Софонисба Ангуссола: Итальяндық суретші және Ренессанс өнерінің шебері

Кіріспе

Итальян суретшісі (шамамен 1532–1625 жж.)

Софонисба Ангуиссола (шамамен 1532 – 16 қараша 1625 ж.), сондай-ақ Софонисба Ангуссола немесе Софонисба Ангуисциола деп те аталатын, итальяндық Ренессанс суретшісі, Кремона қаласында салыстырмалы түрде кедей ақсүйек отбасында дүниеге келген. Ол көркем өнерді қамтитын жан-жақты білім алды, ал жергілікті суретшілермен шәкірттікке ілігуі әйелдердің суретшілердің шәкірттері ретінде қабылдануына үлгі болды. Жастық шағында Ангуиссола Римге сапар шегіп, Микеланджеломен танысты, ол оның талантын бірден таныды, сондай-ақ Миланға барды, онда Альба герцогының портретын салды. Испания патшайымы, Валуалық Елизавета, сурет салуға құмар болғандықтан, 1559 жылы Ангуиссоланы Мадридке өзінің ұстазы ретінде, күтімші ханым шенімен шақырды. Кейіннен ол король Филипп II-нің ресми сарай суретшісі болды және өзінің стилін испан сарайының ресми портреттеріне қатысты қатаң талаптарға бейімдеді. Патшайымның қайтысынан кейін Филипп оған ақсүйекке үйленуге көмектесті. Ол Сицилияға, содан кейін Пиза мен Генуяға көшіп, жетекші портрет суретшісі ретінде қызметін жалғастырды. Оның ең ерекше және тартымды туындылары – Испания сарайына көшуден бұрын салған өзінің және отбасының портреттері. Оның балалардың бейнелері ерекше жаңалыққа толы және мұқият байқаумен салынған. Испания сарайында ол сол кездегі ресми стильде ресми мемлекеттік портреттерді салды, ол салыстырмалы түрде аз болған әйел сарай суретшілерінің алғашқы және ең табыстыларының бірі болды. Өмірінің соңында ол діни сюжеттерді де суреттеді, бірақ оның көптеген діни суреттері жоғалып кеткен. 1625 жылы 93 жасында Палермода қайтыс болды. Ангуиссоланың өнері, оның шығармаларымен қатар, келешек ұрпақ суретшілеріне ұзақ уақыт әсер етті, ал оның үлкен жетістігі көптеген әйелдерге суретші мамандығын игеруге жол ашты. Оның суреттерін Бостон галереясында (Изабелла Стюарт Гарднер мұражайы), Милуокиде (Милуоки өнер мұражайы), Бергамода, Брешияда, Будапештте, Мадридте (Прадо мұражайы), Неапольде және Сиенада, сондай-ақ Флоренциядағы Уффици галереясында көруге болады. Оның замандасы Джорджо Вазари Ангуиссоланың «біздің заманымыздағы кез келген әйелге қарағанда сурет салуға көбірек құштарлық танытып, жақсы көркемдік шеберлік көрсетті; ол табиғаттан сурет салуға, бояуға және көшіруге ғана емес, сонымен қатар сирек және өте әдемі туындыларды жасауға қол жеткізді» деп жазған.

Sofonisba Anguissola (c. no – c. 1532 – 16 November 1625), also known as Sophonisba Angussola or Sophonisba Anguisciola, was an Italian Renaissance painter born in Cremona to a relatively poor noble family. She received a well rounded education that included the fine arts, and her apprenticeship with local painters set a precedent for women to be accepted as students of art. As a young woman, Anguissola traveled to Rome where she was introduced to Michelangelo, who immediately recognized her talent, and to Milan, where she painted the Duke of Alba. The Spanish queen, Elizabeth of Valois, was a keen amateur painter and in 1559 Anguissola was recruited to go to Madrid as her tutor, with the rank of lady in waiting. She later became an official court painter to the king, Philip II, and adapted her style to the more formal requirements of official portraits for the Spanish court. After the queen's death, Philip helped arrange an aristocratic marriage for her. She moved to Sicily, and later Pisa and Genoa, where she continued to practice as a leading portrait painter. Her most distinctive and attractive paintings are her portraits of herself and her family, which she painted before she moved to the Spanish court. In particular, her depictions of children were fresh and closely observed. At the Spanish court she painted formal state portraits in the prevailing official style, as one of the first, and most successful, of the relatively few female court painters. Later in her life she also painted religious subjects, although many of her religious paintings have been lost. In 1625, she died at age 93 in Palermo. Anguissola's example, as much as her oeuvre, had a lasting influence on subsequent generations of artists, and her great success opened the way for larger numbers of women to pursue serious careers as artists. Her paintings can be seen at galleries in Boston (Isabella Stewart Gardner Museum), Milwaukee (Milwaukee Art Museum), Bergamo, Brescia, Budapest, Madrid (Museo del Prado), Naples, and Siena, and at the Uffizi Gallery in Florence. Her contemporary Giorgio Vasari wrote that Anguissola "has shown greater application and better grace than any other woman of our age in her endeavors at drawing; she has thus succeeded not only in drawing, coloring and painting from nature, and copying excellently from others, but by herself has created rare and very beautiful paintings."

Отбасы

Аңгиссола абыройлы отбасының шығу тегі мен аты ежелгі Византия дәстүрімен байланысты, ол тарихи деректерге толы. Осы дәстүрге сәйкес, Аңгиссолалар Константинопольдің әскери сардары Гальвано Сордо немесе Гальвано де Соарди/Сурдидің (Σούρδη, Грекияда, Константинополь және Смирнада бүгінге дейін қолданылып жүрген отбасылық тегі) ұрпақтары. 717 жылы Гальвано Византия императоры Лион III Исаврдың әскерінде қызмет етіп, "шебер жасалған от арқылы құрлық пен теңізден Константинополь қаласын қоршаған сарациндерден азат етуге үлкен үлес қосты". Бұл "жасанды от" – 7 ғасырдың соңында жасалған грек оты деп аталды, ол Византияның көптеген маңызды әскери жеңістеріне, ең әйгілісі – Константинопольді екі араб қоршауынан құтқаруға және Империяның сақталуына жауапты болды. Сурдидің қалқанындағы бейнесі жылан болғандықтан (латынша: anguis), Гальваноның Омейядтар үстінен жеңіске жеткеннен кейін оның әріптестері мен Константинополь халқы: "Anguis sola fecit victoriam!" – "Жылан ғана жеңіске жеткізді!" деп шу көтерді. Бұл сөз кеңінен таралды, ал Гальваноның өзі "Аңгиссола" деп аталды. Император ақырында оның барлық ұрпақтарына Аңгиссола тегін берді, немесе, тікелей айтқанда, Аңгиссоланың әкесі Амилкаренің есімімен атады. Константинопольде болған обадан қашып, Аңгиссоланың алғашқы ұрпақтары Италияға қоныс аударды, Комненой, Гонзага, Карачиоло, Скоти және Висконти сияқты басқа да ақсүйек отбасылармен туыс болды және Пьяченца, Кремона, Виченца және Италияның басқа да аймақтарында дербес иеліктер құрды. Венецияға қоныстанған Аңгиссолалар 1499-1612 жылдар аралығында осы қаланың ақсүйектеріне жатты.

Балалық шағы мен тәрбие

Софонисба Ангиссола 1532 жылы Ломбардияның Кремона қаласында кедей, бірақ асыл отбасында дүниеге келді. Ол жеті баланың ең үлкені болды, олардың алтауы қыз еді. Оның әкесі, Амилкаре Ангиссола, Кремона дворянының мүшесі, ал анасы, Бьянка Понзоне де дворян отбасынан шыққан. Отбасы Рим мен Карфаген арасындағы б.з.д. II ғасырындағы атақты Треббия шайқасы болған жерге жақын тұрды, және Ангиссола отбасының бірнеше мүшелері ежелгі Карфаген тарихи тұлғаларының құрметіне аталған: Амилкаре Карфаген генералы Хамилкар Барканың есімімен аталып, алғашқы қызына трагикалық Карфаген тұлғасы Софонисба, жалғыз ұлына болса Хасдрубал Барканың есімі берілді. Амилкаре Ангиссола Балдассаре Кастильоненің "Сәкіл" (Il Cortigiano) кітабынан шабыт алып, барлық қыздарын (Софонисба, Елена, Люсия, Европа, Минерва және Анна Мария) өздерінің қабілеттерін дамытуға және жетілдіруге ынталандырды. Төрт әпке (Елена, Люсия, Европа және Анна Мария) суретші болды, бірақ Софонисба ең табысты және танымал болды, сондай-ақ кіші бауырларын тәрбиеледі. Нақты мерзімі белгісіз, бірақ Ангиссола шамамен үш жыл (1551–1553) Гаттиден оқуын жалғастырған болуы мүмкін. Ангиссоланың ең маңызды ерте туындыларының бірі – Бернардино Кампидің Софонисба Ангиссоланың портретін салуы (шамамен 1550 жыл). Ерекше екі суретте Ангиссоланың сурет салу ұстазы оның портретін салуда бейнеленген. Ангиссола "Қарқыра шаққан баланы" салған және оны Микеланджелоға жіберді, ол оның талантын бірден таныды.

Әйел суретші ретінде тәжірибе

Ангиссоланың білім алуы мен оқытылуы еркектердікінен өзгеше болды, себебі ерлер мен әйелдер әртүрлі салаларда еңбек етті. Оның білімі оған кәсіби мамандыққа ие болуға көмектесу үшін емес, жақсы әйел, серік және ана болуға дайындау үшін берілді. Ангиссола замандастарына қарағанда көптеген ынта мен қолдауға ие болғанмен, оның әлеуметтік жағдайы оған жыныстық шектеулерден арылуға мүмкіндік бермеді. Анатомияны зерттеу немесе тірі үлгіден сурет салу мүмкіндігі болмағандықтан (әйелдердің жалаңаш үлгілерді қарауына жол берілмейтін), ол ірі көлемді діни немесе тарихи картиналар үшін қажетті күрделі көп фигуралы композицияларды жасай алмады. Оның орнына ол портреттердің жаңа стилімен тәжірибе жасады, модельдерді бейресми түрде бейнеледі. Өзінің және отбасы мүшелерінің портреттері оның ең көп таралған туындылары болды, мысалы, «Автопортрет» (1554, Kunsthistorisches Museum, Вена), «Амилкаре, Минерва және Асдрубал Ангиссоланың портреті» (шамамен 1557–1558, Nivaagaards Malerisambling, Нива, Дания) және оның ең танымал суреті – «Шахмат ойыны» (1555, Muzeum Narodowe, Познань), онда оның әпкелері – Люция, Минерва және Европа бейнеленген. Ангиссола 23 жасында салған «Шахмат ойыны» – күнделікті отбасылық көріністің шынайы бейнесі, ол итальяндық өнерде бұрын-соңды кездеспеген, әсем киімдер мен бейресми мінез-құлықтың үйлесімін көрсетеді. «Шахмат ойыны» сол кезде танымал болған ресми немесе аллегориялық ортаның орнына оның әпкелерін тұрмыстық жағдайда бейнелейтін жанрлық суреттің жаңа түрін зерттейді. Бұл картина әңгімелесуге арналған туынды ретінде қарастырылады, яғни белсенді әңгіме немесе қандай да бір іс-әрекетпен айналысатын топтың бейресми портреті. Ангиссоланың автопортреттері де оның әйел суретші ретіндегі орны туралы ойларын көрсетеді. Көбінесе ерлер шығармашылық тұлғалар ретінде, ал әйелдер пассивті объектілер ретінде қарастырылатын, бірақ 1556 жылғы автопортретінде Ангиссола өзін суретші ретінде көрсетеді, сурет салу үшін модель болу рөлінен өзін ажыратады. Басқа туындылары да әйелдерді объектілер деп санауға қарсы оның наразылығын көрсетеді, олар ерлердің ойнауына арналған құрал емес екенін көрсетеді. 1561 жылғы автопортретінде ол музыкалық аспапта ойнап, өзгеше рөлге ие болады. Кейінгі портреттерінде ол өзін суретші немесе әйел ретінде бейнелейтін екі суреттен тұратын композицияны қолдана отырып, бірнеше мәртебелерді көрсетеді. Ол Италиядан тыс жерлерде де танымал болды, 1559 жылы Испания королі Филипп II оны 14 жастағы Валуа королевасы Элизабеттің қызметшісі және сурет салу мұғалімі қылып тағайындады. Элизабет Валуа мен Ангиссола жақын дос болды, ал королева тоғыз жылдан кейін қайтыс болғанда, Ангиссола оның өліміне байланысты қайғыдан соттан кетіп қалды. Ол бүкіл патшалық отбасының портреттерін салған, тіпті Папа да Ангиссолаға королеваның портретін салуды тапсырды.

Anguissola's education and training had different implications from those of men, since men and women worked in separate spheres. Her training was not to help her into a profession where she would compete for commissions with male artists, but to make her a better wife, companion, and mother. Although Anguissola enjoyed significantly more encouragement and support than the average woman of her day, her social class did not allow her to transcend the constraints of her sex. Without the possibility of studying anatomy or drawing from life (it was considered unacceptable for a lady to view nudes), she could not undertake the complex multi figure compositions required for large scale religious or history paintings. Instead, she experimented with new styles of portraiture, setting subjects informally. Self portraits and family members were her most frequent subjects, as seen in such paintings as Self Portrait (1554, Kunsthistorisches Museum, Vienna), Portrait of Amilcare, Minerva and Asdrubale Anguissola (c. 1557–1558, Nivaagaards Malerisambling, Nivå, Denmark), and her most famous picture, The Chess Game (1555, Muzeum Narodowe, Poznań), which depicted her sisters Lucia, Minerva and Europa. Painted when Anguissola was 23 years old, The Chess Game is an intimate representation of an everyday family scene, combining elaborate formal clothing with very informal facial expressions, which was unusual for Italian art at this time. The Chess Game explored a new kind of genre painting which places her sisters in a domestic setting instead of the formal or allegorical settings that were popular at the time. This painting has been regarded as a conversation piece, which is an informal portrait of a group engaging in lively conversation or some activity
Anguissola's self portraits also offer evidence of what she thought her place was as a woman artist. Normally, men were seen as creative actors and women as passive objects, but in her self portrait of 1556, Anguissola presents herself as the artist, separating herself from the role as the object to be painted. Additional pieces show how she rebels against the notion that women are objects, in essence an instrument to be played by men. Her self portrait of 1561 show her playing an instrument, taking on a different role. In her later portraits she represents multiple statuses by using a double portrait image portraying herself as an artist or a wife. She became well known outside of Italy, and in 1559 King Philip II of Spain asked her to be lady in waiting and art teacher to Queen Elisabeth of Valois, who was only 14 at the time. Queen Elisabeth of Valois and Anguissola became good friends, and when the Queen died nine years later, Anguissola left the court because she was so sad. She had painted the entire royal family and even the Pope commissioned Anguissola to do a portrait of the Queen.

Испания сотында

1558 жылы Ангиссола суретші ретінде танымал болғаннан кейін Миланға барды, онда Альба герцогы Фернандо Альварес де Толедоның портретын салды. Ол өз кезегінде оны Испания королі Филипп II-ге ұсынды. Келесі жылы Ангиссола Испания сарайына шақырылды, бұл оның мансабындағы маңызды бетбұрыс болды. Ангиссола патша отбасының өмірінен егжей-тегжейлі сахналарды жасады, қазір олар Прадо мұражайында ілінген. Патша сарайында суретші және патшайымның күтімшісі ретінде алған жалақысымен қатар, 12 000 скуди сыйлық пен қорлық арқылы ол өнер шеберлігінен айтарлықтай табыс тапты. Валуаның Елизаветасының қызметінде болғанда Ангиссола Алонсо Санчес Коэлломен тығыз байланыста жұмыс істеді. Олардың жұмысы соншалықты жақын болды, орта жастағы король Филипп II-нің танымал портреті ұзақ уақыт бойы Коэлло немесе Хуан Пантоха де ла Крузға жатқызылды. Тек соңғы кезде ғана Ангиссола осы картинаның авторы ретінде мойындалды.

Жеке өмір

1568 жылы Валуалық Елизавета қайтыс болғаннан кейін Филипп II Ангиссоланың болашағына ерекше қызығушылық танытты. Ол оны испан сарайындағы ақсүйек біреуге үйлендіргісі келді. 1571 жылы, 40 жасқа жуық келген Ангиссола испан сарайы оған таңдаған сицилиялық дворянға үйленді. Ван Дайк оның 96 жаста екенін ойлаған (іс жүзінде ол 92 жаста болған), "көзі нашарласа да" Ангиссоланың әлі де есінің дұрыс екенін айтты. Осы сапардан оның сурет салу туралы берген кеңестерінің үзінділері сақталды және ол олардың әңгімесінен сурет салудың "нағыз қағидаларын" өміріндегі ешбір нәрседен артық үйренгенін айтқан екен. Ван Дайк онымен кездескенде оның портретын салған. Ангиссоланың соңғы портреті Кноульде қоғамдық көрнекі орында сақталған. Келесі жылы ол Сицилияға қайтып оралды. Ангиссола көзі нашарлағаннан кейін өнерді қолдаушы бай меценатқа айналды.

Стиль

Кампидің портрет суретіне негізделген атағы Ангиссоланың ерте туындыларында, мысалы, «Өзін-өзі бейнелеуі» (Флоренция, Уффици) көрінеді. Оның туындылары Парма мен Мантуя өнерінің үлкен ықпалымен дамыған Кремонаның дүниежүзілік дәстүріне жақын болды, онда тіпті діни туындылар да ерекше нәзіктік пен тартымдылықпен бейнеленді. Гаттиден ол Корреджио еске түсіретін элементтерді сіңіргендей, бұл 16-ғасырдың соңындағы Кремон суретшілігіндегі бағытты қалыптастырды. Бұл жаңа бағыт 1555 жылғы «Люция, Минерва және Европа Ангиссола шахмат ойнайды» (Познань, Ұлттық мұражай) туындысында көрінеді, онда портреттік сурет жанрлық сахнаға ұласады, бұл Бресциа модельдерінен алынған ерекшелік. Ангиссоланың ерте туындыларының көп бөлігі автопортреттерден тұрады (көптеген «автопортреттер» оның танымалдылығына байланысты оның портреттерінің жиі сұралатындығын көрсетеді) және оның отбасының портреттері, олар көптегендердің пікірінше, оның ең жақсы туындылары болып саналады. Ангиссоланың туындыларының саны шамамен елуге жетеді. Оның суреттерін Балтимордағы (Уолтерс өнер мұражайы), Бергамо, Берлинде (Gemäldegalerie), Грацта (Joanneum Alte Galerie), Мадридте (Museo del Prado), Миланда (Pinacoteca di Brera), Милуокиде (Милуоки өнер мұражайы), Неапольде (Каподимонте ұлттық мұражайы), Познаньде (Ұлттық мұражай, Познань), Сиенада (Pinacoteca Nazionale), Саутгемптонда (Қалалық өнер галереясы) және Венада (Kunsthistorisches Museum) галереяларында көруге болады.

Тарихи маңызы

Софонисба Ангиссоланың туындылары келешектегі суретшілер буындарына ұзаққа созылған әсер етті. Оның Валуа королевасы Елизаветаның зибеллиномен (басы мен аяқтары зергерлік алтынмен әшекейленген күміскіштің терісі) суреті сол заманғы көптеген көрнекті суретшілер, мысалы Питер Пауль Рубенс, тарапынан кеңінен көшірілді, ал Караваджо Ангиссоланың еңбектерінен, әсіресе "Жылан шаққан бала" картинасынан шабыттанды деген болжам бар. Оның белгілі ізбасарлары Лавиния Фонтана, Барбара Лонги, Феде Галиция және Артемисия Джентилески. Кремонадағы мектеп Лицео Статале Софонисба Ангиссола деген атпен аталады. Америкалық суретші Чарльз Уилсон Пил (1741–1827) өзінің қызына Софонисба Ангусциола (1786–1859; күйеуінің тегі – Селлерс) деп ат қойды. Ол суретші және тігінші болды, оның туындылары Филадельфия өнер мұражайында сақтаулы.

Кратер

2017 жылдың 4 тамызында Меркурий планетасындағы бір кратер оның құрметіне аталды.