарлар – сандармен (1, 2, 3 т.б.). Жеке ұяшыққа оның қатары мен бағаны арқылы сілтеме жасауға болады, мысалы, «C10». Мұндай ұяшықтарға сілтеме жасау тұжырымдамасы алғаш рет LANPAR (Language for Programming Arrays at Random) (Рене Пардо және Реми Ландо бірлесіп ойлап тапқан) және VisiCalc-те пайда болды, ол «A1 белгілеуі» деп аталды. Сонымен қатар, электрондық кестеде диапазон деген ұғым бар – бұл әдетте біріктірілген ұяшықтар тобы. Мысалы, бірінші бағандағы алғашқы он ұяшықты «A1:A10» диапазоны арқылы көрсетуге болады. LANPAR алдын ала сілтеме жасау/табиғи есептеу тәсілін енгізді, ол Lotus 1-2-3 және Microsoft MultiPlan нұсқасы 2-де қайта пайда болды. Қазіргі заманғы электрондық кесте бағдарламаларында бірнеше электрондық кестелер, көбінесе жұмыс парақтары немесе жай ғана парақтар деп аталады, бір жұмыс кітабын құру үшін біріктіріледі. Жұмыс кітабы физикалық түрде кітаптың, парақтардың және парақтардағы ұяшықтардың барлық деректерін қамтитын файл түрінде ұсынылады. Жұмыс парақтары әдетте беттер арасында ауысатын қойындылармен көрсетіледі, олардың әрқайсысында парақтың бірі болады, бірақ Numbers бұл үлгіні едәуір өзгертеді. Көп парақты кітапшадағы ұяшықтарға сілтеме жасағанда парақтың аты қосылады, мысалы, «Парақ 1!C10». Кейбір жүйелер бұл синтаксисті әртүрлі жұмыс кітапшаларына ұяшықтарға сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Пайдаланушылар парақтармен байланыс үшін негізінен ұяшықтарды пайдаланады. Берілген ұяшыққа деректерді тікелей енгізу арқылы немесе формула арқылы мәлімет қоюға болады, ол әдетте мәтіннің алдында тең белгісімен басталады. Деректерге «hello world» мәтінінің тізбегі, 5 саны немесе 1991 жылдың 16 желтоқсаны кіруі мүмкін. Формула тең белгісімен басталады, мысалы, «=5*3», бірақ бұл көбінесе көрінбейді, өйткені дисплейде есептеудің нәтижесі көрсетіледі, яғни осы жағдайда 15, ал формула емес. Бұл кейбір жағдайларда шатасуға әкелуі мүмкін. Электрондық кестелердің басты ерекшелігі – формуланың басқа ұяшықтардың мазмұнына сілтеме жасау мүмкіндігі, ол өз кезегінде формуланың нәтижесі болуы мүмкін. Мұндай формуланы жасау үшін санды ұяшыққа сілтемемен алмастырады. Мысалы, «=5*C10» формуласы C10 ұяшығындағы мәнді 5 санына көбейту нәтижесін береді. Егер C10 3 мәнін ұстаса, нәтиже 15 болады. Бірақ C10 басқа ұяшықтарға сілтеме жасайтын формула да ұстауы мүмкін, және т.б. Формулаларды тізбектеу мүмкіндігі электрондық кестенің қуатын арттырады. Көптеген мәселелерді жеке математикалық қадамдар сериясына бөлуге болады, ал оларды ұяшықтардағы жеке формулаларға тағайындауға болады. Кейбір формулалар диапазонға да қолданылады, мысалы, SUM функциясы диапазон ішіндегі барлық сандарды қосады. Электрондық кестелер деректер базасының көптеген қағидалары мен ерекшеліктерін бөліседі, бірақ электрондық кесте мен деректер базасы бірдей емес. Электрондық кесте – бұл бір кесте, ал деректер базасы – машинамен оқылатын семантикалық қатынастары бар көптеген кестелердің жиынтығы. Үш парақтан тұратын жұмыс кітабы бір-бірімен өзара әрекеттесе алатын бірнеше кестеден тұратын файл екені рас, бірақ оған деректер базасының реляциялық құрылымы тән емес. Электрондық кестелер мен деректер базалары өзара үйлесімді – парақтар деректер базасына импортталып, олардың ішінде кестеге айналады, ал деректер базасының сұраныстары қосымша талдау үшін электрондық кестелерге экспортталады. Электрондық кесте бағдарламасы – кеңселік өнімділік құралдары жинағының негізгі компоненттерінің бірі, онда әдетте мәтін өңдеуші, презентация бағдарламасы және деректерді басқару жүйесі бар. Жинақтағы бағдарламалар ұқсас функциялар үшін ұқсас командаларды пайдаланады. Әдетте, компоненттер арасында деректерді бөлісу арнайы бағдарламалар жинағымен қарағанда оңайырақ. Бұл әсіресе көптеген жеке компьютер жүйелері мәтіндік режимде дисплейлерді және командаларды графикалық интерфейс орнына пайдаланған кезде маңызды артықшылық болды.

LANPAR, available in 1969, was the first electronic spreadsheet on mainframe and time sharing computers. LANPAR was an acronym: LANguage for Programming Arrays at Random. and it helped turn the Apple II computer into a popular and widely used personal computer. Lotus 1 2 3 was the leading spreadsheet when DOS was the dominant operating system. Microsoft Excel now has the largest market share on the Windows and Macintosh platforms. A spreadsheet program is a standard feature of an office productivity suite. In 2006 Google launched a beta release spreadsheet web application, this is currently known as Google Sheets and one of the applications provided in Google Drive. A spreadsheet consists of a table of cells arranged into rows and columns and referred to by the X and Y locations. X locations, the columns, are normally represented by letters, "A," "B," "C," etc., while rows are normally represented by numbers, 1, 2, 3, etc. A single cell can be referred to by addressing its row and column, "C10". This electronic concept of cell references was first introduced in LANPAR (Language for Programming Arrays at Random) (co invented by Rene Pardo and Remy Landau) and a variant used in VisiCalc and known as "A1 notation". Additionally, spreadsheets have the concept of a range, a group of cells, normally contiguous. For instance, one can refer to the first ten cells in the first column with the range "A1:A10". LANPAR innovated forward referencing/natural order calculation which didn't re appear until Lotus 123 and Microsoft's MultiPlan Version 2. In modern spreadsheet applications, several spreadsheets, often known as worksheets or simply sheets, are gathered together to form a workbook. A workbook is physically represented by a file containing all the data for the book, the sheets, and the cells with the sheets. Worksheets are normally represented by tabs that flip between pages, each one containing one of the sheets, although Numbers changes this model significantly. Cells in a multi sheet book add the sheet name to their reference, for instance, "Sheet 1!C10". Some systems extend this syntax to allow cell references to different workbooks. Users interact with sheets primarily through the cells. A given cell can hold data by simply entering it in, or a formula, which is normally created by preceding the text with an equals sign. Data might include the string of text hello world, the number 5 or the date 16 Dec 91. A formula would begin with the equals sign, =5*3, but this would normally be invisible because the display shows the result of the calculation, 15 in this case, not the formula itself. This may lead to confusion in some cases. The key feature of spreadsheets is the ability for a formula to refer to the contents of other cells, which may, in turn, be the result of a formula. To make such a formula, one replaces a number with a cell reference. For instance, the formula =5*C10 would produce the result of multiplying the value in cell C10 by the number 5. If C10 holds the value 3 the result will be 15. But C10 might also hold its formula referring to other cells, and so on. The ability to chain formulas together is what gives a spreadsheet its power. Many problems can be broken down into a series of individual mathematical steps, and these can be assigned to individual formulas in cells. Some of these formulas can apply to ranges as well, like the SUM function that adds up all the numbers within a range. Spreadsheets share many principles and traits of databases, but spreadsheets and databases are not the same things. A spreadsheet is essentially just one table, whereas a database is a collection of many tables with machine readable semantic relationships. While it is true that a workbook that contains three sheets is indeed a file containing multiple tables that can interact with each other, it lacks the relational structure of a database. Spreadsheets and databases are interoperable—sheets can be imported into databases to become tables within them, and database queries can be exported into spreadsheets for further analysis. A spreadsheet program is one of the main components of an office productivity suite, which usually also contains a word processor, a presentation program, and a database management system. Programs within a suite use similar commands for similar functions. Usually, sharing data between the components is easier than with a non integrated collection of functionally equivalent programs. This was particularly an advantage at a time when many personal computer systems used text mode displays and commands instead of a graphical user interface.

Қағаз кестелері

Адамдар ежелден-ақ мәліметтерді кестелер, яғни бағандар мен қатарлар желісі түрінде ұйымдастырып келген. Бабылдықтар б.з.д. 1800 жылдардың өзінде-ақ саз тақташаларды мәлімет сақтау үшін пайдаланған. Басқа мысалдарды есеп кітаптарында және астрономиялық жазбаларда табуға болады. Кем дегенде 1906 жылдан бері "кесте" термині бухгалтерлік есепте кітаптағы бағандар мен қатарлардың торларын білдіреді. Компьютерлік кестелер пайда болғанға дейін "spread" сөзі екі бетке жайылған газет немесе журнал материалдарын (мәтін немесе графика) білдіретін. "Шағылтылған парақ" деген күрделі сөз кітап жүргізу кітаптарын ұсыну форматын білдіретін болды, онда шығыстар санаты үшін жоғарғы жағында бағандар, сол жақ жиегінде шот-фактуралар тізімі және әрбір төлем сомасы оның қатары мен бағаны қиылысқан ұяшықта көрсетілетін – дәстүрлі түрде бетпе-бет беттерге "жайылған" кітапта (есепті жүргізу кітабы) немесе үлкен форматтағы қағаздарда (талдау қағазы деп аталады) осы форматтағы қатарлар мен бағандармен бөлініп, әдеттегі қағаздан шамамен екі есе кең болатын.

Баспасөз кестесі бойынша есеп беру генераторы BSRG

"Топтық" "кесте" қосымша кіріс деректері бар топтық компилятордан ешқандай айырмашылығы жоқ, ол шығыс есебін жасайды, яғни 4GL немесе дәстүрлі, интерактивті емес, топтық компьютерлік бағдарлама. Дегенмен, электрондық кесте туралы бұл ұғым 1961 жылы Ричард Маттессичтің "Бюджеттік модельдер және жүйелік симуляция" атты мақаласында айтылған. Маттессичтің кейінгі жұмысы (1964a, 9-тарау, Есептесу және талдау әдістері) және оның қосымшасы, Маттессич (1964b, Бюджеттік компьютерлік бағдарлама арқылы фирманың симуляциясы) есептесу және бюджеттеу жүйелерінде (FORTRAN IV-те бағдарламаланған негізгі компьютерлерде) компьютерлік кестелерді қолданды. Бұл топтық кестелер жеке жасушаларға қарағанда, негізінен кіріс айнымалыларының толық бағандары мен қатарларын қосу немесе алумен айналысты. 1962 жылы бұл ұғым, BCL (Business Computer Language – Бизнес компьютерлік тілі) деп аталды, IBM 1130 машинасына енгізілді және 1963 жылы Висконсин штатындағы Маркетт университетінің Р. Брайан Уолш оны IBM 7040 машинасына көшірді. Бұл бағдарлама Фортран тілінде жазылған. Бұл машиналарда қарапайым уақытты бөлісу мүмкіндігі болды. 1968 жылы Уолш BCL-ді Вашингтон штатының университетіндегі IBM 360/67 уақытты бөлісу машинасына көшірді. Ол бизнес студенттеріне қаржыны оқытуға көмектесу үшін пайдаланылды. Студенттер профессор дайындаған ақпаратты алып, оны түрлендіріп, көрсеткіштерді (қатынастарды) көрсете алатын болды. 1964 жылы Кимболл, Стоффеллз және Уолш "Бизнес компьютерлік тілі" атты кітап жазды, ал кітап пен бағдарлама 1966 жылы авторлық құқыққа алынып, кейіннен бірнеше жылдан соң жаңаланды. Applied Data Resources компаниясының Empires деп аталатын FORTRAN алдын ала процессоры болды. 1960 жылдардың соңында Xerox BCL-ді өздерінің уақытты бөлісу жүйесі үшін жетілдірілген нұсқасын жасау үшін пайдаланды.

LANPAR электронды кесте компиляторы

Электрондық кестелерді дамытудағы маңызды өнертабыс 1970 жылы Рене К. Пардо мен Реми Ландау жасаған, электрондық кестеде автоматты табиғи ретті есептеу алгоритміне авторлық құқық алған. Патент бюросы бастапқыда бұл өнертабысты таза математикалық деп қарастырған, бірақ 12 жылдық шағымдардан кейін Пардо мен Ландау Федералдық апелляциялық соттың (CCPA) алдыңғы сотында тарихи сот процесін жеңіп, 1983 жылы Патент бюросының шешімін күштен шығарды – «жаңалықтың мәні алгоритмде болса да, өнертабыс патентке жарамсыз бола бермейді» деген қағиданы орнықтырды. Алайда, 1995 жылы федералдық округ соты өнертапқыштардың өтінім беру кезіндегі әділетсіз мінез-құлқына байланысты патентті қолдануға жарамсыз деп шешті. АҚШ Федералдық апелляциялық соты 1996 жылы бұл шешімді қолдады. Бұл бағдарламалық құрал LANPAR – LANguage for Programming Arrays at Random деп аталды. Бұл ретроним болуы мүмкін, өйткені «LANPAR әзірлеушілердің – Ландау мен Пардоның тегтерінің біріктірілген түрі». Бұл 1969 жылдың жазында Пардо мен Ландау Гарвард университетін бітіргеннен кейін ойлап табылып, толыққанды дамытылды. Бірлескен өнертапқы Рене Пардо Bell Canada компаниясының бір менеджері бағдарламалаушыларға бюджеттік формаларды бағдарламалау және өзгерту үшін тәуелді болмауы керек деп ойлағанын еске алады, сондықтан ол пайдаланушыларға формаларды кез келген ретпен теруге және электрондық компьютерге дұрыс ретпен нәтижелерді есептеуге мүмкіндік берді («Алға сілтеме жасау/Табиғи ретті есептеу»). Пардо мен Ландау 1969 жылы бағдарламалық құралды жасап, іске қосты. LANPAR Bell Canada, AT&T және бүкіл ел бойынша 18 телефон компаниясы жергілікті және ұлттық бюджеттік операциялар үшін пайдаланды. LANPAR сондай-ақ General Motors компаниясымен де қолданылды. Оның ерекшелігі – Пардоның алға сілтеме жасау/табиғи ретті есептеуді (алғашқы «процедуралық емес» компьютер тілдерінің бірі) енгізгендігі, бұл VisiCalc, SuperCalc және MultiPlan-ның алғашқы нұсқаларында қолданылған әрбір жасушадағы нәтижелерді есептеу үшін солдан оңға, жоғарыдан төменге қарай тізбекке қарсы болды. Алға сілтеме жасау/табиғи ретті есептеу болмаса, пайдаланушы барлық жасушалардағы мәндер өзгермейтінше электрондық кестені жаңартуы керек еді. Жасуша мәндері тұрақты болған кезде, пайдаланушы электрондық кестеде басқа алға сілтемелер қалмағанына сенімді болды.

A key invention in the development of electronic spreadsheets was made by Rene K. Pardo and Remy Landau, who filed in 1970 on a spreadsheet automatic natural order calculation algorithm. While the patent was initially rejected by the patent office as being a purely mathematical invention, following 12 years of appeals, Pardo and Landau won a landmark court case at the Predecessor Court of the Federal Circuit (CCPA), overturning the Patent Office in 1983 — establishing that "something does not cease to become patentable merely because the point of novelty is in an algorithm." However, in 1995 a federal district court ruled the patent unenforceable due to inequitable conduct by the inventors during the application process. The United States Court of Appeals for the Federal Circuit upheld that decision in 1996. The actual software was called LANPAR — LANguage for Programming Arrays at Random. This may be a backronym, as "LANPAR is also a portmanteau of the developers' surnames, "Landau" and "Pardo". This was conceived and entirely developed in the summer of 1969, following Pardo and Landau's recent graduation from Harvard University. Co inventor Rene Pardo recalls that he felt that one manager at Bell Canada should not have to depend on programmers to program and modify budgeting forms, and he thought of letting users type out forms in any order and having an electronic computer calculate results in the right order ("Forward Referencing/Natural Order Calculation"). Pardo and Landau developed and implemented the software in 1969. LANPAR was used by Bell Canada, AT&T, and the 18 operating telephone companies nationwide for their local and national budgeting operations. LANPAR was also used by General Motors. Its uniqueness was Pardo's co invention incorporating forward referencing/natural order calculation (one of the first "non procedural" computer languages) as opposed to left to right, top to bottom sequence for calculating the results in each cell that was used by VisiCalc, SuperCalc, and the first version of MultiPlan. Without forward referencing/natural order calculation, the user had to refresh the spreadsheet until the values in all cells remained unchanged. Once the cell values stayed constant, the user was assured that there were no remaining forward references within the spreadsheet.

Autoplan/Autotab кестелік бағдарламалау тілі

1968 жылы Аризона штаб-пәтері орналасқан «General Electric» компьютерлік компаниясының үш бұрынғы қызметкері өз бағдарламалық қамтамасыз ету фирмасын құруға кірісті. А. Лерой Эллисон, Гарри Н. Кантрелл және Рассел Эдвардс венчурлік капиталға ұсынған бизнес-жоспарлары үшін кестелер жасағанда көптеген есептеулер жасауға мәжбүр болды. Олар көп еңбектенуден қысылқысы келді және өздеріне кестелер жасап беретін компьютерлік бағдарлама жазды. Бастапқыда жеке пайдалану үшін қарапайым құрал ретінде жоспарланған бұл бағдарлама, кейіннен Capex Corporation деп аталған компания ұсынған алғашқы бағдарламалық өнімге айналды. «AutoPlan» GE уақытты бөлісу қызметінде жұмыс істеді, ал кейіннен IBM мейнфреймдерінде жұмыс істейтін нұсқасы AutoTab деген атпен ұсынылды. (National CSS ұқсас өнімді, CSSTAB-ты ұсынды, ол 1970 жылдардың басындағы уақытты бөлісу пайдаланушыларының шамалы базасына ие болды. Басты қолданылуы – пікір зерттеулерінің кестелендірілуі.) AutoPlan/AutoTab WYSIWYG интерактивті кестелік бағдарлама емес, кестелер үшін қарапайым сценарий тілі болды. Пайдаланушы қатарлар мен бағандардың атауларын және таңбаларын, содан кейін әрбір қатарды немесе бағанды анықтайтын формулаларды анықтады. 1975 жылы Autotab II түпнұсқасын «пайдаланушы қажетті кез келген пропорцияда біріктірілген 1500 қатар мен бағанға дейін кеңейтеді» деп жарнамалады. Уақытты бөлісу қызметін жүзеге асырған GE Information Services, сондай-ақ 1974 жылы өзінің электрондық кесте жүйесін – Қаржылық талдау тілін (FAL) іске қосты. Кейіннен ол Ұлыбританиядағы тәуелсіз автор Оливер Веллакотт әзірлеген қосымша кесте тілі TABOL-мен толықтырылды. FAL және TABOL екеуі де GEIS деректер базасы жүйесімен (DMS) біріктірілді.

IBM қаржылық жоспарлау және бақылау жүйесі

IBM қаржылық жоспарлау және бақылау жүйесі 1976 жылы IBM Канадасында Брайан Ингем жасады. Оны IBM кем дегенде 30 елде енгізді. Жүйе IBM мейнфреймінде жұмыс істеді және APL тілінде жасалған қаржылық жоспарлауға арналған алғашқы бағдарлама болып табылды, онда бағдарламалау тілі соңғы пайдаланушыдан толығымен жасырылған. IBM-нің VM операциялық жүйесі арқылы, жаңа нұсқалар шыққанда қосымшаның әрбір данасын автоматты түрде жаңартатын алғашқы бағдарламалардың бірі болды. Пайдаланушылар қатарлар мен бағандар арасындағы қарапайым математикалық байланыстарды белгілей алатын. Сол кездегі басқа баламалармен салыстырғанда, ол өте үлкен электрондық кестелерді қолдай алды. Ай сайын әр пайдаланушының электрондық кестесіне бұрынғы топтық жүйеден алынған нақты қаржылық жоспарлау деректері жүктелді. Жүйе APL-дің мүмкіндіктерін объект ядролары арқылы оңтайландыруға, дәстүрлі бағдарламалау тәсілдерімен салыстырғанда бағдарламаның тиімділігін 50 есеге дейін арттыруға арналған.

APLDOT модельдеу тілі

"Өнеркәсіптік салмақты" электрондық кестелердің алғашқы мысалы – 1976 жылы АҚШ Теміржол қауымдастығында IBM 360/91 компьютерінде жасалған APLDOT, ол Джонс Хопкинс университетінің Мэриленд штатындағы Лорел қаласындағы қолданбалы физика зертханасында іске қосылды. Бұл қолданба АҚШ Конгресі және Conrail үшін қаржылық және есептеу модельдерін жасауда көп жылдар бойы сәтті пайдаланылды. APLDOT қаржы сарапшылары мен стратегиялық жоспарлаушылар қағаз кестелерде шешетін мәселелерді осы жүйеде шешкендіктен "электрондық кесте" деп аталды.

CP/M үшін SuperCalc

SuperCalc — 1980 жылы Sorcim компаниясы жариялаған электрондық кесте бағдарламасы. Алғашқыда ол (WordStar-мен бірге) Osborne 1 көшбас компьютер жиынтығына енген CP/M бағдарламалық қамтамасының бір бөлігі ретінде таратылды. Көп ұзамай ол CP/M үшін де-факто стандартты электрондық кестеге айналды.

IBM PC DOS үшін Lotus 1-2-3 кестесі

1982 жылдың қарашасында Lotus 1 2 3-тің пайда болуы IBM персональды компьютерінің қабылдануын үдетті. Ол IBM PC DOS үшін арнайы жазылған, сондай-ақ Apple II-дегі VisiCalc-пен салыстырғанда жылдамдық және графика жағынан артықшылықтары болды, бұл оның танымалдылығын арттыруға септігін тигізді. Lotus 1 2 3 бірнеше жыл бойы басты электрондық кесте болып саналды.

Apple Macintosh және Windows үшін Microsoft Excel

Microsoft Excel-дің алғашқы нұсқасын Apple Macintosh үшін 1985 жылдың 30 қыркүйегінде шығарды, содан кейін оны Windows жүйесіне көшірді. Алғашқы нұсқасы 2.05 деп белгіленді (Macintosh нұсқасы 2.2-мен үйлесу үшін) және 1987 жылдың қараша айында жарияланды. Microsoft-тың 1990 жылдардың басындағы Windows 3.x платформалары Excel электрондық кестелік бағдарламасының Lotus-тан нарық үлесін иеленуіне жағдай жасады. Lotus қолдануға жарамды Windows өнімдерін ұсынған кезде, Microsoft Office кеңсе пакетін құрастыруға кірісті. 1995 жылға қарай Excel нарықта Lotus 1 2 3-ті озып, көшбасшыға айналды.

Google Sheets, Онлайн, Веб-базалық электронды кестелер

2006 жылы Google Google Sheets бета нұсқасын іске қосты, бұл веб-бағдарламаға негізделген электрондық кесте, оны кез келген құрылғыдан үйлесімді веб-браузер арқылы бірнеше пайдаланушы қолдана алады, оны онлайн және офлайн режимде (интернет қосылымымен немесе онсыз) пайдалануға болады. Google Sheets 2Web Technologies компаниясы әзірлеген XL2Web веб-бағдарламасынан пайда болды, ал DocVerse Office құжаттарымен бірнеше пайдаланушының онлайн ынтымақтастығын қамтамасыз етті. 2016 жылы Collabora Online Calc іске қосылды, ерекшелігі – бұл веб-бағдарламаны кез келген ортаға орналастыруға және үшінші тарапқа куәліктеу немесе техникалық қолдауға тәуелді болмауға болады. Collabora Online негізінде 1985 жылы құрылған StarOffice-тен дамыған LibreOffice жиынтығы жұмыс істейді.

Автоматты қайта есептеу

1980 жылдан бері электрондық кестелердің стандарты болып табылатын бұл қосымша мүмкіндік, электрондық кесте бағдарламасына мәндерді қайта есептеуді қолмен сұрау қажеттілігін жояды (қазіргі таңдағыда, әдетте, үлкен электрондық кестелер үшін осы функция арнайы өшірілмесе, әдепкі опция болып табылады, көбінесе өнімділікті арттыру үшін). Алдыңғы электрондық кестелердің кейбіріне қайта есептеуді қолмен сұрау қажет болды, себебі үлкен немесе күрделі электрондық кестелерді қайта есептеу деректерді енгізу жылдамдығын төмендетуі мүмкін еді. Көптеген заманауи электрондық кестелер әлі де осы опцияны сақтайды. Қайта есептеу үшін, электрондық кестеде айналма тәуелділіктер болмауы керек. Тәуелділік графы – жаңартылатын әрбір нысан үшін төбесі бар және егер бір нысанды екіншісінен бұрын жаңарту қажет болса, оларды байланыстыратын қабырғасы бар граф. Айналма тәуелділіктері жоқ тәуелділік графтары бағытталған ациклді графтар құрайды, бұл белгілі бір нәтиже алуға сенімді болатын ішінара реттелулердің бейнелеуі (осы жағдайда электрондық кестеде).

Нақты уақытқа жаңарту

Бұл мүмкіндік ұяшықтың мазмұнын сыртқы дереккөзден – мысалы, "қашықтағы" электрондық кестедегі ұяшықтан – алынған мәнмен белгілі бір уақыт аралығында жаңартуды қарастырады. Ортақ, интернеттегі электрондық кестелер үшін, басқа пайдаланушы жаңартқан ұяшықтарды "бірден" жаңартуға қолданылады. Барлық тәуелді ұяшықтар да жаңартылуы керек.

Блокталған ұяшық

Кіргеннен кейін таңдалған ұяшықтар (немесе бүкіл электрондық кесте) кездейсоқ жаңартылуын болдырмау үшін шартты түрде "құлыпталуы" мүмкін. Әдетте, бұл формулалар бар ұяшықтарға қолданылады, бірақ килограмм/фунтқа айналдыру коэффициенті сияқты "тұрақты" мәндері бар ұяшықтарға да қолданылуы мүмкін (2.20462262 сегіз ондық таңбаға дейін). Жеке ұяшықтар құлыпталған деп белгіленгенімен, файл параметрлерінде осы мүмкіндік қосылғанша электрондық кестедегі деректер қорғалмайды.

Деректер пішімі

Құндылықтың қалай көрсетілуін анықтау үшін ұяшық немесе диапазонды қосымша анықтауға болады. Егер бұрын нақты белгіленбесе, әдепкі көрсету форматы әдетте оның бастапқы мазмұнымен анықталады, сондықтан мысалы, "31/12/2007" немесе "31 Dec 2007" күнтізбелік форматқа автоматты түрде ауысады. Сол сияқты, сандық мәннен кейін % белгісін қосу ұяшықты проценттік формат ретінде белгілейді. Бұл формат ұяшықтың мазмұнын өзгертпейді, тек көрсетілетін мәнін ғана өзгертеді. "Сандық" немесе "валюта" сияқты кейбір ұяшық форматтары ондық таңбалар санын да анықтай алады. Бұл күні бар ұяшықта көбейту сияқты жарамсыз операцияларды орындауға мүмкіндік береді, нәтижесінде тиісті ескертусіз логикалық қате нәтижелер пайда болуы мүмкін.

Ұяшықты пішімдеу

Электрондық кесте бағдарламасының мүмкіндіктеріне байланысты, әрбір ұяшықты (сөз өңдегіштегі "стиль" сияқты) мазмұнының қасиеттері (шрифт мөлшері, түсі, қалың немесе курсив) немесе ұяшықтың қасиеттері (шекара қалыңдығы, фонның түсі, көлеңкесі) арқылы жеке пішімдеуге болады. Электрондық кестені оқуды жеңілдету үшін, ұяшықтардың пішімделуі деректерге шартты түрде қолданылуы мүмкін; мысалы, теріс сан қызыл түспен көрсетілуі мүмкін. Ұяшықтың пішімделуі, әдетте, оның мазмұнына әсер етпейді, ал ұяшықтарға сілтеме жасалғанда немесе басқа жұмыс парақтарына немесе бағдарламаларға көшірілгенде пішімделу мазмұнымен бірге берілмеуі мүмкін.

Аталған ұяшық

Көптеген жағдайларда, баған немесе қатардағы бір ұяшық немесе ұяшықтар тобын "атауға" болады, бұл пайдаланушыға осы ұяшықтарды торлық сілтеме орнына атымен сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Атаулар электрондық кестеде бірегей болуы керек, бірақ электрондық кесте файлында бірнеше парақтар қолданылғанда, әр парақтағы бірдей атаулы ұяшықтар диапазоны парақ атауын қосу арқылы ажыратылса қолданылуы мүмкін. Мұндай қолданудың бір себебі – көптеген парақтарда команданы қайталайтын макростарды жасау немесе іске қосу. Тағы бір себебі – атаулы айнымалылары бар формулалар олардың күтілетін алгебралық мағынасына сәйкес тез тексеріледі (олар Фортран өрнектеріне ұқсайды). Аталған айнымалылар мен аталған функцияларды пайдалану электрондық кесте құрылымын түсінікті етеді.

Ұялы диапазондар

Сол сияқты, атаулы ұяшықтар диапазонының орнына диапазонға сілтеме қолдануға болады. Ұяшықтар диапазонына сілтеме әдетте (A1:A6) түрінде болады, бұл A1-ден A6-ға дейінгі барлық ұяшықтарды көрсетеді. "=SUM(A1:A6)" сияқты формула көрсетілген барлық ұяшықтардың қосындысын есептеп, нәтижені формула жазылған ұяшыққа шығарады.

Беттер

Алғашқы электрондық кестелерде ұяшықтар қарапайым екі өлшемді тор болды. Уақыт өте келе, модель үшінші өлшемді қосып, кейбір жағдайларда "табақтар" деп аталатын атаулы торлардың тізбегін де қамтыды. Ең жетілген мысалдар деректер жиынтығын әртүрлі тәсілдермен кесіп, проекциялауға мүмкіндік беретін инверсия және айналу операцияларын қолдайды.

Функциялар

Электрондық кестелерде әдетте бірнеше кіріктірілген функциялар болады, мысалы арифметикалық амалдар (мысалы, қосынды, орташа және т.б.), тригонометриялық функциялар, статистикалық функциялар және тағы да басқалар. Бұдан өзге, пайдаланушы өздігінен анықтаған функцияларға да мүмкіндік көбінесе қарастырылады. Microsoft Excel-де мұндай функциялар Visual Basic for Applications қолданылып, берілген Visual Basic редакторында анықталады және олар жұмыс парағында автоматты түрде қолжетімді болады. Сонымен қатар, жұмыс парағынан мәліметтерді алып, белгілі бір есептеулер жасап, нәтижелерін қайта жұмыс парағына шығаруға болатын бағдарламалар да жазуға болады. Суретте sq атауы пайдаланушы тағайындайды, ал sq функциясы Excel-ге қоса берілген Visual Basic редакторы арқылы енгізіледі. Name Manager x және y деп аталған айнымалылардың электрондық кестедегі анықтамаларын көрсетеді.

Ішкі бағдарламалар

Функциялар өздігінен жұмыс парағына мәлімет жаза алмайды, олар тек есептеу нәтижесін қайтарады. Дегенмен, Microsoft Excel-де макростар (ішкі бағдарламалар) макрос ішіндегі мәндерді немесе мәтінді тікелей электрондық кестеге жаза алады. Суретте Visual Basic коды көрсетілген, бұл код аталған x бағанының әрбір мүшесін оқып, оның квадратын есептейді және осы нәтижені аталған y бағанының сәйкес жасушасына жазады. y бағанында ешқандай формула жоқ, себебі оның мәндері электрондық кестеде емес, макроста есептеліп, тікелей жазылады.

Қашықтан жұмыс кестесі

Кез келген ұяшыққа немесе ұяшықтар тобына сілтеме жасалғанда, егер олар ағымдағы физикалық электрондық кесте файлында орналаспаса, ол "сыртқы" электрондық кестеге қол жеткізу болып саналады. Сілтеме жасалған ұяшықтың мазмұны қолмен жаңарту арқылы алғашқы сілтемеде немесе, әсіресе веб-негізгі электрондық кестелерде, белгілі бір автоматты жаңарту интервалымен дерлік нақты уақыт мәні ретінде қолжеткізілуі мүмкін.

Диаграммалар

Көптеген электрондық кесте бағдарламалары мәліметтер топтарынан графиктер мен диаграммалар (мысалы, гистограммалар, секторлық диаграммалар) жасауға мүмкіндік береді, олар жасуша мазмұны өзгергенде динамикалық түрде қайта жасалады. Дайындалған графикалық элементті ағымдағы параққа кірістіруге немесе жеке нысан ретінде қосуға болады. Excel гистограммасын жасау үшін REPT функциясын қолданатын формула пайдаланылуы мүмкін.

Логикалық кестелер

Логикалық өрнектерге негізделген формула тілі бар электрондық кестелер логикалық электрондық кестелер деп аталады. Мұндай кестелер өздерінің ұяшықтарындағы мәндері туралы дедуктивті қорытынды жасау үшін қолданылуы мүмкін.

Бағдарламалау мәселелері

Алғашқы бағдарламалау тілдері электрондық кестелерді басып шығаруға арналған болғандай, бағдарламалау техникалары да компьютерде кестелерді (электрондық кестелер немесе матрицалар деп те аталады) тиімдірек өңдеу үшін өркендеді.

Соңғы пайдаланушыны дамыту

Электрондық кестелер – соңғы пайдаланушының кең таралған құралы. EUD – бұл кәсіби бағдарламашы емес адамдардың бағдарламалау тілін терең білместен автоматтандырылған әрекеттер мен күрделі деректер объектілерін құруға арналған іс-әрекеттерді немесе техникаларды білдіреді. Көптеген адамдарға есептеулерді электрондық кестеде орындау, эквивалентті реттік бағдарламаны жазудан оңайырақ көрінеді. Бұл электрондық кестелердің бірнеше ерекшеліктеріне байланысты. Олар бағдарламалық байланыстарды анықтау үшін кеңістіктік қатынастарды пайдаланады. Адамдар кеңістік туралы және нысандар арасындағы тәуелділіктер туралы жоғары дамыған сезімталдыққа ие. Реттік бағдарламалау көбінесе мәтіннің әрбір жолын тікелей жазуды қажет етеді, оны түсіну және өзгерту үшін баяу және сақтықпен оқу керек. Олар қателерге төзімді, жартылай нәтижелер мен функциялардың жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бағдарламаның бір немесе бірнеше бөлігі басқа бөліктері аяқталмаған немесе бұзылған болса да, дұрыс жұмыс істей алады. Бұл бағдарламаларды жазуды және түзетуді жеңілдетеді және жылдамдатады. Реттік бағдарламалауда бағдарламаның жұмыс істеуі үшін әрбір жол мен символ дұрыс болуы керек. Бір ғана қате бүкіл бағдарламаны тоқтатып, нәтиже алуға кедерілді етеді. Бұл пайдаланушыға қолайлылық электрондық кестелерді жасаудың артықшылығы болғанымен, ол қателердің ықтималдығын арттырады. Заманауи электрондық кестелер қосымша белгілерді қолдануға мүмкіндік береді. Бағдарлама элементтерінің мағынасын түсіндіру үшін бағдарламаға түстер, шрифттер, сызықтар және т.б. қойылуы мүмкін. Пайдаланушыларға жаңа функцияларды жасауға мүмкіндік беретін кеңейтімдер функционалдық тілдің мүмкіндіктерін ұсына алады. Пайдаланушыларға машиналық оқыту саласындағы модельдерді құруға және қолдануға мүмкіндік беретін кеңейтімдер де бар. Электрондық кестелер әмбебап. Бульдік логикасы мен графикалық мүмкіндіктерінің арқасында электрондық тізбектерді жобалау да мүмкін. Электрондық кестелер реляциялық деректерді сақтай алады және электрондық кесте формулалары SQL сұраныстарының барлығын бейнелей алады. SQL кодын электрондық кестеге автоматты түрде аударатын сұрау аудармасы бар.

Электрондық кестелер бағдарламалары

"Кестені есептеу бағдарламасы" негізгі ұйымдастыру принципі ретінде уақыт емес, кеңістіктік қатынастарды қолдана отырып, жалпы есептеу тапсырмаларын орындау үшін жасалған. Көбінесе электрондық кестені математикалық граф ретінде қарастыру ыңғайлы, онда түйіндер – электрондық кестедегі жасушалар, ал қабырғалар – формулаларда көрсетілген басқа жасушаларға сілтемелер болып табылады. Бұл көбінесе электрондық кестедегі тәуелділік графигі деп аталады. Жасушалар арасындағы сілтемелер салыстырмалы және абсолютті орналасқан жер сияқты кеңістіктік ұғымдарды, сондай-ақ атаулы орындарды пайдалана алады, бұл электрондық кестедегі формулаларды түсінуді және басқаруды жеңілдетеді. Электрондық кестелер әдетте жасушалар өзгерген кезде оларды автоматты түрде жаңартуға тырысады. Алғашқы электрондық кестелер жасушаларды белгілі бір ретпен бағалау сияқты қарапайым тактиканы қолданды, бірақ қазіргі электрондық кестелер тәуелділік графигінен ең аз қайта есептеу ретімен есептейді. Кейінгі электрондық кестелер сондай-ақ белгілі бір жасушада белгілі бір нәтижеге жету үшін бастапқы мәндерді өзгертіп, мәндерді кері таратуға шектеулі мүмкіндік береді. Дегенмен, электрондық кестедегі жасуша формулалары көбінесе кері емес болғандықтан, бұл әдіс шектеулі. Кезекпен бағдарламалау модельдеріндегі көптеген ұғымдар электрондық кестелерде де кездеседі. Мысалы, индекстелген циклдың кезекпен моделі әдетте ұқсас формулалармен (әдетте тек қандай жасушаларға сілтеме жасалғанда ғана өзгешелік болады) жасушалар кестесі ретінде бейнеленеді. Электрондық кестелер VBA сияқты скрипттік бағдарламалау тілдерін электрондық кесте тілінің мүмкіндіктерін кеңейту үшін пайдалануға дамыды.

Есептік кесте тәуекелі

Электрондық кесте тәуекелі – байланысты (әдетте сандық негізде) шешім қабылдауда қолданылатын электрондық кесте бағдарламасынан материалды түрде дұрыс емес мән алумен байланысты тәуекел. Мысалдарға активтерді бағалау, қаржылық есептерді анықтау, дәрілік дозаларды есептеу немесе құрылыс инженериясы үшін жүк көтергіш арқалықтың мөлшерін анықтау жатады. Тәуекел қате немесе жалған деректерді енгізуден, электрондық кесте логикасындағы қателерден (немесе дұрыс емес өзгерістерден) немесе қажетті жаңартуларды (мысалы, ескі валюта бағамдары) жіберуден туындауы мүмкін. Жекелеген қателердің кейбіреуі 1 миллиард АҚШ долларынан асып кеткен. Электрондық кесте тәуекелі негізінен жеке тұлғалардың іс-әрекеттерімен (немесе іс-әрекетсіздігімен) байланысты болғандықтан, ол операциялық тәуекелдің бір саласы ретінде қарастырылады. Осыған қарамастан, ClusterSeven жүргізген зерттеу көрсеткендей, жылдық кірісі 50 миллион фунт стерлингтен жоғары компаниялардың жоғары деңгейдегі басшылары мен аға менеджерлерінің шамамен жартысы (48%) компанияларда электрондық кестелерді пайдалануды бақылаудың жоқтығын немесе қолмен жүзеге асырылатын процестердің жеткіліксіз қолданылуын айтты. 2013 жылы Массачусетс Амхерст университетінің экономика студенті Томас Херндон экономистер Кармен Рейнхарт пен Кеннет Рогоффтың "Борыш кезеңіндегі өсім" атты өте ықпалды 2010 жылғы мақаласында қолданған электрондық кестеде маңызды кодтау қателіктерін анықтады. Рейнхарт пен Рогоффтың мақаласы 2010–2013 жылдарғы Еуропалық үнемдеу бағдарламаларын қолдау үшін кеңінен пайдаланылды.