Кіріспе

Apple DOS операциялық жүйелер отбасы – 1978 жылдың соңынан 1983 жылдың басына дейін Apple II сериялы микрокомпьютерлерге арналған дискілік операциялық жүйелер отбасы. 1983 жылы ProDOS оны ығыстырды. Apple DOS-тың үш негізгі нұсқасы бар: DOS 3.1, DOS 3.2 және DOS 3.3; осы үш нұсқаның әрқайсысынан кейін екінші, шағын "күшіктерді түзету" нұсқасы шықты, бірақ тек Apple DOS 3.2 нұсқасының шағын нұсқасы өз нұсқалық белгісін – Apple DOS 3.2.1 алды. Ең танымал және көп қолданылған нұсқасы – 1980 және 1983 жылдары шыққан Apple DOS 3.3. Apple DOS 3.1 шығар тұсында Apple қолданушылары деректерді сақтау және алу үшін аудио кассеталарға тәуелді болуға мәжбүр болды.

Нұсқалар тарихы

Apple Computer компаниясы 1977 жылғы сәуірде Apple II-ні ұсынғанда, жаңа компьютерде дискі жетегі немесе дискілік операциялық жүйе (DOS) болмаған. Apple компаниясының негізін қалаушысы Стив Возняк сол жылдың соңында Disk II контроллерін жасады және DOS-ты жаза алатынына сенді, бірақ оның серігі Стив Джобс бұл жұмысты сырттан тартуға шешім қабылдады. Компания Digital Research-тің CP/M жүйесін пайдалануды қарастырды, бірақ Возняк пайдалануға оңай операциялық жүйе іздеді. 1978 жылғы 10 сәуірде Apple компаниясы Shepardson Microsystems компаниясымен DOS-ты жазу және 35 күн ішінде тапсыру үшін 13 000 долларлық келісімге келді. Apple егжей-тегжейлі талаптарды ұсынды, ал Apple компаниясының ертедегі қызметкері Рэнди Виггинтон Шепардсонның Пол Лоттонмен тығыз жұмыс істеді, ол перфокарталар мен мини-компьютер көмегімен операциялық жүйені жазды. Apple DOS 1 немесе 2 болған жоқ. 0.1-ден 2.8-ге дейінгі нұсқалар даму кезеңіндегі сериялық түзетулер болды, оларды 1-ден 28-ге дейінгі жиынтықтар деп те атауға болар еді. Apple DOS 3.0, 2.8 нұсқасының жаңа аты, қателерге байланысты жарияланбады. Apple компаниясы 3.2 нұсқасына дейін ресми құжаттама жариялаған жоқ. Apple DOS 3.1 1978 жылғы маусымда, Apple II ұсынылғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң жарияланды және кез келген Apple компьютері үшін алғашқы дискілік операциялық жүйе болды. Кейіннен қателерді түзетуге арналған нұсқа шықты, ол Apple DOS бас (жүктемелі) дискілерін жасау үшін қолданылатын құрал арқылы мәселені шешті: құрастырылған команда оларды жасаған машинамен кем дегенде бірдей көлемдегі жады бар машиналарда ғана жүктелетін дискілерді жасады. DOS-тың өзін жылжытатын нұсқасы бар, ол кез келген жад конфигурациясы бар Apple-те жүктеледі. Apple DOS 3.2 1979 жылы Apple II-нің ізбасары Apple II Plus-қа енгізілген компьютерді жүктеу әдістеріндегі өзгерістерді көрсету үшін шығарылды. Жаңа микробағдарлама жүйе қосылғанда дискі контроллерін автоматты түрде тауып, одан жүктелетін автоматты жүктеу мүмкіндігін қамтиды, бұл оған «Autostart ROM» деген ат берді. DOS 3.2.1 1979 жылғы шілдеде бірнеше ұсақ қателерді түзетумен шығарылды. Apple DOS 3.3 1980 жылы шығарылды. Ол 3.2 нұсқасының әртүрлі функцияларын жақсартады, сонымен бірге қол жетімді дискеталық жадты арттыруға мүмкіндік береді. Дискі контроллеріндегі жаңа P5A/P6A PROM-дары деректерді жоғары тығыздықпен оқуға және жазуға мүмкіндік береді, сондықтан бір трекке 13 сектордың (3,25 КБ) орнына 16 секторды (4 КБ) сақтауға болады, бұл сыйымдылықты 113,75 КБ-тан 140 КБ-қа дейін арттырады. Оның 16 КБ-ы файлдық жүйеге және DOS көшірмесіне жұмсалады, ал қалған 124 КБ пайдаланушы бағдарламалары мен деректері үшін қол жетімді. Алайда, DOS 3.3 кері үйлесімді емес; ол DOS 3.2 дискілерін оқи алмайды немесе жаза алмайды. Бұл мәселені шешу үшін Apple Computer компаниясы «MUFFIN» құралын шығарды, ол Apple DOS 3.2 файлдарын және бағдарламаларын 3.3 нұсқасындағы дискілерге көшіруге мүмкіндік береді. Apple компаниясы ешқашан кері бағытта көшіруге арналған құрал ұсынбады. Apple DOS 3.3 файлдарын 3.2 нұсқасына көшіру үшін біреу «NIFFUM» құралын жазды. Сонымен қатар, файлдарды екі форматтың арасында көшіре алатын (соның ішінде ProDOS) коммерциялық құралдар (мысалы, Copy II Plus) бар. 3.3 нұсқасы компьютерде тіл картасы (RAM кеңейту) немесе микробағдарлама картасы болса, Integer BASIC және Applesoft BASIC арасында ауысу мүмкіндігін де жақсартады.

Жүктеу модулі

Apple DOS-ты жүктеу процесі өте кішкентай бағдарламалардың тізбегін қамтиды, олардың әрқайсысы жүктеу процесін бірнеше қадамға жылжытып, басқаруды тізбектегі келесі бағдарламаға береді. Бастапқыда Apple II ROM дискіден жүктеуді мүлдем қолдамады. Қосылған кезде System Monitor сұрауы пайда болатын. Monitor және Integer BASIC-те принтерді белгілі бір слоттағы принтер драйверіне қайта бағыттауға мүмкіндік беретін командалар бар болғандықтан, дискіден жүктеудің дәстүрлі жолы компьютерге 6-шы слотқа орнатылған дискілік интерфейс картасына «басып шығаруды» бастауды бұйыру болды, осы үшін (ML мониторынан) немесе (BASIC-тен) команда қолданылатын. Монитор немесе BASIC келесі сұрау белгісін көрсеткен кезде, компьютер дискілік картадағы ROM-ды «басып шығару» үшін шақыратын, содан кейін жүктеу тізбегі жалғасатын. (Кіріс қайта бағыттауын да осы мақсатта пайдалануға болады.) Басқаша, ML мониторынан пайдаланушы контроллердің жүктеу кодын тікелей мынадай командамен шақыра алады. Apple II Plus пайда болғанда, ол әрбір кеңейту слотын (7-ші слоттан 1-ші слотқа дейін төмен қарай қарап) жүктелетін кеңейту картасының ROM-ын іздеу және оны автоматты түрде шақыру мүмкіндігін қосты. Кеңейту картасының ROM жүктеу коды контроллердің 1-ші дискінен жүктеуге тырысады, оқу/жазу басын 0-шы жолға жылжытып, осы жолдың 0-шы секторынан 256 байтты оқуға тырысады. (Егер оқуға болатын дискі болмаса, диск есігі жабылып, диск орнатылғанша үздіксіз айналады.) 0-шы секторда компьютерге 0-шы жолдың 0-дан 9-ға дейінгі секторларын ROM жүктеу кодын пайдаланып жадыға оқуға нұсқау беретін кішкентай бағдарлама бар (осы процесте 0-шы сектор қайта оқылады). 0-шы жолдың 1-ден 9-ға дейінгі секторларындағы, соның ішінде толық RWTS коды бар бағдарлама, содан кейін 1-ші және 2-ші жолдарды жүктейді, онда DOS-тың қалған бөлігі сақталған. Жүйелік бас дискіде компьютердің RAM конфигурациясын анықтап, DOS-ты Apple II негізгі жадының 48 КБ ($BFFF) шегіне дейін жадтың жоғары бөлігіне көшіруге арналған код та бар. DOS жадқа жүктелгеннен кейін, ол DOS бағдарламалық кодында көрсетілгендей, бастау бағдарламасын жүктеуге және орындауға тырысады. Бұл көбінесе HELLO (немесе басқа атау) деп аталатын BASIC тіліндегі бағдарлама, бірақ DOS-ты іске қосу кезінде орындалатын екілік файл сияқты басқа бағдарламаларды орындау үшін де өзгертуге болады. Экранда дөңгелек жақшаның (]) пайда болуы пайдаланушыға Applesoft BASIC бастау бағдарламасының жүктеліп жатқанын көрсетеді, ал үлкенірек белгісі (>) Integer BASIC бағдарламасының жүктеліп жатқанын көрсетеді. (Бұл тиісті BASIC нұсқаларының сұраулары, олар осы сәтте басталады.) Содан кейін бастау бағдарламасы орындала бастайды.

Integer BASIC және Applesoft BASIC тілін қолдау

Бастапқы Apple II компьютерінде бастапқыда Apple BASIC, кейін Integer BASIC деп аталған ROM-дағы BASIC интерпретаторы болды. Бұл тілдегі айнымалылар тек -32,768-ден +32,767-ге дейінгі (16 биттік екілік мәндер) бүтін сандарды ғана қабылдайды; бөлшек сандар қолдау көрсетілмейді. Apple компаниясы Microsoft компаниясына бөлшек сандарды өңдеуге қабілетті Applesoft BASIC бағдарламасын жасауды тапсырды. Applesoft BASIC Integer BASIC бағдарламаларын іске қоса алмайды, бұл кейбір пайдаланушылардың оны жаңартуға қарсы тұруына себеп болды. DOS 3.3, Applesoft BASIC Apple II Plus компьютерінде стандартты ROM ретінде орнатылған кезде шығарылды, сондықтан Apple оны екі BASIC интерпретаторы арасында ауысуды қолдау үшін жасады. Integer BASIC, Apple II компьютерінің тіл картасындағы RAM-ға жүктеледі (болған жағдайда) және BASIC-тен немесе пернетақтадан тиісті команданы енгізу арқылы пайдаланушы екі нұсқаның кез келгеніне ауыса алады.

Құлдырау

1980 жылдан кейін Apple DOS дамуын тоқтатты, себебі Apple өз күшін Apple III компьютері мен оның SOS операциялық жүйесіне жұмылдырды. 1983 жылдың басында және ортасында Apple DOS-тың тағы екі нұсқасы шықты, екеуі де DOS 3.3 деп аталды, бірақ бірқатар қателер түзетілді және жаңа Apple IIe моделі үшін жақсы қолдау ұсынылды. Үшінші тараптан шығарылған түзетулер болмаса, Apple DOS тек 5,25 дюймдік Disk II дискілерін оқи алады және қатты дискілер, виртуалды RAM дискілері немесе 3,5 дюймдік дискілер сияқты басқа да құрылғыларға қол жеткізе алмайды. Apple DOS дискілерінің құрылымы (әсіресе еркін сектор картасы, ол бір сектордың бір бөлігімен шектелген) кодтың көп бөлігін қайта жазусыз бір дискіде 400 КБ-тан астам көлемді пайдалануға мүмкіндік бермейді; осы себепті Apple 1983 жылы осы DOS нұсқасын тоқтатты, Apple DOS ProDOS-пен толықтай алмастырылды. ProDOS 5,25 дюймдік дискілер үшін DOS 3.3-тың 16 секторлық төменгі деңгейлі форматын сақтайды, бірақ 32 МБ дейінгі құрылғыларға арналған жаңа жоғары деңгейлі форматты ұсынады, бұл сол кездегі қатты дискілер мен 3,5 дюймдік дискілер үшін ыңғайлы болды. II Plus және одан кейінгі барлық Apple компьютерлері DOS 3.3 және ProDOS-ты қолдайды, ProDOS-ты пайдалану үшін Plus моделіне "Language Card" жад кеңейтуі қажет; ал e және одан кейінгі модельдерде Language Card аппараттық құралы орнатылған, сондықтан ProDOS тікелей іске қосылады. ProDOS Apple DOS дискілерінен файлдарды көшіруге арналған бағдарламалық құралды қамтиды. Дегенмен, ProDOS-тың жетістіктеріне мұқтаж болмаған және оның жадты көп пайдалануын ұнатпаған көптеген адамдар 1983 жылдан кейін де Apple DOS немесе оның клондарын пайдалана берді. Apple компаниясының әрбір дискіде жүктелетін операциялық жүйені сақтау дәстүрі коммерциялық бағдарламалық жасақтаманы пайдаланушының қандай операциялық жүйесі болғанына қарамастан қолдануға мүмкіндік береді. DOS.MASTER деп аталатын бағдарлама пайдаланушыларға үлкен ProDOS дискісінде бірнеше виртуалды DOS 3.3 бөлімдерін жасауға мүмкіндік береді, бұл қатты дискіде көптеген дискілік DOS бағдарламаларын пайдалануға болады. ProDOS шыққаннан кейін көп ұзамай Apple үшінші тараптарға DOS 3.3-ты қайта таратуға рұқсат бермей, Syndicomm компаниясына DOS 3.3-ты қайта сатуға эксклюзивті лицензия берді. Коммерциялық ойындар көбінесе Apple DOS-ты пайдаланбады, оның орнына көшірмеден қорғау және өнімділікті арттыру мақсатында өздерінің жеке дискілік процедураларын қолданды.

Көшірме кодының жариялануы

2013 жылы, Apple II алғаш рет пайда болғанына 35 жылдан астам соққаннан кейін, Computer History Museum бастапқы Apple DOS кодының бастапқы көзін өз веб-сайтында жариялады. Оны түпнұсқа авторы Пол Лаутон табыс еткен.