Кіріспе
Мемлекеттік құпиялылықты қажет ететін материалдар – үкіметтік орган қорғалуға тиіс сезімтал ақпарат деп санайтын материалдар. Мұндай ақпаратқа қол жеткізу заң немесе ереже бойынша қажетті қауіпсіздік рұқсаты мен қажеттілік принципіне сәйкес белгілі бір топ адамдарға ғана шектелген. Материалды дұрыс пайдаланбау қылмыстық жазаға әкелуі мүмкін. Құпия материалдарды қарау немесе өңдеу үшін ресми қауіпсіздік рұқсаты талап етіледі. Рұқсат алу процесі қанағаттанарлық тексеруден өтуді қамтиды. Құжаттар мен басқа да ақпараттар автордың өзі белгілеген бірнеше (иерархиялық) сезімталдық деңгейлерінің бірімен – мысалы, шектеулі, құпия, аса құпия және жоғары құпия – таңбалануы керек. Деңгейді таңдау әсерді бағалау нәтижесінде жасалады; үкіметтердің өздерінің ақпараттық активтің құпия деңгейін қалай анықтау және әр деңгейдегі құпия ақпаратты қалай қорғау туралы критерийлері мен ережелері бар. Бұл процеске көбінесе ақпаратты өңдейтін қызметкерлерге қауіпсіздік рұқсаты беру кіреді. Кейбір корпорациялар мен коммерциялық емес ұйымдар да өздерінің жеке ақпараттарына қорғау деңгейлерін тағайындайды, себебі олар коммерциялық құпияларын қорғауды қалайды немесе жеке құпиялылық, жабық сот ісі және қаржылық ақпаратты жариялау мерзімі сияқты мәселелерді реттейтін заңдар мен ережелерге бағынады. Уақыт өте келе көптеген құпия ақпараттардың маңыздылығы төмендеп, олар құпиясы алынып, жария етуге болады. ХХ ғасырдың соңынан бері кейбір елдерде ақпарат алу бостандығы туралы заңдар қабылданды, олар бойынша жұртшылықтың таратылса зиян келтірмейтін барлық ақпаратқа құқығы бар деп есептеледі. Кейде құжаттар жарияланғанда, құпия болып саналатын ақпараттың бір бөлігі өшіріледі (редакцияланады), мысалы, жанындағы мысалда көрсетілгендей. Кейбір саяси ғылым және құқық сарапшылары арасында құпия ақпаратты анықтау ұлттық мүддеге зиян келтіретін ақпарат емес, әділеттілікке, адам құқықтарына және т.б. зиян келтіретін ақпарат ретінде қарастыру керек деген пікір бар. Ақпаратты құпияға айналдыру әділ қоғамның ұжымдық мүддесіне немесе өз халқын, үкіметті немесе әкімшілік қызметкерлерді әділ және дұрыс әлеуметтік келісімшартқа сәйкес заңды шаралардан қорғау үшін әділетсіз әрекет ететін қоғамның мүддесіне байланысты екенін ажырату қажет.
Classified information is material that a government body deems to be sensitive information that must be protected. Access is restricted by law or regulation to particular groups of people with the necessary security clearance and need to know. Mishandling of the material can incur criminal penalties. A formal security clearance is required to view or handle classified material. The clearance process requires a satisfactory background investigation. Documents and other information must be properly marked "by the author" with one of several (hierarchical) levels of sensitivity—e. g. restricted, confidential, secret, and top secret. The choice of level is based on an impact assessment; governments have their own criteria, including how to determine the classification of an information asset and rules on how to protect information classified at each level. This process often includes security clearances for personnel handling the information. Some corporations and non government organizations also assign levels of protection to their private information, either from a desire to protect trade secrets, or because of laws and regulations governing various matters such as personal privacy, sealed legal proceedings and the timing of financial information releases. With the passage of time much classified information can become less sensitive, and may be declassified and made public. Since the late twentieth century there has been freedom of information legislation in some countries, whereby the public is deemed to have the right to all information that is not considered to be damaging if released. Sometimes documents are released with information still considered confidential obscured (redacted), as in the adjacent example. The question exists among some political science and legal experts whether the definition of classified ought to be information that would cause injury to the cause of justice, human rights, etc., rather than information that would cause injury to the national interest; to distinguish when classifying information is in the collective best interest of a just society, or merely the best interest of a society acting unjustly to protect its people, government, or administrative officials from legitimate recourses consistent with a fair and just social contract.
Мемлекеттік жіктеу
Санатталудың мақсаты – ақпаратты қорғау. Жоғары дәрежедегі құпиялылық ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіруі мүмкін ақпаратты қорғайды. Құпиялау рәсімі "мемлекеттік құпия" дегенді қалыптастырады және ақпараттың жаңсақ қолға тиюінен туындауы мүмкін зиян деңгейіне қарай қорғаудың әртүрлі деңгейлерін белгілейді. Дегенмен, құпия ақпарат шенеуніктер тарапынан саяси мақсаттармен журналистерге жиі "жарияланып" отырады. АҚШ президенттерінің бірнешесі де қоғамдық пікірді өзгерту үшін құпия ақпаратты жариялаған.
Үлгілік сыныптау деңгейлері
Мемлекеттер арасында жіктеу жүйелері әртүрлі болғанымен, көпшілігі жоғарыдан төменге қарай келесі британдық анықтамаларға сәйкес келетін деңгейлерден тұрады.
Қатаң құпия (ТС)
"Жоғары құпия" – бұл құпия ақпараттың ең жоғары деңгейі. Ақпаратты одан әрі бөлу, яғни "жоғары құпиядан" кейін кодты сөзді қолдану арқылы нақты кіру құқығын шектеу – маңызды және құпия ақпаратты жасырудың заңды жолы. Мұндай материал жарияланса, ұлттық қауіпсіздікке "өте ауыр зиян" келтіруі мүмкін. 1942 жылға дейін Ұлыбритания және Британ империясының басқа мүшелері "Ең құпия" терминін қолданған, бірақ одақтастардың өзара үйлесімділігін жеңілдету үшін кейіннен АҚШ-тың "Жоғары құпия" санатына сәйкес өзгертілді. "Вашингтон Пост" газеті "Американың құпиясы" атты тергеуінде 2010 жылы АҚШ-та "шамамен 854 000 адамға жоғары құпияға қол жеткізуге рұқсат берілгенін" хабарлады.
Құпия
Құпия материалдар ашыққа шыққан жағдайда ұлттық қауіпсіздікке "қиын зардаптар" келтіреді. АҚШ-та операциялық "Құпия" ақпаратты таратуды шектеу үшін қосымша "LimDis" таңбасымен белгілеу мүмкін.
Құпиялық
Құпия материал жарияланса, ұлттық қауіпсіздікке "зия келтіруі" мүмкін немесе оған нұқсан келтіруі мүмкін.
Шектелген
Құпия материал жария болған жағдайда "қолайсыз салдарға" алып келуі мүмкін. Кейбір елдерде коммерциялық салалар сияқты мемлекеттік секторларда мұндай жіктеме қарастырылмаған. Бұл деңгей "Кұпия мәлімет" деп те аталады.
Ресми
Ресми (АҚШ Қорғаныс министрлігінің FOUO – Тек ресми пайдалану үшін жіктеліміне сәйкес) материал мемлекеттік істердің, мемлекеттік қызмет көрсету және коммерциялық қызметтің басым бөлігін құрайды. Бұл әртүрлі сезімталдық деңгейлеріне ие, кең ауқымды ақпаратты қамтиды және оның құпиялығы бұзылса немесе жоғалса әртүрлі салдарға әкелуі мүмкін. Ресми ақпарат, ірі жеке компанияларға тән қауіп-қатерлерге қарсы қорғалуы керек. Ұлыбританияда 2014 жылдың сәуірінде "Құпиялы" жіктелімі "Шектелген" жіктелімінің орнын алды; "Құпиялы" белгісі бұрын қолданылған "Жіктемеленбеген" белгісін білдіреді.
Сыныпқа жатқызылмаған
Құпия емес – бұл техникалық түрде жіктеу деңгейі емес. Бұл кейбір жіктеу жүйелерінің бір мүмкіндігі, ол нақты жіктеуді қажет етпейтін немесе құпиясы ашылған мемлекеттік құжаттар үшін қолданылады. Себебі ақпараттың салдары аз болғандықтан, персоналды тексеру сияқты ерекше қорғау қажет емес. Осы санатта көптеген жалған жіктемелер кездеседі.
Ашықтандыру
Клиренс – бұл кейбір құпия ақпаратты қарауға қажетті рұқсат деңгейін және оны қалай сақтау, жіберу және жою керектігін анықтайтын түрлі ережелерді қамтитын жалпы жіктеме. Сонымен қатар, қол жеткізу "қажеттілік бойынша білу" принципімен шектеледі. Клиренсі болу, адамға сол деңгейдегі немесе одан төменгі деңгейдегі барлық құпия материалды автоматты түрде қарауға рұқсат бермейді. Адам, тиісті клиренс деңгейімен қатар, заңды "қажеттілік бойынша білу" жағдайын көрсетуі керек.
Бөлектелген ақпарат
Жалпы тәуекелге негізделген жіктеу деңгейлерімен қатар, қол жеткізуге қосымша бөліктелген шектеулер де бар, мысалы (АҚШ-та) Арнайы хабарлама (SI), ол хабарлама көздері мен әдістерін қорғайды, Шет елге таратуға тыйым (NoForn), ол таратылуын АҚШ азаматтарымен шектейді, және бастамашыл бақылауындағы тарату (OrCon), ол ақпаратты кімде ұстап тұрғанын бастамашылға қадағалауға мүмкіндік береді. Осы бөлімдердегі ақпарат әдетте жіктеу деңгейімен қатар нақты кілт сөздермен белгіленеді. Ядролық қару туралы мемлекеттік ақпаратта мұндай ақпарат бар екенін көрсету үшін қосымша белгі болуы мүмкін (CNWDI).
Халықаралық
Егер мемлекеттік орган немесе ұйым басқа елдің мемлекеттік органы немесе ұйымымен ақпарат алмасса, олар әдетте екі тарап бұрын келіскен арнайы жіктеу жүйесін қолданады. Мысалы, Atomal белгісі АҚШ-тың құпия деректеріне немесе бұрын құпия болған деректерге, сондай-ақ НАТО-ға жіберілген Ұлыбританияның атомдық ақпаратына қолданылады. Atomal ақпараты COSMIC Top Secret Atomal (CTSA), НАТО Secret Atomal (NSAT) немесе НАТО Confidential Atomal (NCA) деп белгіленеді. BALK және BOHEMIA да пайдаланылады.
Ел бойынша
Көптеген елдер белгілі бір мемлекеттік ақпаратты жіктеу жүйесін қолданады. Мысалы, Канадада АҚШ-тың "SBU" (Sensitive but Unclassified – сезімтал, бірақ құпиялылығы ашылмаған) деп жіктейтін ақпараты "қорғалған" деп аталады және одан әрі А, В және С деңгейлеріне бөлінеді.
Негізгі мәліметтер мен иерархия
Канада үкіметі екі негізгі түрдегі құпиялы ақпаратты белгілейді: «Құпия» және «Қорғалған». Екі түрдегі ақпаратқа қол жеткізу және оны қорғау 2001 жылғы 24 желтоқсанда қолданысқа енген, 1981 жылғы «Ресми құпиялар туралы» заңды алмастырған «Ақпарат қауіпсіздігі туралы» заңмен реттеледі. Ақпаратқа қол жеткізу үшін адамда тиісті қауіпсіздік мақұлдауы және оны білу қажеттілігі болуы керек. Сонымен қатар, «Канадалықтардың көзі ғана» деген шарттылық, «Құпия» немесе «Қорғалған» ақпаратқа қол жеткізуді тек тиісті қауіпсіздік мақұлдауы және оны білу қажеттілігі бар Канада азаматтарымен шектейді.
Қауіпсіз ақпарат
Құпия ақпарат жоғары құпия, құпия немесе сенімді деп белгіленуі мүмкін. Бұл жіктемелер тек ұлттық мүддеге қатысты мәселелерде ғана қолданылады. Жоғары құпия: ақпараттың жария болуы ұлттық мүддеге өте ауыр зиян келтіруі мүмкін болған жағдайда қолданылады. Мүмкін болатын салдары ауқымды, дереу және түзетуге келмейтін болуы тиіс. Құпия: ақпараттың жария болуы ұлттық мүддеге елеулі зиян келтіруі мүмкін болған жағдайда қолданылады. Сенімді: ақпаратты жария ету ұлттық мүддеге зиян келтіруі мүмкін.
Қорғалатын ақпарат
Қорғалған ақпарат құпияланбаған. Ол ұлттық қауіпсіздікке қатысы жоқ және қолжетімділік және жеке өмір туралы заңнамаға сәйкес, жеке және мемлекеттік мүдделерге зиян келтіру мүмкіндігі болғандықтан ашықталмайтын кез келген құпиялы ақпаратты қамтиды. Қорғалған C (өте құпиялы қорғалған ақпарат): егер ақпарат құпиясы ашылса, ұлттық мүддеден тыс аса ауыр зиян келтіруі мүмкін өте құпиялы ақпаратты белгілейді. Мысалдар: банкроттық, қылмыстық тергеулердегі дереккөздердің жеке басы, және т.б. Қорғалған B (артық құпиялы қорғалған ақпарат): егер жарияланса, қатысушы адамдарға немесе топқа ауыр зиян немесе залал келтіруі мүмкін ақпаратты белгілейді. Мысалдар: медициналық құжаттар, жылдық қызметкерлердің өнімділік туралы есептері, табыс салығы декларациялары және т.б. Қорғалған A (аздап құпиялы қорғалған ақпарат): рұқсатсыз көпшілікке жарияланбауы тиіс және ұлттық мүддеден тыс зиян немесе ұят келтіруі мүмкін ақпаратты белгілейді. Қорғалған A ақпаратының мысалы: қызметкердің идентификациялық нөмірі, жалақы төлеу банктік ақпараты және т.б. Федералды кабинет (Канаданың Королеваның кеңесі) құжаттары қорғалған (мысалы, кабинетке баяндама жасау үшін дайындалған слайдтар) немесе құпия (мысалы, заң жобалары, белгілі бір хаттар) болып табылады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда "Шектелген" жіктемесі қолданылады, ол "Құпиядан" төмен. Адамдарға бөлім басшысының рұқсатымен "Шектелген" ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндік беріледі, бірақ олар "Құпия", "Құпия" және "Өте құпия" жіктемелеріне қатысты тексеруден өтпейді. Жаңа Зеландияның қауіпсіздік жіктемелері және оларды қолданумен байланысты ұлттық зиян талаптары АҚШ-тағыларға ұқсас. Ұлттық қауіпсіздік жіктемелерінен өзге, "Құпия" және "Сезімтал" деп аталатын екі қосымша қауіпсіздік жіктемесі бар, олар саяси және жеке өмірге қатысты ақпаратты қорғау үшін пайдаланылады. Министрліктер мен мемлекеттік органдарда ақпаратты бастапқы министрліктен тыс жарияламау керектігін көрсету үшін бірнеше ақпараттық белгілер қолданылады. Жеке ақпараттың құпиялылығына қатысты қатаң талаптар болғандықтан, мемлекеттік және жеке сектордың барлық бөлімдеріндегі жеке істер тізімдері бақыланады. Бір тұлғаның қауіпсіздік тексеруіне қатысты ақпарат көбінесе "Құпия" деңгейінде жіктеледі.
Румыния
Румынияда құпия ақпарат "мемлекеттік құпия" (secrete de stat) деп аталады және Қылмыстық кодексте "құжаттар мен деректер, олардың осы мәртебеге ие екендігі анық көрінеді немесе Үкімет шешімімен осылай жарияланған немесе білікті деп танылған" деп анықталады. Құпия ақпараттың үш деңгейі бар: Құпия, Өте құпия және Ерекше маңызды Өте құпия. Деңгейлерді Румыния барлау қызметі белгілейді және олар НАТО ережелерімен үйлестірілуі керек – егер ережелер қарама-қайшы болса, соңғылары басымдықпен қолданылады. Егер құпия ақпаратты шетелдік агенттерге немесе мемлекеттерге тарату Румынияның ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндірсе, онда өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы көзделеді.
Ресей
Ресей Федерациясында мемлекеттік құпия (Государственная тайна) – мемлекеттің әскери, сыртқы саясат, экономикалық, барлау, қарсы барлау, жедел-іздестіру және басқа да қызметтері туралы ақпарат, оның таралуы мемлекеттік қауіпсіздікке нұқсан келтіруі мүмкін.
Швеция
Швецияның жіктеуі НАТО/PfP ынтымақтастығының күшеюіне байланысты жаңартылды. Барлық құпия қорғаныс құжаттары енді шведтік жіктеуге (Kvalificerat hemlig, Hemlig, Konfidentiell немесе Begränsat Hemlig) және ағылшын тіліндегі жіктеуге (Top Secret, Secret, Confidential немесе Restricted) ие болады. "Қорғалған сәйкестік" деген мағынаны білдіретін "skyddad identitet" термині қауіп төнген адамды қорғау кезінде қолданылады, бұл, негізінен, полицияның белгілі бір өкілдері мен арнайы уәкілетті лауазымды тұлғаларға ғана қолжетімді "құпия сәйкестік" дегенді білдіреді.
Швейцария
Швейцарияда құпия ақпарат үш деңгейдің біріне жатады: Ішкі, Құпия, Өте құпия. Осы деңгейлер неміс тілінде Intern, Vertraulich, Geheim; француз тілінде Interne, Confidentiel, Secret; итальян тілінде Ad Uso Interno, Confidenziale, Segreto деп аталады. Басқа елдердегідей, құпиялылық деңгейінің таңдалуы құпия құжаттың Швейцарияға, федералды органдарға немесе шетелдік үкімет органдарына рұқсатсыз таратылған жағдайда туындауы мүмкін салдарына байланысты. Федералдық ақпаратты қорғау ережесіне сәйкес, ақпарат "уәкілетті емес тұлғаларға жарияланған жағдайда ұлттық мүдделерге зиян келтіруі мүмкін" болса, ол Ішкі деңгейге жатады. Өте құпия (çok gizli), Құпия (gizli), Құпия (özel) және Қызметтік мақсатта (hizmete özel) деңгейлері де бар. Бесіншісі – құпия емес (tasnif dışı).
Ұлыбритания
2013 жылға дейін Ұлыбритания ақпаратты жіктеудің бес деңгейін қолданды – ең төменгісінен ең жоғарысына дейін: «Қорғау», «Шектелген», «Құпия», «Құпия» және «Ең құпия» (бұрынғы «Құпия»). Министрлер кабинеті ақпаратты қорғау жөніндегі нұсқауларды, соның ішінде персоналға қажетті қауіпсіздік рұқсаттарын ұсынады. Қызметкерлер 1911–1989 жылдардағы «Ресми құпиялар туралы» заңдарды түсінгендерін және оларды қабылдағандарын растау үшін қол қоюы мүмкін, бірақ заң қол қойылмаған жағдайда да қолданылады. «Қорғау» өзі қауіпсіздік жіктеуінің деңгейі емес (мысалы, «Шектелген» немесе одан жоғары), бірақ құжатта салық, әлеуметтік қамсыздандыру немесе басқа да жеке ақпарат сияқты жарияланбауы тиіс ақпарат бар екенін көрсету үшін қолданылады. Жіктемеленбеген мемлекеттік құжаттар «Жіктемеленбеген» немесе «Қорғау белгісі жоқ» деп таңбалануы мүмкін. Бұл жүйе 2014 жылдың сәуірінен бастап «Үкіметтік қауіпсіздік жіктеуіш саясатымен» ауыстырылды, ол қарапайым модельді ұсынады: «Ең құпия», «Құпия» және «Ресми». 1973 жылы Дэниел Эллсбергтің «Пентагон құжаттарын» жариялағаны үшін сотта болған кезде судья Эллсбергтің куәлігін қабылдамады, оны «маңызы жоқ» деп мәлімдеді, себебі тағайындалған жіктемені шабуға болмайды. Ақырында, Эллсбергке қарсы айыптаулар алынып тасталды, себебі үкімет Эллсбергтің психиатрының кеңсесіне заңсыз кіргені және оның телефонын ордерсіз тыңдағаны анықталды. Эллсберг 2014 жылы АҚШ-тағы құқықтық жағдай 1973 жылғыдан нашар екенін және Эдвард Сноуден әділ сот ала алмайтынын мәлімдеді. 2008 жылғы «Мемлекеттік құпияларды қорғау туралы» заң судьяларға осындай мәселелерді жабық есік артында қарауға құқық берген болар еді, бірақ заң жобасы қабылданбады.
Корпоративтік жіктеу
Жеке корпорациялар көбінесе құпиялылық туралы жазбаша келісімдерді талап етеді және сезімтал лауазымдарға үміткерлердің тексеруінен өтеді. АҚШ-тағы қызметкерлерді жалған детектордан қорғау туралы заң жеке жұмыс берушілерге өтірік анықтағышқа тартылуды талап етуге тыйым салады, бірақ бірнеше ерекшелік бар. Компанияның құпия ақпаратты белгілеу және қорғау әдістерін регламенттеуші саясаттар (мысалы, "IBM Confidential") жиі кездеседі, ал кейбір компанияларда бірнеше деңгей болады. Мұндай ақпарат коммерциялық құпия заңдарымен қорғалады. Жаңа өнімдерді әзірлеу командалары көбінесе жабық түрде жұмыс істейді және олардың жұмысы туралы ақпаратты рұқсаты жоқ қызметкерлермен бөлісуге тыйым салынады, ал алғашқы Apple Macintosh жобасы осының танымал мысалы. Бірігулер және қаржылық есеп дайындау сияқты басқа да іс-әрекеттерде әдетте ұқсас шектеулер сақталады. Дегенмен, корпоративтік қауіпсіздік әдетте мемлекеттік жіктеу жүйелеріне тән қатаң қылмыстық санкциялар мен күрделі иерархиялық рұқсаттар мен сезімталдық деңгейлеріне ие болмайды.
Жол-көлік белгісі протоколы
Жол-көлік шамдары протоколы Сегіздік елдер тобы мемлекеттік органдар мен корпорациялар арасындағы құпия ақпаратты ортақтастыру мақсатымен әзірленді. Бұл протокол қазір 30-дан астам ел тарапынан сенімді ақпарат алмасудың моделі ретінде қабылданды. Протокол құпия ақпаратты өңдеу үшін төрт "ақпарат алмасу деңгейін" қамтиды.