Кіріспе
1986 жылы жазылған Иэн Бэнкстің романы
«Көпір» – шотланд жазушысы Иэн Бэнкстің романы. Ол 1986 жылы жарық көрді. Кітап үш басты кейіпкер арасында ауысады: Джон Орр, Алекс және Барбариялық. Бұл – дәстүрден тыс махаббат оқиғасы.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Жол төбелер арқылы кесіп өтті. Ол Оңтүстік Куинсферриді, Порт-Эдгардағы жағажайды, сол жердегі дистилляция зауытының VAT 69 белгісін, Хьюлетт Паккард зауытының жарықтарын және кешкі аспанның соңғы сәулесінде қараңғы қалған теміржол көпірін көре алды. Оның артында тағы жарықтар: олармен қосалқы келісімшарт жасасқан "Хунд Пойнт" мұнай терминалы және одан әрі – Лейттің жарықтары. Ескі теміржол көпірінің қуыс металл сүйектері құрғаған қан түсіне ұқсайды. "Сен кереметсің!" – ойлады ол. Қандай ғажайып құрылғысың. Осы қашықтықтан қарағанда нәзік, жақыннан қарағанда күшті. Көркемдік пен сұлулық, мінсіз форма. Сапалы көпір: гранитті тіреулер, кеме жасауға арналған ең жақсы болат, және бітпейтін бояу жұмыстары. Үш басты кейіпкер басты кейіпкердің әртүрлі жақтарын бейнелейді. Алекс (толық аты Александр Леннокс болуы мүмкін, бірақ нақты айтылмаған), Джон Орр және Барбарий – біреу. Алекс – Глазгода туған, Эдинбург университетінде геология мен инженерлік мамандықты оқыған, сол жерде Андреа Крэмондқа ғашық болған және содан бері олардың (жасырын емес) қарым-қатынасын жалғастырып келе жатқан нағыз адам. Ол өзінің жұмысшы табына қатысты опасыздығынан (оның инженерлік фирмасының менеджері және серіктесі болды), суық соғыстан, Тэтчердің бірнеше үкіметтерінен және Андреаның француз сүйіктісінің өлім аузындағы ауруының салдарынан қарым-қатынасының сәтсіздігінен ашуланып жүр. Фифте ескі досымен кездесіп қайтып келе жатқанда, ішімдік пен марихуана ішіп алғаннан кейін, ол көршілес Форт-Роуд көпірінен келе жатып Форт теміржол көпірінің күші мен сұлулығына қызығып, көлігін апатқа ұшыратып алады. Ауруханада комада жатып, ол апатқа дейінгі өмірін қайта басынан кешіреді. "Ол көпірдің жоғарылап, иілген шыңына қарайтын жолын қарап қалды. Жол аздап ылғалды еді, бірақ алаңдауға себеп жоқ. Ешқандай мәселе жоқ. Ол тым жылдам емес еді, жақын маңдағы қатарда тұрып, өзен арғы бетіндегі теміржол көпіріне қарап тұрды. Теміржол көпірінің орталық бөлігінің астындағы аралдың шетінде бір жарық жымырланды. Бірақ бір күні сен де жоғаласың. Ешнәрсе мәңгілік емес. Мүмкін, мен оған осыны айтқым келеді. Мүмкін мен: "Жоқ, әрине, мен қарсы емеспін, сен кетіңіз. Мен оған реніш білдіре алмаймын, сіз де мен үшін солай етер едіңіз, мен де сіз үшін солай етер едім. Өкініштісі, осы ғана. Кетіңіз, бәріміз тірі қаламыз. Мүмкін, жақсылық болады". Ол алдындағы жүк көлігінің кенеттен тоқтағанын байқады. Ол айналып қараса, алдында бір машина тоқтап тұрғанын көрді. Ол тынысын ішке тартып, тежегішті басып, бұрылуға тырысты, бірақ тым кеш болды". Джон Орр – амнезиямен ауыратын, көпірде тұратын адам, теміржол көпірінің қияли нұсқасы, ұзындығы белгісіз, бірақ кем дегенде жүздеген шақырымға созылып, адамдармен толы. Көпірге келуіне себеп болған апат жартылай қасақана болды; сондықтан ол нағыз әлемге қайтуға құштар емес. Оянғысы келетін жағын доктор Джойс, Оррдың психоаналитигі бейнелейді. Орр/Алекстің көпір әлемінде қалуға ниеттенгенін ескерсек, оған жақсы қарап, жайлы өмір сүруі түсінікті, сондықтан оның дәрігердің емдеу әрекеттеріне кедергі келтіруі түсінікті. Ақырында ол пойызға тығылып, көпірден кетеді. Ол көпірдегі қатаң тәртіпке, тіпті тоталитарлық өмірге қарағанда, ауылдың арғы жағындағы әскери хаос пен соғыстың бар екенін біледі. Барбарий – ішкі құштарлықтарын қанағаттандыратын жауынгер, оның суперэгосы ескесінде таныс (фаликтік символизм таныспен алғашқы кездесуінің бірнеше беттерінде айтылады), оның грек аңыздары мен ертегілерінің түрлі пародиялары арқылы кесіп-кесу әрекеттері шотланд диалектісінде берілген (Ирвин Уэльш бұл техниканы пайдаланғанға дейін жеті жыл бұрын Trainspotting романында қолданған). Барбарий (оның көп сөйлейтін танысымен бірге) Алекстің мінезінің терең көрінісі; Оррдың армандары қауіп пен қарсылыққа негізделмеген кезде ол Барбарий екенін түсінеді. Барбарий Алекстің ең терең сезімдерін бейнелейді. Оның алғашқы пайда болуында әйел оның жауы болып табылады (Метаморфоз, Төрт), Андреа Крэмондтың Алекстің санасына қаншалықты әсер еткенін және оған деген сүйіспеншілігінің жарылыс арқылы ашуға және жек көруге айналғанын көрсетеді. Олардың екінші кездесуінде (Метаморфоз, Төрт), әйел кейіпкерге шамалы махаббатпен айтылады. Барбарий мен таныстың үшінші пайда болуы (Метаморфоз, Плиоцен) оларды қартайған, ескірген, төсекке байланған және өлімге беттеп бара жатқан күйде көрсетеді. Әр келесі тарауда Барбарийдің шотланд акценті азая береді, Алекстің Глазго тамырларынан қаншалықты алыстағанын көрсетеді. Барбарий өліген әйеліне деген қайғысы мен олардың бірге өткен өмірі туралы естеліктері туралы айтады. Зигмунд Фрейдтің жекеліктің құрылымдық теориясымен салыстырулар жасалған, бірақ Барбарий, Таныс және үшінші адам үштік құрамында кездесетін жалғыз оқиға осы. Егер Барбарийдің әйелі Андреа Крэмондты бейнелейтін болса, ол оның Алекстің санасына қаншалықты терең енгенін көрсетеді. Алекстің өзіне зиян келтіруге бейімділігін көрсететін және кітаптың соңына дайындық жасайтын әрекеттің нәтижесінде, ол өліміне әкелуі мүмкін жағдайға түсіріледі, бірақ жеңіске жетеді және (әдеби мағынада) жаңартылып, қайта жанданады. Оның Глазго акценті де қайта оралады. Көпір – бұл ерекше махаббат оқиғасы; кейіпкерлер адалдықтан бас тартады және жылдар бойы бір-бірін көруге келмейді, бірақ олар әрқашан бір-біріне оралып келеді. Неке, жүзік, бақытты соң болмайды, тек олардың өмірінің соншалықты тығыз байланысқандығын, олардан бөлінудің қиын немесе мүмкін емес екенін білу ғана бар. "Сен оған тиесілі емессің, ол да сенікі емес, бірақ сіздер екеуіңіз бір-біріңіздің бөлігісіздер; егер ол енді тұрып кетіп, сен оны ешқашан көрмесең, тіпті егер сен келесі елу жыл бойы қалыпты өмір сүрсең де, өлім төсегіңде оның сенің бір бөлігің екенін білесің". Алекс пен Андреаның тағдыры кейінірек жарық көрген "Complicity" кітабындағы бір бөлімде ашылады.
The three main characters represent different elements of the protagonist. Alex (full name hinted to be Alexander Lennox, but never explicitly named), John Orr and The Barbarian are one. Alex is a real person, born in Glasgow, who studied geology and engineering at the University of Edinburgh, fell in love with Andrea Cramond while there, and has continued their (open) relationship ever since. He is embittered by his betrayal of his working class roots (he has become a manager and partner in his engineering firm), the Cold War, successive Thatcher governments, and the failure of his relationship under the pressure of Andrea's French lover's terminal illness. While returning from a sentimental reunion with an old friend in Fife, during which alcohol and cannabis are consumed, he becomes distracted by the power and beauty of the Forth Railway Bridge while driving on the neighbouring Forth Road Bridge and crashes his car. While in a coma in hospital, he relives his life up to the crash. "He glanced back at the roadway of the bridge as it rose slowly to its gentle, suspended summit. The surface was a little damp, but nothing to worry about. No problems. He wasn’t going all that fast anyway, staying in the nearside lane, looking over at the rail bridge downstream. A light winked at the far end of the island under the rail bridge’s middle section. One day, though, even you’ll be gone. Nothing lasts. Maybe that’s what I want to tell her. Maybe I want to say, No, of course I don’t mind; you must go. I can’t grudge the man that; you’d have done the same for me and I would for you. Just a pity, that’s all. Go; we’ll all survive. Maybe some good
He was aware of the truck in front pulling out suddenly. He looked round to see a car in front of him. It was stopped, abandoned in the nearside lane. He sucked his breath in, stamped on the brakes, tried to swerve; but it was too late." John Orr is an amnesiac living on the Bridge, a fictional version of the rail bridge, of indeterminate length but at least hundreds of miles long and packed with people. The crash which precipitated his arrival on the bridge was semi deliberate; as such, he is reluctant to return to the real world. That part of himself who wishes to wake is represented by Dr Joyce, Orr's psychoanalyst. Given Orr/Alex's desire to remain within the world of the Bridge, a world where he is well treated and lives a fairly pampered life, his attempts to stonewall and block the doctor's attempts to cure him are understandable. Eventually, he stows away on a train and leaves the Bridge. He finds that, in stark contrast to the very orderly, indeed totalitarian, life on The Bridge, the countryside beyond exists in militaristic chaos and warfare. The Barbarian is an id ish warrior with a superego esque familiar in tow (phallic symbolism is referenced by the familiar within a few pages of their first appearance) whose hack and slash antics through various parodies of Greek legends and fairy tales are phonetically rendered in Scots dialect (seven years before Irvine Welsh used the technique in Trainspotting). The Barbarian (along with his loquacious familiar) are a deep expression of Alex's character; when Orr's dreams are not themed around threat and opposition he dreams he is the Barbarian. The Barbarian appears to be an expression of Alex's deepest feelings. A woman is his enemy in their first appearance (Metamorphosis, Four), showing how Andrea Cramond has made her influence felt in Alex's very core, and how his love for her has been eroded and has transmuted into anger and contempt through the rift that has opened in their relationship. In their second appearance (Metamorphosis, Four), a female character is mentioned in passing, with a certain level of affection. The third appearance of the Barbarian and familiar (Metamorphosis, Pliocene) sees them old, decrepit, bed bound and heading inevitably towards death. In each successive chapter the Barbarian's Scottish accent becomes less and less pronounced, another indication of how far Alex has gone from his Glaswegian roots. The Barbarian talks of his grief over his dead wife and his memories of their life together. While comparisons have been drawn between Sigmund Freud's structural theory of personality, this is the only point where the Barbarian, Familiar and another individual get together in a three way arrangement. If the Barbarian's wife represents Andrea Cramond, it is another example of how deeply she has penetrated his being. In a move mirroring Alex's suicide drive and anticipating the end of the book, he is placed in a situation likely to kill him, but triumphs and emerges (literally) rejuvenated and reinvigorated. His Glasgow accent also returns. The Bridge is an unconventional love story; the characters eschew fidelity and barely see each other for years at a time, but they keep returning to each other. There is no marriage, no ring, no happy ever after, just the knowledge that their lives are so deeply entwined it would be difficult or impossible for them to break away from each other. "You don't belong to her and she doesn't belong to you, but you're both part of each other; if she got up and left now and walked away and you never saw each other again for the rest of your lives, and you lived an ordinary waking life for another fifty years, even so on your deathbed you would know she was part of you." The fate of Alex and Andrea is revealed in a passage in a later book, Complicity.
Әдеби мәні және сын
Банкс өзінің романдарының ішінде осысын ең жақсы көретінін айтты. "Әрине, отбасының ең зиялысы, ол университетке оқып, үздік диплом алған. Менің ойымша, "Көпір" – менің ең жақсы кітабым." Кафкалық және көп қабатты, ол өзінің "Мәдениет" кітаптарымен ортақ элементтерге ие, тіпті кітаптың соңында пышақ зымыраны туралы айтылады. Дегенмен, Банкс: "Бір ғана пышақ зымыраны туралы еске салғаны мәдениетке адал жандарға "Көпір" – бұл "Мәдениет" романы деп мәлімдеуге себеп болды. Мен мұны қисынсыз деп есептеймін." Банкс осы кітаптан кейін өзінің ғылыми-фантастикалық және ғылыми-фантастикалық емес туындыларының арасы ашыққандай сезінгенін айтты.
Алюзиялар мен символика
Кейбір кейіпкерлер Форт теміржол көпірінің құрылысына қатысқан тұлғаларға сілтеме жасайды: бас инженер Аррол – бұл құрылыс компаниясының иесі, сэр Уильям Арролға жанама сілтеме, ал инженерлер Бейкер мен Фаулер – көпірдің екі бас дизайнері, сэр Бенджамин Бейкер мен сэр Джон Фаулерді көрсетеді.