Кіріспе

Цитоплазма немесе цитоплазма және нуклеоплазманың балама термині. Протоплазма – плазмалық мембранамен қоршалған жасушаның тірі бөлігі. Ол иондар, моносахаридтер, аминқышқылдары және ақуыздар, полисахаридтер, липидтер сияқты шағын молекулалардың қоспасы болып табылады. Кейбір анықтамаларда бұл цитоплазманың жалпылама атауы (мысалы, Моль, 1846), ал басқаларында нуклеоплазма да кіреді (мысалы, Страсбургер, 1882). Шарптың (1921) сөзіне сүйенсек, "Ескіше қолданыста протопласттың ядродан басқа бөлігі [жасуша қабырғасын есептемегенде, бүкіл жасуша] "протоплазма" деп аталатын, бірақ ядро да протоплазмадан, яғни тірі заттың кең мағынасындағы құрамынан тұрады. Қазіргі ағымдағы келісім бұл екіұштылықты болдырмау үшін Страсбургердің (1882) цитоплазма [Кёлликер (1863) жасаған, бастапқыда протоплазманың синонимі ретінде] және нуклеоплазма [ван Бенеден (1875) жасаған термин, немесе Флемминг (1878) қолданған кариоплазма] терминдерін қолдану болып табылады". Страсбургердің цитоплазма анықтамасы пластидтерді (хроматоплазманы) қамтымайды. Ядро сияқты, вакуольді протоплазма тұжырымына қосу мәселесі де даулы.

Физикалық сипаты

Протоплазма физикалық тұрғыдан мөлдір, ұсақ түйіршікті, шырышты, жартылай сұйық немесе қою консистенциялы болады. Оның ішінде әртүрлі пішіндегі және өлшемдегі түйіршіктер ерітіндіде еркін қозғалады. Ол екі өзара ауыстырылатын күйде болуы мүмкін: сұйыққа жақын сол күйінде және қаттыға жақын гель күйінде, ие сияқты. Сол күйінде құрамындағы молекулалар еркін қозғалысқа ие, ал гель күйінде олар тығыз орналасады. Протоплазма қыздырылғанда мөлдірлігінен айырылады. Сондай-ақ, қыздыру кезінде қатаяды. Ол жасушаның барлық бөлігінде кездеседі. Эукариоттарда жасуша ядросын қоршап тұрған протоплазма бөлігі цитоплазма, ал ядроның ішіндегі бөлігі нуклеоплазма деп аталады. Прокариоттарда плазмалық мембрананың ішіндегі материал бактериялық цитоплазма болып табылады, ал грам-теріс бактерияларда плазмалық мембранадан тыс, бірақ сыртқы мембрананың ішіндегі аймақ периплазма деп аталады.

Химиялық құрамы

Шамамен 30 элемент, мысалы, көміртек, сутек, оттегі, фосфор, күкірт, кальций және тағы да көптеген элементтер әртүрлі жасушалардың протоплазмасында анықталған. Олар су (65-80%), көмірсулар, иондар, ақуыздар, липидтер, нуклеин қышқылдары (ДНК және РНК), май қышқылдары, глицерин, нуклеотидтер, нуклеозидтер және минералдар сияқты қосылыстарды құрайды. Олар протоплазманың құрамында болғанда ғана тірі болады. Өмірлік функцияларды өздігінен атқара алмайды. Протоплазманың құрамы тұрақсыз және оның ішінде үнемі өзгерістер болып тұрады.