Кіріспе
Қаланың атын ертедегі кеншілер жақын жердегі үлкен төбеге, Биг-Буттқа байланысты қойған. Бюттің қалалық ландшафты ерекшелігі – тұрғын үйлер арасында орналасқан кен өндіру нысандары, олар қаланың әртүрлі бас құрылымдары арқылы көрініс береді.
Экономика
Тау-кен өндірісінің қарқыны жоғары қала ретінде Бюттің экономикасы тарихи түрде оның көптеген тау-кен жұмыстарымен дамыды. Алғашқыда Бютте күміс пен алтын негізгі металдар болып өндірілді, бірақ аймақтағы мыстың молдығы электр энергиясының пайда болуымен бірге жергілікті экономиканы жаңартты, бұл металға сұраныстың күрт өсуіне әкелді. 2000 жылдан бері қала экономикасының басым бөлігі энергия компанияларына (мысалы, Жаңартылатын Энергия Корпорациясы және Солтүстік-Батыс Энергиясы) және денсаулық сақтау саласына шоғырланған.
Жергілікті билік
1977 жылы Бут Сильвер Боу округімен бірігіп, біріктірілген қала-округқа айналды. Ол қала-округ үкіметі жүйесі бойынша жұмыс істейді. Мэр лауазымы жойылды. Марио Миконе Бут қаласының соңғы мэрі болды. 1977 жылы ол Бут-Сильвер Боу округінің тұңғыш бас атқарушысы атанды.
Саясат
Саяси тұрғыдан, Бут тарихи түрде демократтардың бекінісі болып келді, бұл оның кәсіби одақтар мұрасымен байланысты. Сол сияқты, Сильвер Боу округі де Монтана штатындағы демократтардың ең күшті бекіністерінің бірі болды. 1996 жылы Хейли Бодри 1950 жылдан бері штат заң шығарушы органында Бутты ұсынған алғашқы республикашыл болды. + Президент сайлауының нәтижелері Жыл Республикалық Демократиялық Үшінші партиялар202041.5% 7,74555.7% 10,3922.8% 521201638.8% 6,37652.4% 8,6198.9% 1,457201232.4% 5,43064.8% 10,8572.8% 469200828.3% 4,81868.5% 11,6763.2% 548200439.7% 6,38157.9% 9,3072.5% 396200037.7% 6,29953.7% 8,9678.6% 1,437199622.1% 3,90963.4% 11,19914.5% 2,569199219.2% 3,49154.9% 9,96025.9% 4,695198830.2% 5,04368.5% 11,4221.3% 222198436.9% 6,63761.6% 11,0951.5% 278198037.7% 7,30150.2% 9,72112.2% 2,355
Тарихи орындар мен мұражайлар
Бутте қаласында көптеген мұражайлар мен оның тарихын баяндайтын басқа да білім беру мекемелері орналасқан. 2002 жылы Бутте АҚШ-тың тарихи сақтау жөніндегі Ұлттық кеңес тарапынан ерекше мақұлданған 12 қаланың бірі болды. 226 W. Бродвейдегі Бютт Сильвер Боу қалалық кітапханасы қаланың тарихын сақтауға арналған. Кітапхана 1894 жылы «кеншілердің ішімдік ішуге, әйелдерге қызмет етуге және құмар ойындарға бейімділігіне қарсы құрал» ретінде құрылды, оның мақсаты орта таптың құндылықтарын қадағалау және Буттені мәдениетті қала ретінде көрсету болды. Сонымен қатар, Бютт Сильвер Боу қалалық мұра мұражайы Буттенің өткенінен құжаттар мен артефакттарды сақтайды және оларға қоғамдық қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Бірнеше мұражайлар мен тарту орындары қаланың кен өнеркәсібі тарихына арналған, соның ішінде MBMG Минералогиялық мұражайы (Монтана Тех кампусында) және Буттедегі «Жетім қыз» кенішіндегі Кен өнеркәсібінің әлемдік мұражайы. Бұрын ашық карьерлік мыс кені болған Беркли шұңқыры да көпшілікке көрсетіледі. Тағы бір маңызды орын – Роквуд спикизи, тыйым салу дәуірінің құпия бары, онда жер асты қаласы бар, сондай-ақ Роки тауларындағы азиялық мұраны сақтауға арналған Май Ва мұражайы. Буттедегі 34 бөлмелі «Мыс патшасының сарайы» 1884 жылы қаланың үш «Мыс патшасының» бірі Уильям А. Кларк салған. Бір кезде Кларк ұлы Чарльзтың үйі болған «Көркемдік сарай» француз сарайының үлгісімен салынған және онда Бутте Сильвер Боу өнер қоры орналасқан. Қаланың солтүстік-шығыс жағындағы Буттенің үстінде «Таудың анасы» мүсіні орналасқан, ол 90 фут (27 метр) биіктігіндегі Құдай ананың мүсіні, ол барлық әйелдер мен аналарға арналған және Континенттік бөліністің үстінде орналасқан. Мүсін алты жылдық құрылыстан кейін 1985 жылдың 17 желтоқсанында әуе көлігімен жеткізілді. Буттеде сонымен қатар АҚШ-тың жоғары биіктіктегі жылдам сырғанау орталығы орналасқан, бұл сыртқы жылдам сырғанау трассасы Әлем кубогының сырғанаушыларының жаттығу орны ретінде пайдаланылады. Қаланың орталық және батыс бөліктерінде қаланың кен өнеркәсібінен қалған оннан астам жер асты кен бас фреймдері бар. Оларға Анселмо, Стюарт, Оригинал, Травона, Белмонт, Келли, Маунтин Кон, Лексингтон, Белл/Даймонд, Гранит Маунтин және Барс жатады. 2004 жылға таяу уақытта басталған қоғамдық жоба аясында бірнеше бас фреймдер қайта боялып, түнде жарық беретін LED шамдармен безендірілді.
Іс-шаралар мен дәстүрлер
[[Файл:Бутт Монтанадағы Сент-Патрик күнін мерекелеу (2007).jpg|thumb|Буттеде Сент-Патрик күні фестивалі; қалада АҚШ-тағы кез келген қаламен салыстырғанда, жан басына шаққанда ең көп ирланд-американдықтар тұрады. Сент-Патрик күні 1882 жылдан бері жыл сайын аталып өтеді. Жыл сайын шамамен 30 000 адам Бутте қаласының Uptown ауданына жиналады, Гиберниялықтардың ежелгі ордені бастаған шеруді тамашалайды. Жыл сайынғы ірі мереке – шілде айының соңғы демалыс күндері өткізілетін Эвель Книвель күндері, ол Буттеде туған. Осы апта соңында өтетін іс-шарада түрлі трюктер, спорт жарыстары, қайырымдылық акциялары мен тікелей музыка орындалады. Бұл шара шілде айының екінші демалыс күндері басталып, 2008 жылдан 2010 жылға дейін Буттеде Ұлттық фольклор фестивалі ретінде өтті, ал 2011 жылы кіру тегін музыка фестиваліне айналды. Жазда Буттеде 4 шілдедегі шеру мен фейерверк шоуы да өтеді. 2008 жылы Барак Обама президенттікке сайлануға дейінгі соңғы 4 шілде күнін Буттеде өткізді, отбасымен бірге шеруге қатысып, қызы Малия Обаманың 10 жылдығын тойлады. Буттедегі иммигранттардың мұрасы түрлі жергілікті тағамдарда сақталған, соның ішінде шахтерлерге шахтада жеуге ыңғайлы болған корнуолл пирогы, povitica – көптеген супермаркеттер мен нан пісіретін орындарда сатылатын мерекелік сүйікті славян жаңғақты наны, және сүйексіз шошқа шабулыды қысқа нан. Uptown-дағы "Pekin Noodle Parlor" – АҚШ-тағы ең көне, үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан отбасылық қытай мейрамханасы.
Беркли шұңқыры
Су құрамында мыс және мырыш сияқты металдардың жоғары концентрациясы бар болғандықтан, Беркли шұңқыры федералдық Суперфонд учаскесі ретінде тізімделген. 1982 жылы Беркли кеніші жабылғаннан кейін, шұңқырдан жер асты суын сығырып шығаратын құбырлар тоқтатылды, нәтижесінде шұңқыр бірте-бірте жер асты суымен толып, жасанды көл пайда болды. Одан кейін, екі жыл өткен соң, бұл учаске Суперфондқа және экологиялық қауіпті аймақ ретінде жатқызылды. Шұңқырдағы су әр түрлі ауыр металдармен, мысалы, мырыш, кадмий және сынаппен ластанған. Беркли шұңқыры Суперфонд учаскесі және туристік орын, оны бақылау алаңынан көруге болады. Бұл аймаққа Бут, Анаконда және Миссула қалалары кіреді. Буттедегі кен өндіру және балқыту қызметі Бутте төбесінің, сондай-ақ төмен жатқан және жел соққан аймақтардың ластануына себеп болды. Ластанған жер 120 миль (193 км) дәліз бойымен Миллтаунға дейін созылып, Анаконда балқыту орны сияқты жақын жерлерді қамтиды. Кларк Форк өзенінің бастауындағы ластанудың түпкі себебі – тасталған кендерден ағып шыққан ластанған шөгінділер. Бут қаласы мен Миссула қаласының арасында Дир Лодж аңғары орналасқан. 1970 жылдарға қарай, жергілікті тұрғындар мен агенттік қызметкерлері сынап пен ауыр металдардың қоршаған ортаға және адам денсаулығына тигізетін зиянды әсеріне алаңдады. 1977 жылы Atlantic Richfield Corporation (ARCO) компаниясымен біріккен Anaconda Copper Mining Corporation (ACM) ластануға жауапты тараптардың бірі деп есептеледі. Одан кейін, 1983 жылы ARCO Бут-Анаконда аймағындағы кен өндіру және балқыту операцияларын тоқтатты. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Anaconda Copper Mining компаниясы Буттен руданы қазып алып, оны Буттеде (1920 жылға дейін) және Анакондада балқытты. Осы кезеңде Анаконда балқыту зауыты ауаға тәулігіне сынап, күкірт және көп мөлшерде қорғасын мен басқа ауыр металдарды шығарды. Буттедегі кен қалдықтары тікелей Silver Bow Creek-ке төгілді, нәтижесінде өзен бойында 150 миль (241 км) ластану ошағы пайда болды, ол Миссуланың үстінен өтетін Кларк Форк өзеніне дейін созылды. Ауа және су арқылы тараған ластану Дир Лодж аңғарындағы мал мен егістік жерлерін улады. Қазіргі заманғы экологиялық тазалау жұмыстары XXI ғасырға дейін жалғасуда.
Спорт
Пионерлік бейсбол лигасының құрамында ойнаған Бьютт Коппер Кингс командасы 1979 жылдан 1985 жылға дейін, содан кейін 1987–2000 жылдар аралығында белсенді болды. 2018 жылдан бастап команда Гранд Джанкшн Рокис деп аталады. 2017 жылы 3 Легендалар стадионы ашылды. Бюттен шыққан хоккей командаларының қатарында 1996 жылдан 2002 жылға дейін белсенді болған «Бьютт Ирландтары» (Американың Батыс хоккей лигасы), одан кейін «Уичита Фолс Уайлдкэтс» командасы; және 2003 жылдан 2011 жылға дейін белсенді болған «Бьютт Рауфрайдерс» (Солтүстік Тынық мұхиты хоккей лигасы) бар. Батыстық штаттар хоккей лигасының командасы «Бьютт Кобрас» 2014 жылдан 2017 жылға дейін белсенді болды. «Кобралар» 2017–18 маусымында Солтүстік Америка 3 хоккей лигасының (NA3HL) «Глейшер Нэшнлз» франшизасын сатып алды, бірақ команда маусымды бастамай тұрып, тоқтап қалды. Олар ақыры 2018–19 маусымында NA3HL-де ойнай бастады. 2006 жылдан 2008 жылға дейін белсенді болған «Бьютт Дэрдевилс» (Континентальдық баскетбол қауымдастығы) командасы Бьютт қаласының тумасы Эвел Книвелдің құрметіне аталған. Университет командаларының ішінде 1952 жылы лига құрылғаннан бері NAIA Frontier конференциясында бақталатын «Монтана Тех Ореджарс» командасы бар. Оқу орнында ерлер және әйелдер баскетбол, футбол, гольф және әйелдер волейболы түрлері бойынша жарыстар өткізіледі. 2020 жылдың қазанында Бьюттке 2021 жылдың мамырында ойынға кіретін Экспедициялық лигада команда берілді.
Көлік
Қалаға Бутт автобус жүйесі қызмет көрсетеді, ол Бутт қаласының ішінде, сондай-ақ Монтана Тех университетінің кампусына және жақын орналасқан Уокервиллге қатынайды. Қалааралық автобус қызметін «Джефферсон Лайнз» және «Солтүстік көл экспресі» компаниялары ұсынады. Берт Муни әуежайынан «Delta Connection Airlines» және «Horizon Air» әуекомпаниялары коммерциялық рейстерді жүзеге асырады. Бюттеге Interstate 15 тас жолымен солтүстік-оңтүстік бағытында және Interstate 90 тас жолымен шығыс-батыс бағытында жете аласыз; екі тас жол да Бюттеде қиылысады, бұл Бюттені және Биллингсті Монтана штатында екі мемлекетаралық тас жолының тоғысқан жерінде орналасқан жалғыз қалалар етеді. Қалаға Монтана тас жолы 2 (Ескі АҚШ 10 тас жолы) арқылы оңтүстіктен де келуге болады. «Юнион Пасифик» темір жолы 1971 жылға дейін Бутттан оңтүстікке Айдахо-Фоллс қаласына, содан кейін Солтүстік Лейк-Ситиге дейін «Бутт Специал» пойзын қатыратты. 1979 жылға дейін Бутт қаласына «Amtrak» компаниясының Чикаго – Сиэтл «Солтүстік жағалау» Хиавата пойзы қызмет көрсетті.
Білім
Монтана Техникасының кіреберісі оң жақта көрсетілген. Кіреберісте Август Сент-Годенс жасаған Маркус Дейлидің мүсіні орналасқан. Мемлекеттік білім беруді Бут қалалық мектептері қамтамасыз етеді. Бут орта мектебінде шамамен 1300 оқушы білім алады. 2006 жылы Бут қалалық мектептері жүйесімен келісімде Бут білім беру қоры құрылды, оның мақсаты жаңа бизнес пен тұрғындарды тарту үшін мемлекеттік мектептерді жаңарту. Қордың миссиялық мәлімдемесінде "мемлекеттік білім беруге адалдық пен тұрақты қолдау көрсету қажеттігі" атап өтілген. Сондай-ақ, "Бютке жаңа үй іздеп келгендер алдымен мектептер туралы сұрайды" делінген. Бұған қоса, ол Католик бастауыш мектебі – Бут орталық бастауыш мектебін басқарады. Басқа жеке бастауыш мектептердің қатарында Silver Bow Montessori мектебі бар. Бюттегі жоғары білім берудің алғашқы мекемесі – Монтана тау-кен мектебі, ол Монтана штатының құрылған жылы – 1889 жылы ашылды. Университет 20-ғасырдың ортасында атын Монтана Тех деп өзгертті, ал 1994 жылы Монтана университетімен бірікті. Университет инженерлік, геологиялық және гидрогеологиялық зерттеулер саласында маманданған. Монтана технологиялық университетінде сонымен қатар Highlands College орналасқан, ол екі жылдық колледж болып табылады және бакалавр және кәсіби білім беру дипломдарын тағайындайды.
Радио және теледидар
Буттедегі негізгі AM станциялары KBOW AM 550 (ел музыкасы) және KXTL 1370 (олди және талқылау радиосы). FM станцияларына KAPC 91.3 Montana Public Radio (Монтана университеті арқылы); KAAR 92.5 (ел музыкасы); KOPR 94.1 (классикалық рок), KMBR 95.5 (популярлы рок), KQRV 96.9 (ел музыкасы), KGLM 97.7 (қазіргі заманғы музыка), KMSM FM 103.9 (әртүрлі музыка), және KBMF 102.5 қоғамдық радио (классикалық музыка; Монтана мемлекеттік университеті арқылы).
Газеттер
Бюттеде бір жергілікті күнделікті газет, апталық газет және штаттың басқа да аймандарынан шығатын бірнеше газет бар. "Монтана Стандарт" – Бюттеде шығатын күнделікті газет. Ол 1928 жылы "Бутт Майнер" және "Анаконда Стандарт" газеттерінің бірігуі нәтижесінде құрылған. "Стандарт" газеті "Ли Энтерпрайзз" компаниясына тиесілі. "Бутт Уикли" – тағы бір жергілікті газет.
Кино және теледидар
Бютте көптеген фильмдерде пайда болған. Бютте ерекше көзге түскен алғашқы фильм – бұл Бютте тумасы Эвел Книвелдің өмірбаяны «Эвел Книвел» (1971). 1976 жылы түсірілген «Менің ішімдегі кісі өлтіруші» триллері, басты рөлдерде Стейси Кич және Сьюзан Тиррелл ойнаған, және Монтана штатының шағын қаласында өтетін бұл фильмнің бір бөлігі 1974 жылдың қыркүйегінде Бюттеде түсірілді. Қала «Қашқан пойыз» (1985) фильмінде, Бютт, Анаконда және Тынық мұхиты теміржолында түсірілген эпизодтармен, сондай-ақ «Жалғыздыққа оралу» (1993) мини-сериалында көрсетілген. «F. T. W.» (1994) фильмі де Бюттеде түсірілді. «Бивис және Батт-Хед Америкаға барады» (1996) анимациялық фильмінде Бютте бейнеленген. 2004 жылы Вим Вендерстің «Есікті қақпаңыз» фильмі Бюттеде түсірілді. 2015 жылы SyFy арнасы түсірген «Dead 7» қорқыныш фильмі, басты рөлдерде Backstreet Boys тобынан Ник Картер және Эй Джей Маклин, сондай-ақ NSYNC тобынан Джоуи Фатон ойнаған, қаланың Anselmo Mine аулаларында түсірілді. 2019 жылғы «Хуанита» фильмінің оқиғасы Бюттеде өтеді. Қала туралы бірнеше деректі фильмдер түсірілді, олардың ішінде Томас Шадттың неміс деректі фильмі «Die Vergessene Stadt: Butte, Montana» (1992) және Габриэль Бёрнның баяндауымен «Butte, America» (2008) бар.
Әдеби суреттер
Бютті әдебиетте ең ерте бейнелеулердің бірі – Мэри МакЛейнге тиесілі, ол 20 ғасырдың басында қалада өскен өмірін күнделікке түсірген жазушы. Оның күнделіктері «Мен шайтанның келуін күтемін» деген атпен жарияланды және ол жасырын жазулардың бастауында тұрған автор ретінде танылды. Бютт Дашиэлл Хэмметтің «Қызыл орақ» романындағы «Пойсонвилл» атты ойдан шығарылған қаланың жағымсыз сипаттамасына сай келеді, сонымен қатар 1920 жылғы «Анаконда» жол қырғынына да сілтеме жасайды. 1980 жылғы Дональд МакКейгтің «Бутт Полка» романы да қаланың кен өндіру тарихын сюжетке енгізеді, онда Бютт мыс кенінен жоғалып кеткен кейіпкер бейнеленеді. Бюттің заманауи әдеби бейнелеулерін 1998 жылғы Сандра Далластың және Джон А. Джексонның «Байқалып барайық» тарихи романында табуға болады, бұл роман 1917 жылғы «Спекулятор» кенінің апатын көрсетеді. Иван Дойгтың 2010 жылғы «Work Song» және 2013 жылғы «Sweet Thunder» романдарының оқиғалары Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1919 және 1920 жылдары Бюттеде өрбуді. Майкл Корриганның «Шанти ирландтығының сырлары» романында Спекулятор кенінің апаты мен наразылықтар кезінде Бюттеде орын алған оқиғалар баяндалады. Романшы Мариан Дженсен Бютте және айналасындағы аймақта өтетін «Кенші қаласының құпиялары» атты детективтік сериясын жариялады.
Басқа
Мерсье, Лори. 2001 жыл. Анаконда: Монтана штатының Смельтер-Сити қаласындағы еңбек, қоғам және мәдениет (Иллинойс университеті баспасы). Тул, К. Росс. 1954 жыл. "Анаконда мыс кеніші компаниясының тарихы: штат пен халқы және корпорация арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу, 1880–1950 жылдар". Калифорния университеті, Лос-Анджелес қаласындағы докторлық диссертация.
Негізгі дереккөздер
Мыс лагері: Монтана штатының Жұмыс жобалары басқармасы жазушылар бағдарламасының жұмысшылары жинаған әлемдегі ең үлкен кеншілер қаласы Бюттің, Монтананың әңгімелері.