Кіріспе

Америкалық саясаткер, 1951-1955 жылдар аралығында Миннесотаның губернаторы болған Элмер Ли Андерсен (17 маусым 1909 жыл - 15 қараша 2004 жыл) – американдық кәсіпкер, қайырымдылық жасаушы және саясаткер. Андерсен H. B. Fuller Company компаниясында сәтті бизнес-карьера құрды. Ол ең әйгілісі Миннесотаның 30-шы губернаторы болды. Өзін прогрессивті республикашыл деп сипаттаған ол, губернатор қызметін атқарган кезінде көптеген әлеуметтік және қоршаған ортаны қорғау ережелерін қабылдаған беделді саясаткер болды. Миннесота және АҚШ тарихындағы ең тартысты сайлаулардың бірінде Андерсен 1962 жылғы Миннесота губернаторы сайлауында Карл Рольвагқа 91 дауыспен жеңілді.

Ерте өмір және білім

Андерсен Чикагода дүниеге келген. Оның анасы, Дженни Оливия Джонсон (1877–1925), Швецияның Лулеа қаласынан келген теңізшінің қызы, жас жігіт ретінде Америкаға келіп, ағаш бизнесімен айналысты. Элмердің әкесі Арне Кьелсберг Андерсен (1866–1926) – Норвегияның Солор аймағынан көшіп келген, Чикагода қоныстанған және Ашленд даңғылындағы вагондар депосынан шығатын Халстед трамвай желісінде трамвай жүргізушісі болды. "Менің ең алғашқы естелігім – онымен бірге трамвайда жүру және көше қиылыстарына жеткенде қоңырау соғуға рұқсат алу", – деп жазды Андерсен. Оның ата-анасы ол алты жаста болғанда ажырасып кеткен. Андерсен ата-анасының неге ажырасқанын түсінбеді және олардан сұрастырмады. Ол анасы мен кішкентай әпкесі Каролинамен бірге Мичиган штатының Мускегон қаласына көшіп барды. Оның екі үлкен ағасы, Арнольд пен Марвин, кейіннен Мускегонға келді. Андерсендер атасымен ажырасқаннан кейін сирек байланысты. Тоғыз жасында Эльмер жеңіл түрдегі полиомиелитке шалдыққан, бірақ жаттығулар арқылы күшін қалпына келтірді. Андерсеннің ағалары Мускегондағы Е. Х. Шелдон компаниясында, арнайы мектеп жиһаздарын шығаратын фирмада жұмыс істеді. Эльмер фабрикада жұмыс істеуге тым жас болғандықтан, оның алғашқы жұмысы – кір жуумен айналысатын анасына көмектесу болды. Содан кейін ол газет, көкөніс, арнайы өнімдер, шоколад және сусындар сатумен айналысты. Ол сондай-ақ кемежайдан теміржол станциясына жолаушылардың сөмкелерін тасыды. "Мен сатуды жақсы көремін", – деп жазды ол. "Мен адамдармен қарым-қатынас жасауды жақсы көремін. Жақсы сатушы басқа адамның ой-пікіріне ықпал етеді. Сондықтан сату – өте маңызды іс". 14 жасында Андерсен ағаларына қосылып Шелдон компаниясында жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Muskegon Chronicle газетінде жарияланған құстар туралы қысқа эсселер жазды. "Осы мақалалардың басылып шығуын көргенімде қатты қуандым, содан газет бизнесіне деген қызығушылығым оянды". Андерсеннің анасы шіркеу ісіне берілген және балаларының лютеран шіркеуінде тәрбиеленуін қамтамасыз етті; Андерсен Мускегондағы Құтқарушымыздың лютеран шіркеуінде расталды. 1925 жылы оның анасы суық тиіп, одан пневмония дамыды. Ол 1925 жылдың 3 наурызында үйде қайтыс болды, Андерсен оның жанында болды. Бір жылдан кейін оның әкесі де жүрек талмасынан қайтыс болды. Андерсен 1926 жылы орта мектепті бітіріп, жаңадан құрылған Мускегон қалалық колледжінің алғашқы студенттерінің бірі болды. Екі жылдан кейін колледжді бітірген соң, ол мектеп берген алғашқы дипломды алды. Колледжде оқыған кезінде ол жылжымайтын мүлік фирмасы J. J. Fagan and Company-де сатушы болып жұмыс істеді және Muskegon Chronicle газетінде тілші болып жұмыс істеді, сонымен қатар колледж газетін шығаруды бастады. Көп ұзамай ол ағаларымен бірге Muskegon Realty компаниясын құрды, ол Mercury Insurance Company үшін сақтандыру полистерін де сатты. "Ол жылдары мен тез жетіліп кеттім. Мен үйлер мен шаруашылықтарды сататынмын. Мен сақтандыруды сататынмын. Мен колледж газетінің редакторы болдым және күнделікті газетке тілші болып жұмыс істедім. Мен бұрын-соңды білмеген нәрселерді зерттедім. Бұл – керемет кезең болды". Андерсен 1928 жылы колледжді бітірді. Келесі жылы ол Миннеаполистегі (Миннесота штаты) Шелдон компаниясында сатушы болып жұмыс істеді. "Минеаполистегі бір жыл маған тағы бір нәрсеге ұмтылысымды арттырды. Мен Миннесота университетіне оқуға түсуді қаладым. Мен әдетте жаңа жобаны нақты мақсаттармен бастаймын. Миннесота университетіне түсуде үш мақсатым болды: жұмыс орнымды сақтау үшін диплом алуым керек еді. Біреудің маған қарағанда жоғары білімді болғанын қаламаймын, себебі оның білімі бар, ал менің білімім жоқ. Тағы бір мақсатым – үйленуге болатын қыз табу еді. Мен үй мен отбасын аңсауға кірістім. Мен жалғыздыққа бейім болдым. Мен саяхатшы сатушы болу, үнемі жолда жүру, мен қалаған әйелдермен танысудың жолы емес екенін түсіндім. Үшінші мақсатым – көңіл көтеру еді! Мен сәтті сатушы болдым және ақшаны да жұмсап жүрдім, сондықтан қызығушылық, қыз табу, диплом алу – менің мақсатым. Егер мен бірдеңе үйренсем, ол кездейсоқ болар еді!" Андерсен 1931 жылы Миннесота университетін бітірді.

H. B. Фуллер компаниясы

1934 жылға қарай Андерсен саяхатшы сатушы ретіндегі өміріне көңілі толмастай бастады. Ол бір әріптесі арқылы мектеп клейін шығаратын Сент-Пол қаласындағы (Миннесота штаты) H. B. Fuller компаниясы сатуды ілгерілету үшін адам іздеп жатқанын естіді. Андерсен бұл мәселені иесі және президенті Харви Б. Фуллер кішімен талқылап, 1934 жылдың 8 қазанында компанияға қосылды. Андерсен 1941 жылы компанияның бақылау үлесін сатып алып, президенттікке дейін келесі жеті жыл ішінде H. B. Fuller компаниясының сатуын басқарды. Оның басшылығымен фирма корпоративтік жауапкершіліктің алғашқы үлгісіне айналды, ол қызметкерлерге, олардың жұбайларына және зейнеткерлерге кеңпейілді жәрдемақылар ұсынуымен танылды. Андерсеннің корпоративтік философиясы нақты тәртіппен төрт басымдыққа негізделген. Ең жоғары басымдық – тұтынушыға қызмет көрсету. «Тұтынушының қалағаны біз үшін оны қамтамасыз ету мүмкіндігі ретінде қарастырылуы керек. Екіншісі – компания оған қатысы бар адамдардың игілігі үшін болуы керек. Мен «қызметкер» деген сөзді ешқашан ұнатпадым. Ол зауыт ішіндегі топтық айырмашылықты білдіреді. Біз әрқашан «әріптес» деген сөзді қолдандық. Фуллер үшін үшінші басымдық – ақша табу. Көру үшін ақша табу керек. Даму үшін ақша керек. Зерттеу жүргізу және жаңа өнімдерді әзірлеу үшін ақша керек. Ақшаға деген қажеттілік кейде өте күшті болуы мүмкін. Бірақ корпорациялар ақша табуды өз орнына қоюы керек. Біздің философиямыз үлкен қоғамға қызмет етуді де естен шығармады. Біз оны төртінші орынға қойдық, клиенттерге қызмет көрсетуден кейін, біздің әріптестеріміз бен пайдадан кейін. Қоғамдық қызмет бизнестің басты бөлігі бола алмайды, бірақ оны жиі қалдырып кетуге болмайды. Бизнес жалпы қоғаммен қарым-қатынас жасауы керек – ең болмаса өзімшілдік үшін». Андерсеннің басшылығымен Фуллер кішкентай зауыттан Fortune 500 халықаралық компаниясына айналды. Оның кеңею стратегиясы бәсекелестерді таң қалдырды. Бәсекелестер компания жаңа зауыттарды іске қосу үшін күресіп жатыр деп ойлады, бірақ шындыққа қарамастан, керісінше болды. Желімдер индустриясындағы басқа да көшбасшылар Нью-Йорк, Чикаго және Сан-Франциско қалаларында жұмыс істеді. «Олардың үлкен зауыттары мен үлкен инвестициялары болды. Олар жаңа зауыт салай алмады. Олар ескі, үлкен зауыттарымен не істемек? Салыстырмалы түрде, біз елді аралап, шағын нарықтарда шағын зауыттарды орната бастадық. Біз жылжымайтын мүліктің құнын төмен ұстадық. Бізде клиенттерге тасымалдау үшін үлкен шығындар болған жоқ. National Adhesives, индустриядағы ең ірі компания, ақша табуға қатты ден қойды. Олар өздерінің нарықтағы үлесі төмендесе де, көбірек ақша табу үшін бағаларын жоғары деңгейде ұстап отырды. Бұл Фуллер сияқты кішкентай компаниялар үшін құт-береке болды». 1968 жылы Фуллер акционерлік қоғамға айналды. 1970 жылға қарай ол желімдер индустриясының көшбасшысы болды, АҚШ-та 27 зауыты мен кеңсесі бар, ал шетелде он кеңсесі болды. Андерсен компаниясы он жыл бұрын қойған мақсат – әр бес жылда сату көлемін екі есеге көбейту – әлі де орындалып келеді. 1970 жылы Фуллер сатудан шамамен 48 миллион доллар табыс тапты. Андерсен 1974 жылы 65 жасында президенттік және бас атқарушы директор лауазымынан зейнетке шығып, компанияны үлкен ұлы Тониге тапсырды.

Сүт фермасы

1953 жылы, H. B. Fuller компаниясының президенті болғаннан кейін 12 жыл өткен соң Андерсен сүт шаруашылығы бизнесіне кіріп, Висконсин штатының Сент-Круа-Фоллз қаласының жанындағы Дир-Лейк көлі маңындағы әйелінің отбасына тиесілі ферманы сатып алды. Бұл 200 басқа жуық малмен 35 жылдық сүт шаруашылығымен айналысудың бастамасы болды. Мал басы бірте-бірте тіркелген голштин тұқылына ауыстырылды. 1984 жылы Дир-Лейк фермасы Ұлттық Голштин қауымдастығының «Жаңашыл селекционер» сыйлығын алды. 1950 жылдары қосымша жерлер сатып алынып, кеңейтілген фермада экологиялық жаңару жобалары жүргізілді. Андерсен 1988 жылы сүт шаруашылығынан шыққаннан кейін, бір көлдің айналасындағы 80 акр жер әйелінің ата-анасының естелігін сақтау үшін жер қорығына айналдырылды.

ECM Publishers баспасы

1974 жылы Андерсен газет баспашысы және жазушы ретінде жаңа мансабын бастады. Ол екі газетті сатып алып, «Принстон Юнион Игл» газетін құрды, ол кейіннен ECM Publishers компаниясының құрамына кірді, ол көптеген апталық жергілікті газеттер мен жарнамалық басылымдарды шығарды. Андерсен ECM газеттері үшін редакциялық мақалалар жазды, олардың көп бөлігі «Шығарушының үстелінен көріністер» (1997) жинағында топтастырылған. Ол газетте жұмыс істеген кезінде «өз өмірімде жасаған барлық істерден де артық қанағат алдым» деді. Оның редакторлық мақсаты – оқырмандарына не ойлау керектігін айтпастан, оларды ойға қоздыру еді. 2016 жылы Андерсен отбасы ECM компаниясын Adams Publishing Group компаниясына сатты.

Саясат

Прогрессивті республикашыл Андерсен 1949 жылдан 1958 жылға дейін Миннесота заң шығарушы органында қызмет етті. Ол көптеген мәселелерді қолдады, соның ішінде ерекше қабілеттері бар балаларға арналған білім беру бағдарламалары, алкоголизмді денсаулық проблемасы ретінде мойындау, Егіз қалалардағы Метрополитендік жоспарлау комиссиясы және Әділ жұмыспен қамту практикасы туралы заң (Миннесота осы мәселе бойынша заң қабылдаған бесінші штат болды). Дискриминацияға қарсы заң қабылданғаннан кейін Андерсенді афроамерикалық азамат күшін жеткізіп қарсы алды, ол оған алғаш рет өзін "нағыз ер адам" сезінгенін айтты. Андерсен осы сәтті өзінің ең құнды естеліктерінің бірі деп сипаттады. 1960 жылы Андерсен демократ Орвилл Фрименге қарсы губернаторлыққа кандидат болды. 1999 жылы ол Фрименнің Миннесота Ұлттық гвардиясын Альберт Лиадағы ет комбинатындағы ереуілді тоқтату үшін қайта шақыруды қалағанын естігеннен кейін, федералды судья бұл шешімді тоқтатқаннан кейін сайлауға түруге шешім қабылдағанын айтты. Андерсен өмірінің соңына дейін Республикалық партияда қалды, бірақ партияның консервативтік бағытына наразы болды. Тіпті 1960 жылдары оның көзқарастары партияның көпшілігінен ерекшеленді. 2003 жылы "Saint Paul Pioneer Press" газетіне берген сұхбатында ол: "Мен адамдарға либералды республикашыл ретінде танылғым келетінін еске саламын. Егер бұл сөз жағымсыз болса, солай болсын" деді. 2004 жылғы президенттік сайлауда ол демократ Джон Керриді, қазіргі президент республикашыл Джордж Буштан қолдады. Партияның көптеген мүшелерінен айырмашылығы, Андерсен төмен салық саясатына қарсы болды.

Миннесота университеті

Андерсен 1967 жылдан 1975 жылға дейін Миннесота университетінің регенттер кеңесінде қызмет етті, ал 1972 жылдан 1975 жылға дейін төраға болды. 1968 жылдан 1988 жылға дейін ол Миннесота университетінің қорының мүшесі болды және 1978 жылдан 1981 жылға дейін оған басшылық етті. 1985-1988 жылдар аралығында университет жүргізген ірі қаржы жинау кампаниясы – «Миннесота кампаниясы» барысында ол сол кезде АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасындағы ең табысты қаржы жинау ісінде маңызды жетекшілік рөл атқарды. Андерсен университет алдындағы үш маңызды міндетке – оқыту, зерттеу және қоғамдық қызметке – қоса, тағы бір маңызды міндет бар деп есептеді: мұрағатты сақтау. Университет кітапханаларының мұрағаттары мен ерекше жинақтары орналасқан ғимарат оның құрметіне аталды, бұл оның осы міндетке деген терең сенімін көрсетеді. 1999 жылдың 14 мамырында университет регенттерінің кеңесі бірауыздан жаңа кітапхананы оның есімімен атау туралы шешім қабылдады. Елмер Л. Андерсен кітапханасы 2000 жылдың сәуір айында ашылды.

Вояжур ұлттық паркі

Андерсеннің ең мақтанышпен еске алатын жетістіктерінің бірі 1975 жылғы сәуірде Конгресс Voyageurs ұлттық паркін құру туралы заң қабылдаған кезде болды – Миннесотаның солтүстік шекарасындағы мыңдаған акр орман мен көлдер. Андерсен табиғатты зерттеуші Сигурд Олсон, заң шығарушы Уиллард Мунгер және авиатор Чарльз А. Линдберг сияқты адамдармен бірге мыңдаған сағаттарды жер иелерін, ағаш өнеркәсібінің басшыларын, саясаткерлерді және азаматтарды парктің болашақ ұрпақтар үшін қымбаттылығына көндіруге жұмсады. Осы еңбегі үшін ол «Вояжерлер ұлттық паркінің әкесі» деп еске алынады. «Мені Вояжерлер паркінің әкесі деп атау маған қуаныш сыйлайды. Мен жағдайды өзгерте алдым деп ойлаймын. Бірақ арманды орындауға дейін тірі ұстаған басқа да көптеген адамдар болды, олардың санын тілмен жеткізе алмаймын. Нағыз батырлардың кейбірі – бұл аймақтағы адамдар, олар достары мен жұмыс берушілеріне қарсы тұрып, паркті қолдады. Паркке тағы бір нағыз батыр – Чарльз Линдберг көмектесті. Чарльз А. Линдбергтің есімі Voyageurs ұлттық паркінің тарихында маңызды орынға ие болуға лайық. Әуе тасымалының дамуына үлкен үлес қоскан ол өз туған штатына, жабайы табиғатты қорғау ісіне және маған да көптеген жақсылықтар жасады».

Кітап жинаушы

Андерсен бала кезінен кітапқа құмарлық танытып, өмір бойы кітаптар жинады. Жас саудагер болып жұмыс істеген кезде ол қалтасындағы ақшаны жинап, кітаптарға жұмсайтын. Кітап іздеу оны дилерлермен, басқа кітап жинаушылармен, баспагерлермен және кітапханашылармен байланыстырды. Ол кітаптар мен аукциондық каталогтарды жақсы білетін, оларды парақтау жұмысты күнінің арасында қуаныш сыйлайтын демалысқа айналды. Андерсен кітаптарды нақты мақсатпен сатып алатын – кітапхана құру үшін. Ол оларды оқып, жақсы біліп, тізімдеп, сақтап қалуды жоспарлаған. Оған американдық және ағылшын тарихы мен әдебиеті, сондай-ақ рухты көтеріп, шабыттандыратын поэзия ерекше қызығушылық тудырды. Бірақ оның қызығушылықтары кеңейген сайын, оның оқулары мен кітапханасы да молая түсті. Миннесотаға келгеннен кейін ол штат тарихына қызығушылық танытты. Көркем басылым және баспагерлер туралы көбірек білгенде, Уильям Моррис пен Келмскотт баспасына бет бұрды. Ал Уиттингтон баспасы сияқты жаңа бір нәрсені ашқанда, Миннесота университетінің баспахананың толық мұрағатына ие болуын қамтамасыз етті. Принстон қаласындағы "Юнион Игл" газетіне жазған редакциялық мақалаларында Андерсен кітап жинау туралы "Арне Кьелсберг" деген атпен баған жазды, бұл оның әкесінің екі есімі болатын. Ол бұл бағанның авторы екенін көп жыл бойы жасырды, бірақ жақын досы болжады. Андерсен ұзақ жылдар бойы библиофильдердің "Амперсанд" клубының мүшесі болды, ал оның Арне Кьелсберг мақалалары 2005 жылы клубтың 75 жылдығына орай, оның қайтысынан кейін бір жыл өткен соң жарияланды. Кітапты жинау жұмысы Андерсен тірі кезінде басталды, ол оның жарық көруіне қатысатынына үміттенді. Андерсеннің әйелі оның кітапқа деген құмарлығын қолдады. Олардың кітап сатып алуы кітап сыйлаумен және кітапханаларды, оқуды қолдаумен тығыз байланысты болды. Штаттағы мемлекеттік кітапханалар мен басқа да кітаптар олардың қолдауы мен қызығушылығынан үлкен пайда көрді. Олар Минесота университеті мен оның кітапханаларының маңызды демеушілері болды. Андерсеннің есімімен аталатын Миннесота ландшафттық арборетумы кітапханасының көп бөлігі олардың жомарттығының нәтижесі. 1999 жылдың наурыз айында оның 12 500 сирек кітаптан тұратын жеке кітапханасы сыйға тартылды, бұл сыйлық "жүректен берілген сый" деп Minneapolis Star Tribune газетінде жазылды.

Жеке өмірі мен мұрасы

Андерсен Элеонора Энн Джонсонмен (1911–2011) екеуі де студент болған кезде Грейс университетінің лютеран шіркеуінде танысты. Ол швед иммигранттары Густав А. және Элизабет Джонсонның үлкен баласы еді. Андерсендер 1932 жылдың 1 қыркүйегінде үйленді. Элеонораның қарындасы Эдит Джонсон кейіннен Миннесота сенаторы Стэнли В. Холмквистке үйленді. Андерсендер қос қалаға қоныс аударды. Элеонора үйленгеннен кейін университетті тастап, дипломын алуды кейінге шегерді. Андерсен өзінің көптеген жетістіктері үшін әйеліне алғыс айтты. Олардың үш баласы болды. Бірнеше жыл өткен соң Элеонора Андерсен бакалавр дәрежесін алды. Андерсен бірнеше кітап жазды, оның ішінде өзінің өмірбаяны – «Адамның мүмкіндіктері»; газет мақалаларының жинағы – «Бас редактордың үстелінен көріністер»; сөздер мен ойлар жинағы – «Менің сенімім»; және «Эльмердің саяхаты» – Миннесота штатының Капитолий ғимараты бойынша нұсқаулық кітабы. Элмер Л. және Элеонора Дж. Андерсендер қоры 1957 жылы құрылды. Андерсен 2004 жылдың 15 қарашасында Миннеаполисте қайтыс болды, оның 95 жылдық мерекесі оның есімімен аталатын кітапханада өткізілгеннен кейін бірнеше ай өткен соң. Ол 1900 жылдары туған соңғы американдық губернатор еді. Сент-Пол қаласындағы Миннесота штатының Әлеуметтік қызметтер департаментінің ғимараты да оның құрметіне аталды.

Басқа дереккөздер

Андерсен, Элмер Л. (1997) Баспагердің үстелінен көріністер (Nodin Press LLC)
Андерсен, Элмер Л. (2004) Адамның қолы жеткізігі (Миннесота университетінің баспасы)
Андерсен, Элмер Л. (2004) Менің сөзіме сенемін (Nodin Press LLC)
Андерсен, Элмер Л. (2005) Элмердің саяхаты: бұрынғы губернатордың Миннесота штатының Капитолийіне деген сүйіспеншілігі (Nodin Press LLC)