Кіріспе
Өзін-өзі сілтемелейтін сөйлем, идея немесе формула – Уикипедия мақалаларында өзін-өзі сілтемелеутің қолданылуы. Өзін-өзі сілтемелеу – бұл өзіне немесе өзінің қасиеттеріне, ерекшеліктеріне немесе әрекеттеріне сілтеме жасауды қамтитын ұғым. Бұл тіл, логика, математика, философия және басқа да салаларда кездеседі. Табиғи немесе формалды тілдерде, сөйлем, идея немесе формула өзіне сілтеме жасағанда өзін-өзі сілтемелеу орын алады. Сілтеме тікелей – аралық сөйлем немесе формула арқылы, немесе кодтау арқылы берілуі мүмкін. Философияда өзін-өзі сілтемелеу субъектінің өзі туралы айту немесе өзіне сілтеме жасау қабілетіне, яғни ағылшын тіліндегі бірінші тұлға жекеше есімдігі "Мен" арқылы білдірілетін ой түріне қатысты. Өзін-өзі сілтемелеу математика, философия, компьютерлік бағдарламалау, екінші реттік кибернетика және лингвистикада зерттеледі және қолданылады, сондай-ақ юморда да қолданыс табады. Өзін-өзі сілтемелейтін мәлімдемелер кейде парадоксалды болып келеді және рекурсивті деп қарастырылуы мүмкін.
the use of self references in Wikipedia articles
Self reference is a concept that involves referring to oneself or one's own attributes, characteristics, or actions. It can occur in language, logic, mathematics, philosophy, and other fields. In natural or formal languages, self reference occurs when a sentence, idea or formula refers to itself. The reference may be expressed either directly—through some intermediate sentence or formula—or by means of some encoding. In philosophy, self reference also refers to the ability of a subject to speak of or refer to itself, that is, to have the kind of thought expressed by the first person nominative singular pronoun "I" in English. Self reference is studied and has applications in mathematics, philosophy, computer programming, second order cybernetics, and linguistics, as well as in humor. Self referential statements are sometimes paradoxical, and can also be considered recursive.
Логика, математика және есептеу техникасы
Классикалық философияда парадокстар өзін-өзі анықтаушы түсініктер арқылы туды, мысалы, құдіреттілік парадоксы – егер бір нәрсе соншалықты күшті болса, ол көтере алмайтын тасты жасай ала ма деген сұрақ. Епименид парадоксы, «Барлық криттіктер жалғаншы», ежелгі грек криттігі айтқанда, осы парадокстың алғашқы жазбада қалған нұсқаларының бірі болды. Қазіргі заманғы философия кейде осы әдісті қолданып, бір түсініктің мағынасыз немесе дұрыс анықталмаған екенін көрсетеді. Математика мен есептеу теориясында өзін-өзі сілтемелеу (сондай-ақ, алдын-ала болжау деп те аталады) көптеген жүйелердің шектеулерін дәлелдеудегі маңызды түсінік болып табылады. Гёдель теоремасы оны математиканың ешбір формалды жүйесінің барлық мүмкін математикалық шындықтарды қамтымайтынын көрсету үшін пайдаланады, себебі ол өзінің құрылымы туралы кейбір шындықтарды дәлелдей алмайды. Есептеу теориясындағы тоқтату мәселесінің эквиваленті компьютердің орындай алмайтын, атап айтқанда, өзі туралы ойлауға қабілетсіз тапсырманың әрқашан болатынын көрсетеді. Бұл дәлелдер Расселдің парадоксы және Берридің парадоксы сияқты математикалық парадокстардың ұзақ дәстүрімен, сондай-ақ классикалық философиялық парадокстармен байланысты. Ойын теориясында екі ойыншының бір-бірінің ой-өрісі мен мінез-құлқының үлгісін жасауы қажет болатын жағдайларда, анықталмаған мінез-құлық пайда болуы мүмкін, бұл шексіз регреске алып келеді. Компьютерлік бағдарламалауда өзін-өзі сілтемелеу рефлексияда көрінеді, онда бағдарлама өзінің нұсқауларын басқа деректер сияқты оқи алады немесе өзгерте алады. Көптеген бағдарламалау тілдері рефлексияны әртүрлі деңгейде қолдайды. Сонымен қатар, өзін-өзі сілтемелеу функционалдық бағдарламалаудағы рекурсияда (математикалық рекурренттік қатынасқа байланысты) көрінеді, онда код құрылымы есептеу кезінде өзіне сілтеме жасайды. Потенциалды парадоксалды түсініктерден жақсы мінез-құлықты рекурсияға өзін-өзі сілтемелеуді «бағындыру» компьютерлік ғылымның үлкен жетістіктерінің бірі болды және қазір, мысалы, ML «мета-тілін» пайдаланып компиляторлар жазуда кеңінен қолданылады. Компиляторды өзіне-өзі компиляциялауды бутстраппинг деп атайды. Өзін-өзі өзгертетін кодты (өзінде жұмыс істейтін бағдарламаларды) assembler және Lisp сияқты функционалдық тілдермен де жазуға болады, бірақ бұл нақты әлемдегі бағдарламалауда көбінесе ұсынылмайды. Компьютерлік аппараттық құралдары өзін-өзі сілтемелеуді цифрлық жадтың негізгі бірліктері болып табылатын триггерлерде (flip-flops) негізгі түрде пайдаланады, олар уақыт өте келе өз терминдерін кеңейту арқылы потенциалды парадоксалды логикалық өзін-өзі қатынастарды жадқа айналдырады. Өзін-өзі сілтемелеу тұрғысынан ойлау – бағдарламалау мәдениетінің ажырамас бөлігі, көптеген бағдарламалар мен аббревиатуралар юмордың бір түрі ретінде өзін-өзі сілтемелейтін атауларға ие, мысалы GNU («GNU Unix емес») және PINE («Pine is not Elm»). GNU Hurd өзара өзін-өзі сілтемелейтін аббревиатуралар жұбынан алынған атау. Тюппердің өзін-өзі сілтемелейтін формуласы – өзінің формуласының кескінін құратын математикалық қызығушылық.
Биологияда
Өзін-өзі көбейту биологиясы ДНК және РНК көбейту механизмдерінде бейнеленгендей, өзіне-өз сілтеме жасаушы болып табылады. Өзін-өзі көбейтудің үлгілері Конвейдің "Өмір ойынында" табылады және өздігінен көбейтілетін 3D принтер RepRap сияқты инженерлік жүйелерді шабыттандырды.
Өнер саласында
Өзін-өзі көрсету әдебиет пен кинода, автор өзінің туындысына жұмыстың өзінде сілтеме жасағанда пайда болады. Мысалдарға Мигель де Сервантестің «Дон Кихоты», Шекспирдің «Жазғы түнгі түсі», «Дауыл» және «Он екінші түн», Денис Дидроның «Жак ле фаталист және оның ұлы», Итало Кальвиноның «Егер қыстың түні саяхатшы болса», Николай Гогольдің көптеген әңгімелері, Джон Барттың «Күлкі үйінде жоғалған», Луиджи Пиранделлоның «Авторды іздеген алты кейіпкер», Федерико Феллинидің «8½» және Брайан Форбстың «L пішінді бөлмесі» кіреді. Ғылыми-фантастика жазушысы Сэмюэл Р. Делани «Nova» және «Dhalgren» романдарында осыны қолданады. Біріншісінде Катин (ғарышқа саяхаттайтын романист) романисттің кез келген жұмысты аяқтамай өлетін ұзақ жылдар бойы жалғасып келе жатқан қарғыстан сақ болады. «Nova» сөздің ортасында аяқталады, осылайша қарғысқа және романның авторы роман жазушы екенін түсінуге негіз болады; ал «Dhalgren» романында Деланидің жай ғана Бала (немесе Кид, кейбір бөлімдерде) деп аталатын басты кейіпкері бар, оның өмірі мен жұмысы өзінің және романның айнасы болып табылады. «Spaceballs» ғылыми-фантастикалық пародиалық фильмінде режиссер Мел Брукс зұлым кейіпкерлердің өздерінің оқиғасының VHS көшірмесін қарап жатқан көрінісін қосады, онда олар өздерін «өздерін бақылап», шексіз бақылайды. Бұл тұжырымның ең алғашқы мысалы Гомердің «Илиадасында» кездеседі, онда Троялық Елена: «өлі туған ұрпақтар үшін / біз әнмен өмір сүреміз» (өзінің әнінде айтылады). Өнердегі өзін-өзі көрсету, төртінші қабырғаны бұзу және мета-анықтама ұғымдарымен тығыз байланысты, олар көбінесе өзін-өзі көрсетуді қамтиды. Хорхе Луис Борхестің әңгімелері көптеген жағынан өзін-өзі көрсету және байланысты парадокстармен ойнайды. Сэмюэл Беккеттің «Крапптың соңғы таспасы» тек басты кейіпкердің өзі туралы, көбінесе басқа жазбалар туралы тыңдап, жазбалар жасауынан тұрады. 1990 және 2000 жылдары фильмдік өзін-өзі көрсету резеңке шындық қозғалысының танымал бөлігі болды, әсіресе Чарли Кауфманның «Джон Малкович» және «Адаптация» фильмдерінде, соңғысы бұл ұғымды өзінің туындысын бейнелеуге тырысқанда, Дрост эффектісінің драмалық нұсқасына дейін жеткізеді. Әртүрлі жаратылыс мифтері жаратушыны не жаратты деген мәселені шешу үшін өзін-өзі анықтауға шақырады. Мысырлық мифте құдай өзін жарату үшін өзінің спермасын жұтып алады. Уроборос – өзін-өзі жейтін мифтік айдаһар. Құранда өзін-өзі анықтаудың көптеген мысалдары бар. Сюрреалистік суретші Рене Магритт өзінің өзін-өзі бейнелейтін жұмыстарымен танымал. Оның «Сүренің сатқындығы» атты суретіне «бұл құбыр емес» деген сөздер кіреді, оның шындығы ceci сөзінің суреттелген құбырды немесе суретті немесе сөзді немесе сөйлемді білдіретіндігіне байланысты. М. С. Эшердің өнерінде өздерін суреттейтін қолдар сияқты көптеген өзін-өзі анықтау концепциялары бар.
Тіл бойынша
Өзін-өзі сипаттайтын сөз автологиялық сөз (немесе автоним) деп аталады. Бұл көбінесе сын есімдерге қатысты, мысалы, sesquipedalian (яғни "sesquipedalian" – бұл sesquipedalian сөзі), бірақ басқа сөз таптарына да қатысты болуы мүмкін, мысалы, TLA, "үш әріпті аббревиатура" үш әріпті аббревиатура ретінде. Өзінің әріптері мен тыныс белгілерін тізімдейтін сөйлем автограф деп аталады. Мета-сөздің ерекше жағдайы бар, онда метатілдегі сөйлемнің мазмұны мен объекті тілдегі сөйлемнің мазмұны бірдей болады. Мұндай сөйлем өзіне сілтеме жасайды. Дегенмен, осындай мета-сөздер кейде парадокстарға алып келуі мүмкін. "Бұл сөйлем" өзіне сілтеме жасайтын мета-сөз ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл анық. Алайда, "Бұл сөйлем жалған" – өзіне сілтеме жасайтын парадоксқа әкелетін мета-сөз. Мұндай сөйлемдер мәселе тудыруы мүмкін, мысалы, заң саласында, заңдарды қолданысқа енгізетін мәлімдемелер бір-бірімен немесе өзімен қайшы келуі мүмкін. Курт Гёдель азаматтыққа қабылдану салтанатында АҚШ Конституциясында мұндай парадокс тапқанын мәлімдеді. Өзін-өзі көрсету кейде БАҚ-та, өзі туралы жазу қажет болғанда кездеседі, мысалы, BBC-нің BBC-дегі жұмыс орындарының қысқартылуы туралы хабарлауы. Танымал энциклопедиялар өздері туралы мақалалар жариялауға міндетті болуы мүмкін, мысалы, Wikipedia-дағы Wikipedia туралы мақала. Fumblerules – жақсы грамматика мен жазу ережелерінің тізімі, олар осы ережелерді бұзатын сөйлемдер арқылы көрсетіледі, мысалы, "Клишелерді ауру секілді сақтаңыз" және "Екі рет теріс сөздерді қолданбаңыз". Бұл термин Уильям Сафайрдің осындай ережелердің жарияланған тізімінде пайда болды. Айналмалы анықтама – терминнің немесе ұғымның анықтамасы терминнің немесе ұғымның өзін тікелей немесе жанама түрде қамтитын өзіне сілтеме жасайтын анықтама түрі. Айналмалы анықтамалар қате саналады, өйткені олар терминді тек өзіне қатысты анықтайды. Өзіне сілтеме жасаудың бұл түрі аргументацияда пайдалы болуы мүмкін, бірақ байланыста түсініктіліктің жетіспеуіне әкелуі мүмкін. "Осымен" деген сөз өзіне сілтеме жасайтын тәсілде қолданылады, мысалы, "Мен осы арқылы сіздерді күйеу және әйел деп жариялаймын" деген мәлімдемеде.
Танымал мәдениетте
Дуглас Хофстадтердің кітаптары, әсіресе «Метамагикалық тақырыптар» және «Гёдель, Эшер, Бах» көптеген өзін-өзі анықтамалайтын ұғымдармен ойнайды және 1980 жылдары оларды кең қауымдық интеллектуалдық мәдениетке енгізуде маңызды рөл атқарды. Хофстадтер заңы, яғни «Хофстадтер заңы ескерілгеннің өзінде де, кез келген жұмыс күткеннен ұзаққа созылады» – өзін-өзі сілтемелейтін нақылдың бір мысалы. Хофстадтер сондай-ақ «Осы кітап туралы пікірлер» деген идеяны ұсынды, бұл кітап тек өзі туралы пікірлерден ғана тұрады, және бұл идея кейіннен викилер мен басқа технологиялар арқылы іске асырылды. Хофстадтердің «қисық шеңбер» метафизикасы сананы өзіне сілтеме жасау арқылы түсіндіруге тырысады, бірақ бұл ақыл-ой философиясында басым емес көзқарас. «Рекурсивті ғылыми фантастика» немесе метафикшн жанры қазіргі таңда Нью-Инглэнд ғылыми фантастика қауымдастығының сайтында жанкүйерлер күтіп қалып отырған кітаптар тізімін құруға жетті; олардың кейбіреулері ғылыми фантастика жанкүйерлері туралы, ал кейбіреулері ғылыми фантастика мен оның авторлары туралы.
Заң бойынша
Бірнеше конституцияларда конституцияның өзін қалай өзгертуге болатынын анықтайтын өзіне-қатысты баптар бар. Мысалы, АҚШ Конституциясының Бесінші бабы.