Кіріспе

Кварктердің субатомдық бөлшектерде байланысуы

Ядролық физика мен бөлшектер физикасында күшті өзара әрекеттесу, сондай-ақ күшті күш немесе күшті ядролық күш деп аталатын, кварктерді протондарға, нейтрондарға және басқа адрондық бөлшектерге тоғыстыратын негізгі өзара әрекеттесу болып табылады. Күшті өзара әрекеттесу нейтрондар мен протондарды байланыстырып, атом ядросын құрайды, онда ол ядролық күш деп аталады. Протонның немесе нейтронның массасының көп бөлігі күшті өзара әрекеттесу энергиясының нәтижесі болып табылады; жеке кварктер протон массасының шамамен 1% ғана құрайды. 10−15 м қашықтықта (1 фемтометр, нуклон радиусынан сәл артық) күшті күш электромагнетизмнен 100 есе, әлсіз өзара әрекеттесуден 106 есе және гравитациядан 1038 есе күшті. Атом ядроларының контекстінде, бұл күш протон мен нейтронды біріктіріп, ядроны құрастырады және ядролық күш (немесе қалдық күш) деп аталады.

Тарих

1971 жылға дейін физиктер атом ядросының қалай байланысқанын білмей қалды. Ядроның протон мен нейтроннан тұратыны, протонның оң электр заряды бар екені, ал нейтронның электрлік бейтарап екені белгілі болды. Физиканың сол кездегі түсінігі бойынша, оң зарядтар бір-бірін итеріп шығаруы керек еді, сондықтан оң зарядты протон ядроны ыдыратуы тиіс еді. Бірақ, мұндай нәрсе ешқашан байқалған жоқ. Осы құбылысты түсіндіру үшін жаңа физика қажет болды. Протонның өзара электромагниттік итерілісіне қарамастан, атом ядросының қалай байланысқа түскенін түсіндіру үшін күшті тартым күші болжалды. Бұл күш ядро құрамына кіретін протон мен нейтронға әсер ететін негізгі күш деп саналды. 1964 жылы Мюррей Гелл-Манн және жеке Джордж Цвайг бариондар, соның ішінде протон мен нейтрон, және мезондар элементар бөлшектерден тұрады деген гипотеза ұсынды. Цвайг бұл элементар бөлшектерді "эйстер" (aces) деп атады, ал Гелл-Манн оларды "кварктар" деп атады; бұл теория кварк моделі деп аталды. Нуклондар арасындағы күшті тартым, кварктарды протон мен нейтронға біріктіретін негізгі күштің жанама салдары болды. Кванттық хромодинамика теориясы кварктардың "түс заряды" бар екенін түсіндіреді, бірақ ол көзге көрінетін түстермен ешқандай қатысы жоқ. Кварктардың әртүрлі түс зарядтары күшті өзара әрекеттесу нәтижесінде бір-біріне тартылады, ал осы өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін бөлшекті глюон деп атады.

Қуатты өзара әрекеттесудің мінез-құлқы

Қуатты өзара әрекеттесу екі диапазонды байқалады және әрқайсысында әртүрлі күш тасымалдаушылар арқылы орындалады. 0,8 фм-ден кіші масштабта (шамамен нуклон радиусы) күш глюондармен тасымалданып, кварктарды біріктіріп, протондар, нейтрондар және басқа адрондарды құрайды. Үлкен масштабта, шамамен 3 фм-ге дейін, күш мезондармен тасымалданып, нуклонды (протон және нейтронды) біріктіріп, атом ядросын құрайды. Алғашқы жағдайда, бұл көбінесе "түс күші" деп аталады және ол соншалықты күшті, егер адрондар жоғары энергиялы бөлшектерге шағылысса, олар өз құрамдас бөліктерін (кварктар мен глюондарды) еркін қозғалатын бөлшектер ретінде шығарудың орнына, массивті бөлшектердің ағындарын жасайды. Күштің бұл қасиеті "түс тұтқынуы" деп аталады. + Күшті өзара әрекеттесудің екі қабаты Өзара әрекеттесу диапазоны ұсталып тұрған тасымалдаушы нәтижесі Күшті күш < 0,8 кварк глюон адрон Қалдық күшті күш 1 адрон мезон ядро.

Адронның ішінде

"Күшті" сөзі күшті өзара әрекеттесудің төрт негізгі күштің ішінде ең "күштісі" болғандықтан қолданылады. 10−15 м қашықтықта оның күші электромагниттік күштен 100 есе, әлсіз күштен 106 есе, ал гравитациядан 1038 есе артық. Күшті күш кванттық хромодинамика (QCD) арқылы сипатталады, ол бөлшектер физикасының Стандартты моделінің бір бөлігі. Математикалық тұрғыдан алғанда, QCD – бұл SU(3) деп аталатын жергілікті (гаузельді) симметрия тобына негіделген абельдік емес гаузель теориясы. Күшті өзара әрекеттесудің күш тасымалдаушы бөлшегі – глюон, массасыз гаузельдік бозон. Глюондар кварктармен және басқа глюондармен "түс заряды" деп аталатын заряд түрі арқылы өзара әрекеттеседі деп есептеледі. Түс заряды электромагниттік зарядқа ұқсас, бірақ ол бір емес, үш түрге (±қызыл, ±жасыл және ±көк) келеді, бұл әртүрлі мінез-құлық ережелеріне әкеледі. Бұл ережелерді кванттық хромодинамика (QCD), кварк-глюон өзара әрекеттесу теориясы сипаттайды. Электромагнетизмдегі фотон бейтарап болғанымен, глюон түс зарядын тасымалдайды. Кварктар мен глюондар – түс зарядын тасымалдайтын жалғыз фундаменталды бөлшектер, сондықтан олар тек бір-бірімен күшті өзара әрекеттесуге қатысады. Күшті күш – глюонның басқа кварк және глюон бөлшектерімен өзара әрекеттесуінің көрінісі. QCD-дағы барлық кварктар мен глюондар күшті күш арқылы өзара әрекеттеседі. Өзара әрекеттесудің күші күшті байланыс тұрақтысымен параметрленеді. Бұл күш бөлшектің түс зарядымен, топтық теориялық қасиетімен өзгереді. Күшті күш кварктар арасында әрекет етеді. Басқа барлық күштерден (электромагниттік, әлсіз және гравитациялық) айырмашылығы, күшті күш кварк жұптары арасындағы қашықтық артқан сайын күшінен кемімейді. Шектеулі қашықтыққа (шамамен адронның мөлшері) жеткеннен кейін, кварктар арасындағы қашықтық қаншалықты алыс болса да, ол шамамен 10000 күшінде қалады.

Адрондардың арасында

Түсті шектеу күшті күштің байланысқан кварктар (адрондар) жинақтарындағы кварктар жұбы арасында қашықтыққа қарамастан әрекет ететінін көрсетеді, бірақ протон радиусына жақым немесе одан асатын қашықтықта қалдық күш (төменде сипатталған) сақталады. Бұл қалдық күш қашықтықпен біршама жылдам азаяды, сондықтан өте қысқа радиусты (іс жүзінде бірнеше фемтометр) қамтиды. Ол «түссіз» адрондар арасындағы күш ретінде көрінеді және ядролық күш немесе қалдық күшті күш (тарихи тұрғыдан күшті ядролық күш) деп аталады. Ядролық күш мезон және барион деп аталатын адрондар арасында әрекет етеді. Бұл «қалдық күш» жанама түрде әрекет етеді, виртуалды π және ρ мезондарының құрамына кіретін глюондарды өткізеді, олар өз кезегінде нуклеондар арасындағы күшті өткізеді, бұл ядроны (сутек-1 ядросынан басқа) бірге ұстайды. Сондықтан қалдық күш – кварктарды протон мен нейтронға біріктіретін күштің шағын қалдығы. Бұл күш нейтрондар мен протондар арасында әлдеқайда әлсіз, себебі ол ішінде көбінесе бейтараптандырылады, дәл сол сияқты бейтарап атомдар арасындағы электромагниттік күштер (ван дер Ваальс күштері) электрондарды ядромен байланыста ұстап, атомдарды құрайтын электромагниттік күштерден әлдеқайда әлсіз болады. Күшті күштен айырмашылығы, қалдық күш қашықтықпен азаяды және оның азаюы шамалы. Азаюдың шамасы қашықтықтың теріс экспоненциалдық дәрежесіне жуық, бірақ оған қарапайым формула жоқ; Yukawa потенциалын қараңыз. Ядродағы протондар арасындағы тартылатын қалдық күштің қашықтықпен жылдам азаюы және итергіш электромагниттік күштің азырақ жылдам азаюы, 82-ден (мырыш элементі) жоғары атомдық саны бар атомдық ядролардың тұрақсыздығына себеп болады. Ядролық күш күшті өзара әрекеттесуден әлсіз болғанымен, ол әлі де жоғары энергетикалық: ауысулар гамма сәулелерін тудырады. Ядроның массасы жеке нуклеондардың жиынтық массасынан айтарлықтай өзгеше. Бұл масса дефекті ядролық күшпен байланысты потенциалдық энергияға байланысты. Масса дефектілерінің айырмашылығы ядролық синтез және ядролық бөлінуді қамтамасыз етеді.

Біріктіру

Ұлы біріктірілген теориялар (GUT) күшті өзара әрекеттесуді және электрәлсіз өзара әрекеттесуді бір күштің екі жағы ретінде сипаттауға тырысады, дәл сол сияқты, электрмагниттік және әлсіз өзара әрекеттесулер Глашоу-Вайнберг-Салам моделі арқылы электрәлсіз өзара әрекеттесуге біріктірілгендей. Күшті өзара әрекеттесуде асимптотикалық бостандық деп аталатын қасиет бар, онда күшті күштің күші жоғары энергияларда (немесе температураларда) әлсірейді. Оның күші электрәлсіз өзара әрекеттесу күшіне тең болатын теориялық энергия – үлкен біріктіру энергиясы деп аталады. Дегенмен, осы процесті сипаттауға қабілетті Ұлы Біріктірілген теория әлі табылмады, сондықтан Ұлы Біріктіру физикадағы шешілмеген мәселе болып қала береді. Егер GUT дұрыс болса, Ұлы Жарылыстан кейін және ғаламның электрәлсіз дәуірінде электрәлсіз күш күшті күштен ажыратылған. Сәйкесінше, осыған дейін Ұлы Бірігу дәуірі болған деп есептеледі.