Франсиско Гойя: Испан суретшісі және гравері

Кіріспе

Испан суретшісі және гравировщик (1746–1828)

Франсиско Хосе де Гойя и Лусиентес (исп. Francisco José de Goya y Lucientes; 30 наурыз 1746 – 16 сәуір 1828) – испан романтикалық суретшісі және гравировщик. Ол 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басындағы ең маңызды испан суретшісі саналады. Оның суреттері, сызбалары және гравюралары заманауи тарихи құбылыстарды көрсетеді және 19 және 20 ғасырлардың маңызды суретшілеріне әсер етті. Гойя көбінесе «Ескі шеберлердің» соңғысы және «Жаңа шеберлердің» алғашқысы деп аталады. Гоя 1746 жылы Арагонның Фуэнтедос қаласында орта таптық отбасында дүниеге келген. 14 жасынан бастап Хосе Лузан и Мартинестен сурет салуды оқыды және Антон Рафаэль Менгспен оқу үшін Мадридке көшті. 1773 жылы Жозефа Баеуге үйленді. Гоя 1786 жылы Испания королінің сарай суретшісі болды. Оның мансабының алғашқы кезеңінде Испания аристократиясы мен патшалық әулетінің портреттері, сондай-ақ корольдік сарайға арналған рококо стиліндегі эскиздері бар. Гояның хаттары мен жазбалары сақталғанмен, оның ойлары туралы көп мәлімет жоқ. 1793 жылы ауыр және диагнозы қойылмаған аурудан кейін ол есітімін жоғалтты, содан кейін оның туындылары прогрессивті түрде қараңғы және пессимистікке толы болды. Оның кейінгі суреттері, гравюралары мен сызбалары жеке, әлеуметтік және саяси деңгейдегі күңгірт көзқарасын көрсетеді. 1795 жылы Мануэль Годой Франциямен тиімсіз келісім жасасқан жылы ол Корольдік академияның директоры болып тағайындалды. 1799 жылы Гоя Primer Pintor de Cámara (Бас сарай суретшісі) атағын алды, бұл испан сарай суретшісінің ең жоғары дәрежесі еді. 1790-шы жылдардың соңында Годойдың тапсырысымен ол өзінің «La maja desnuda» картинасын аяқтады, ол сол кездегі ерекше батыл және Диего Веласкеске қарыз болған туынды. 1800–1801 жылдары ол Веласкестің ықпалымен Испанияның Карл IV және оның отбасының суретін салды. 1807 жылы Наполеон француз әскерін Пиреней соғысына, Испанияға қарсы бастап келді. Гоя соғыс кезінде Мадридте қалды, бұл оған терең әсер еткен сияқты. Ол ойларын көпшілік алдында айтпағанымен, оларды оның «Соғыстың апаттары» сериясынан (өлімінен 35 жыл өткен соң жарияланған) және 1814 жылғы «1808 жылғы 2 мамыр» және «1808 жылғы 3 мамыр» суреттерінен көруге болады. Оның орта кезеңіндегі басқа туындыларына «Caprichos» және «Los Disparates» гравюра сериялары, сондай-ақ ақыл-ессіздік, психикалық ауруханалар, сиқыршылар, фантастикалық жаратылыстар және діни және саяси жемқорлық туралы суреттер кіреді, олардың барлығы оның өз елінің тағдыры және өзінің психикалық және физикалық денсаулығы үшін қорқыныш сезінгенін көрсетеді. Оның соңғы кезеңі 1819–1823 жылдардағы «Қара суреттермен» аяқталады, олар Quinta del Sordo (Саңырау адамның үйі) үйінің гипстен жасалған қабырғаларына маймен салынған. Испаниядағы саяси және әлеуметтік өзгерістерге көңілі қалған Гоя дерлік оқшауланған күйде өмір сүрді. Гоя 1824 жылы Испаниядан француздық Бордо қаласына зейнетке шықты, оған өзінен жас әрі серігі Леокадия Вайс еріп жүрді, ол, мүмкін, оның сүйіктісі болған. Ол онда «Тауромакия» сериясын және басқа да бірқатар туындыларын аяқтады. Оң жағын сал болып қалған инсульттан кейін Гоя қайтыс болды және 1828 жылғы 16 сәуірде 82 жасында жерленді.

Francisco José de Goya y Lucientes ('/g//ɔɪ//ə/; ; 30 March 1746 – 16 April 1828) was a Spanish romantic painter and printmaker. He is considered the most important Spanish artist of the late 18th and early 19th centuries. His paintings, drawings, and engravings reflected contemporary historical upheavals and influenced important 19th and 20th century painters. Goya is often referred to as the last of the Old Masters and the first of the moderns. Goya was born to a middle class family in 1746, in Fuendetodos in Aragon. He studied painting from age 14 under José Luzán y Martinez and moved to Madrid to study with Anton Raphael Mengs. He married Josefa Bayeu in 1773. Goya became a court painter to the Spanish Crown in 1786 and this early portion of his career is marked by portraits of the Spanish aristocracy and royalty, and Rococo style tapestry cartoons designed for the royal palace. Although Goya's letters and writings survive, little is known about his thoughts. He had a severe and undiagnosed illness in 1793 that left him deaf, after which his work became progressively darker and pessimistic. His later easel and mural paintings, prints and drawings appear to reflect a bleak outlook on personal, social and political levels, and contrast with his social climbing. He was appointed Director of the Royal Academy in 1795, the year Manuel Godoy made an unfavorable treaty with France. In 1799, Goya became Primer Pintor de Cámara (Prime Court Painter), the highest rank for a Spanish court painter. In the late 1790s, commissioned by Godoy, he completed his La maja desnuda, a remarkably daring nude for the time and clearly indebted to Diego Velázquez. In 1800–01, he painted Charles IV of Spain and His Family, also influenced by Velázquez. In 1807, Napoleon led the French army into the Peninsular War against Spain. Goya remained in Madrid during the war, which seems to have affected him deeply. Although he did not speak his thoughts in public, they can be inferred from his Disasters of War series of prints (although published 35 years after his death) and his 1814 paintings The Second of May 1808 and The Third of May 1808. Other works from his mid period include the Caprichos and Los Disparates etching series, and a wide variety of paintings concerned with insanity, mental asylums, witches, fantastical creatures and religious and political corruption, all of which suggest that he feared for both his country's fate and his own mental and physical health. His late period culminates with the Black Paintings of 1819–1823, applied on oil on the plaster walls of his house the Quinta del Sordo (House of the Deaf Man) where, disillusioned by political and social developments in Spain, he lived in near isolation. Goya eventually abandoned Spain in 1824 to retire to the French city of Bordeaux, accompanied by his much younger maid and companion, Leocadia Weiss, who may have been his lover. There he completed his La Tauromaquia series and a number of other works. Following a stroke that left him paralyzed on his right side, Goya died and was buried on 16 April 1828 aged 82.

Алғашқы жылдары (17461771)

Франсиско де Гоя 1746 жылдың 30 наурызында Испанияның Арагон аймағындағы Фуэнтедодос қаласында Хосе Бенито де Гоя и Франке мен Грасия де Лучиентес и Сальвадор отбасында дүниеге келді. Сол жылы отбасы Сарагоса қаласынан көшіп келген, бірақ себебі белгісіз. Бұл, мүмкін, Хосеге сол жерде жұмыс істеуге тапсырыс берілгендіктен болған. Олар төменгі орта тапқа жатқан. Хосе – нотариус ұлы және баск тектес, оның ата-бабалары Зерейнден шыққан. Ол діни және сәндік қолөнерге маманданған, алтын жалатушы ретінде өмірлік күнкөрісін тапқан. Ол Сарагосаның басты соборы – Санта-Мария-дель-Пилар базиликасының қайта құрылысы кезінде алтын жалату және әшекейлеу жұмыстарын қадағалаған. Франсиско олардың төртінші баласы болды, одан бұрын әпкесі Рита (1737 ж.т.), ағасы Томас (1739 ж.т.) (әкесінің кәсібін жалғастырған) және екінші әпкесі Ясинта (1743 ж.т.) дүниеге келген. Екі кіші ұлы болды: Мариано (1750 ж.т.) және Камило (1753 ж.т.). Оның анасының отбасы ақсүйектерге жақын болған, ал үй, қарапайым кірпіштен салынған шағын үй, олардың отбасына тиесілі болған және, мүмкін, олардың гербын алып жүрген. Мектепте ол Мартин Сапатермен жақын және өмір бойы сақталатын достық қарым-қатынас орнатты. 1775 жылдан бастап Сапатердің 1803 жылы қайтыс болғанға дейін оған жазған 131 хаты Мадридтегі сарайдағы Гояның алғашқы жылдары туралы құнды мәліметтер береді.

Италияға сапар

14 жасында Гоя суретші Хосе Лузанның шәкірті болды, ол 4 жыл бойы маркаларды көшіріп, кейін "өз ойымнан туған суреттер" деп жазғандай, өздігінен жұмыс істеуге бел буды. Ол Испания корольдік сарайының танымал суретшісі Антон Рафаэль Менгспен білім алу үшін Мадридке кетті. Ол ұстазымен келіспей, емтихандары қанағаттандырмай шықты. Гоя 1763 және 1766 жылдары Сан-Фернандо Корольдік Көркем Өнер Академиясына (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando) түсуге өтініш берді, бірақ академияға қабылданудан бас тартылды. Рим сол кезде Еуропаның мәдени орталығы болып, классикалық антикалық дәуірдің барлық үлгілерін сақтап, ал Испанияда көркемдік бағыттың тұжырымдылығы болмады, барлық маңызды көркем жетістіктері бұрынғы өткенге тән еді. Стипендия алуға мүмкіндік таппаған Гоя, Альбрехт Дюрерден бастау алатын еуропалық суретшілер дәстүрі бойынша өз қаражатымен Римге көшті. Ол сол кезде белгілі болмағандықтан, жазбалар аз және анық емес. Ертедегі өмірбаяндарда Гоя Римге бұқашалар тобымен саяхаттап, көшеде акробат болып жұмыс істеген, немесе орыс дипломатының қызметінде болған, немесе әдемі жас монахқа ғашық болып, оны монастырьдан қашырып әкетуді жоспарлаған деген аңыз бар. Ол Римде болған кезде "Вестаға құрбандық" және "Панға құрбандық" атты екі мифологиялық картинасын аяқтаған болуы мүмкін, екеуі де 1771 жылы салынған. 1771 жылы Парма қаласы ұйымдастырған суреттер конкурсында ол екінші орынды жеңіп алды. Сол жылы ол Сарагосаға оралып, Базилика Базиликасының (ішінде Құдай есімін құрметтеу) күмбездеріне сурет салды, Аула Деи монастырының шіркеуі үшін фрескалар жасады, сондай-ақ Собрадиел сарайының фрескаларын суреттеді. Ол арагондық суретші Франсиско Баеу и Субиаспен бірге оқыды, және оның суреттерінде оның кейіннен танымал болған нәзік түстерінің белгілері көріне бастады. Ол Франсиско Баеумен дос болып, 1773 жылдың 25 шілдесінде оның қарындасы Жозефаға (оны "Пепа" деп лақаптайтын) үйленді. Олардың тұңғыш баласы Антонио Хуан Рамон Карлос 1774 жылдың 29 тамызында дүниеге келді. Олардың жеті баласының тек біреуі ғана, Хавьер есімді ұлы, ересекке дейін жетті.

At age 14 Goya studied under the painter José Luzán, where he copied stamps for 4 years until he decided to work on his own, as he wrote later on "paint from my invention". He moved to Madrid to study with Anton Raphael Mengs, a popular painter with Spanish royalty. He clashed with his master, and his examinations were unsatisfactory. Goya submitted entries for the Real Academia de Bellas Artes de San Fernando in 1763 and 1766 but was denied entrance into the academia. Rome was then the cultural capital of Europe and held all the prototypes of classical antiquity, while Spain lacked a coherent artistic direction, with all of its significant visual achievements in the past. Having failed to earn a scholarship, Goya relocated at his own expense to Rome in the old tradition of European artists stretching back at least to Albrecht Dürer. He was an unknown at the time and so the records are scant and uncertain. Early biographers have him travelling to Rome with a gang of bullfighters, where he worked as a street acrobat, or for a Russian diplomat, or fell in love with a beautiful young nun whom he plotted to abduct from her convent. It is possible that Goya completed two surviving mythological paintings during the visit, a Sacrifice to Vesta and a Sacrifice to Pan, both dated 1771. In 1771 he won second prize in a painting competition organized by the City of Parma. That year he returned to Zaragoza and painted elements of the cupolas of the Basilica of the Pillar (including Adoration of the Name of God), a cycle of frescoes for the monastic church of the Charterhouse of Aula Dei, and the frescoes of the Sobradiel Palace. He studied with the Aragonese artist Francisco Bayeu y Subías and his painting began to show signs of the delicate tonalities for which he became famous. He befriended Francisco Bayeu and married his sister Josefa (he nicknamed her "Pepa") on 25 July 1773. Their first child, Antonio Juan Ramon Carlos, was born on 29 August 1774. Of their seven children only one, a son named Javier, survived into adulthood.

Мадрид (1775 1789)

Франсиско Баеу (Жузефа Баеудің ағасы), 1765 жылы Сан-Фернандо Корольдік көркем өнер академиясының мүшелігі және 1777 жылдан бастап гобелен жұмыстарына жетекшілік еткені Гойяға Корольдік гобелен фабрикасы үшін гобелендердің эскиздері сериясын жасауға тапсырыс алуға көмектесті. Бес жыл ішінде ол шамамен 42 эскиз жасады, олардың көптегені Испания монархтарының резиденциялары – Эль-Эскориал және Паласио-Реал-дель-Пардоның тас қабырғаларын безендіруге және жылу оқшаулауға пайдаланылды. Гобелендерді жасау аса беделді немесе жоғалы жалақылы жұмыс болмаса да, оның эскиздері көбінесе рококо стиліндегі халыққа жақын туындылар болып табылады, және Гойя оларды өзін танымал ету үшін пайдаланды. Эскиздер оның жалғыз патшалық тапсырысы емес, оларға Маркантонио Раймонди және Веласкес сияқты ескі шеберлердің гравюралары қоса болды. Гойяның соңғы суретшімен қарым-қатынасы күрделі болды; оның көптеген замандастары Гойяның оны көшіру және еліктеу әрекеттерін бекершілік деп есептегенімен, ол корольдік коллекцияда сақталған бұл суретшінің көптеген жұмыстарына қол жеткізді. Дегенмен, гравюра – бұл жас суретшінің меңгерген, оның қиялының тереңдігі мен саяси нанымын ашатын өнер саласы болды. Оның шамамен 1779 жылы жасаған "Гарротталған адам" ("Эль агарротадо") гравюрасы – ол осы уақытқа дейін жасаған ең ірі жұмысы және оның кейінгі "Соғыс апаттары" сериясының алғы көрінісі болды. Гойя денсаулығына қатысты аурулармен күресіп, оның жағдасын өзіне қарсы пайдаланды, оның өсіп келе жатқан табысына қызғанышпен қараған бәсекелестері. Кейбір үлкен эскиздер, мысалы "Той" 8х10 футтан астам болды және оның физикалық күшіне салмақ салған. Әрқашан тапқырлығымен көзге түсетін Гойя бұл қиын жағдайды өз пайдасына айналдырып, ауруы оған жеке және бейресми туындылар жасауға шабыттандырды деп мәлімдеді. Алайда, ол бұл форматтың шектеулі екенін түсінді, себебі ол күрделі түс өзгерістерін немесе текстураны бейнелеуге мүмкіндік бермейді, сондай-ақ ол өз суреттерінде қолданатын импасто және глазурь техникаларына сәйкес келмейді. Гобелендер адамдардың мінез-құлқы, мода және әдет-ғұрыптар туралы ойлар тудырады. Осы кезеңдегі басқа жұмыстарға Мадридтегі Сан-Франциско-Эль-Гранде шіркеуінің алтарі үшін жасалған картина кіреді, бұл оның Корольдік көркем өнер академиясының мүшесі болып тағайындалуына әкелді.

Francisco Bayeu (Josefa Bayeu's brother), 1765 membership of the Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, and directorship of the tapestry works from 1777 helped Goya earn a commission for a series of tapestry cartoons for the Royal Tapestry Factory. Over five years he designed some 42 patterns, many of which were used to decorate and insulate the stone walls of El Escorial and the Palacio Real del Pardo, the residences of the Spanish monarchs. While designing tapestries was neither prestigious nor well paid, his cartoons are mostly popularist in a rococo style, and Goya used them to bring himself to wider attention. The cartoons were not his only royal commissions, and were accompanied by a series of engravings, mostly copies after old masters such as Marcantonio Raimondi and Velázquez. Goya had a complicated relationship to the latter artist; while many of his contemporaries saw folly in Goya's attempts to copy and emulate him, he had access to a wide range of the long dead painter's works that had been contained in the royal collection. Nonetheless, etching was a medium that the young artist was to master, a medium that was to reveal both the true depths of his imagination and his political beliefs. His c. 1779 etching of The Garrotted Man ("El agarrotado") was the largest work he had produced to date, and an obvious foreboding of his later "Disasters of War" series. Goya was beset by illness, and his condition was used against him by his rivals, who looked jealously upon any artist seen to be rising in stature. Some of the larger cartoons, such as The Wedding, were more than 8 by 10 feet, and had proved a drain on his physical strength. Ever resourceful, Goya turned this misfortune around, claiming that his illness had allowed him the insight to produce works that were more personal and informal. However, he found the format limiting, as it did not allow him to capture complex color shifts or texture, and was unsuited to the impasto and glazing techniques he was by then applying to his painted works. The tapestries seem as comments on human types, fashion and fads. Other works from the period include a canvas for the altar of the Church of San Francisco El Grande in Madrid, which led to his appointment as a member of the Royal Academy of Fine Art.

Сот суретшісі

1783 жылы король Карл III-нің сүйіктісі Флоридабланка графы Гойяға өз портретін салуды тапсырды. Ол корольдің жартылай інісі Луиспен дос болып, екі жаз бойы Инфанте мен оның отбасының портреттерімен айналысты. 1780-ші жылдары оның демеушілеріне Осуна герцогы мен герцогинясы, король және корольдіктің басқа да көрнекті тұлғалары қосылды, олардың портреттерін ол салған. 1786 жылы Гойя Карл III-нің жалақылы суретшісі болып тағайындалды. 1789 жылы Гойя Карл IV-нің сарай суретшісі болды. Келесі жылы ол 50 000 реал жалақы және 500 дукат көмек ақысымен Бірінші сарай суретшісі болды. Ол король мен королеваның, испан премьер-министрі Мануэль де Годойдың және көптеген басқа да ақсүйектердің портреттерін жасады. Бұл портреттер жағымпаздыққа құштар еместігімен ерекшеленеді; оның «Испанияның Карл IV және оның отбасы» атты туындысы – патшалық отбасының аса қатыгез бағасы. «Егер испан портреттері көбінесе эксцентриктік деңгейде реалистік екенін ескерсек те, Гойяның портреті адамның күйреуін бейнелеуде бірегей болып қалады». Licht (1979), 68. Қазіргі заманғы зерттеушілер бұл портретті сатиралық тұрғысынан қарастырады; ол Карл IV билігінің артындағы жемқорлықты ашады деп саналады. Оның билігі тұсында оның әйелі Луизаның нақты билікке ие болғаны айтылады, сондықтан Гойя оны топтық портреттің ортасына қойды. Суреттің артқы сол жағында суретшінің өзі көрерменге қарап тұрғанын көруге болады, ал отбасының артындағы сурет Лот пен оның қыздарын бейнелейді, осылайша жемқорлық пен икемсіздіктің жасырын мағынасын қайталайды. Гойя Испания ақсүйектерінің жоғары лауазымдарынан тапсырыстар алды, соның ішінде Педро Тельлез Жирон, Осунаның 9-шы герцогы және оның әйелі Мария Жозефа Пиментель, Бенавентенің 12-ші герцогиня-графы, Хосе Альварес де Толедо, Альба герцогы және оның әйелі Мария дель Пилар де Сильва, сондай-ақ Мария Ана де Понтехос и Сандовал, Понтехос маркизасы. 1801 жылы ол Португалияға қарсы апельсин соғысындағы жеңісті еске алу үшін Годойдың портретін салған. Екеуі дос болған, тіпті Гойяның 1801 жылғы портреті көбінесе сатира ретінде қарастырылса да. Дегенмен, Годойдың биліктен құлауынан кейін де саясаткер суретші туралы жылы лебіздер айтқан. Годой өзін «Каприхос» жинағының жариялануына ықпал еткен деп санайды және көптеген адамдар «La maja desnuda» туындысын оған тапсырғандығына сендіреді.

In 1783, the Count of Floridablanca, favorite of King Charles III, commissioned Goya to paint his portrait. He became friends with the King's half brother Luis, and spent two summers working on portraits of both the Infante and his family. During the 1780s, his circle of patrons grew to include the Duke and Duchess of Osuna, the King and other notable people of the kingdom whom he painted. In 1786, Goya was given a salaried position as painter to Charles III. Goya was appointed court painter to Charles IV in 1789. The following year he became First Court Painter, with a salary of 50,000 reales and an allowance of 500 ducats for a coach. He painted portraits of the king and the queen, and the Spanish Prime Minister Manuel de Godoy and many other nobles. These portraits are notable for their disinclination to flatter; his Charles IV of Spain and His Family is an especially brutal assessment of a royal family. "Even if one takes into consideration the fact that Spanish portraiture is often realistic to the point of eccentricity, Goya's portrait still remains unique in its drastic description of human bankruptcy". Licht (1979), 68 Modern interpreters view the portrait as satirical; it is thought to reveal the corruption behind the rule of Charles IV. Under his reign his wife Louisa was thought to have had the real power, and thus Goya placed her at the center of the group portrait. From the back left of the painting one can see the artist himself looking out at the viewer, and the painting behind the family depicts Lot and his daughters, thus once again echoing the underlying message of corruption and decay. Goya earned commissions from the highest ranks of the Spanish nobility, including Pedro Téllez Girón, 9th Duke of Osuna and his wife María Josefa Pimentel, 12th Countess Duchess of Benavente, José Álvarez de Toledo, Duke of Alba and his wife María del Pilar de Silva, and María Ana de Pontejos y Sandoval, Marchioness of Pontejos. In 1801 he painted Godoy in a commission to commemorate the victory in the brief War of the Oranges against Portugal. The two were friends, even if Goya's 1801 portrait is usually seen as satire. Yet even after Godoy's fall from grace the politician referred to the artist in warm terms. Godoy saw himself as instrumental in the publication of the Caprichos and is widely believed to have commissioned La maja desnuda.

Орта кезең (17931799)

La Maja Desnuda (La maja desnuda) "Батыс өнеріндегі алғашқы, алғашқы идеалдық негіздерден айырылған, толыққанды өлшемдегі әйел бейнесі" деп сипатталған. Маджалардың кім екені белгісіз. Ең көп айтылатын үміткерлер – Альба герцогинясы, Гойяның онымен қарым-қатынаста болғаны туралы әңгімелер тараған, және Мануэль де Годойдың сүйіктісі Пепита Тудо. Ешбір теория расталмаған, сондықтан суреттер идеалданған жиынтық бейнелеу болуы мүмкін. Суреттер Гойяның өмірінде көпшілыққа көрсетілмеген және Годойға тиесілі болған. 1808 жылы Годой биліктен құлатылып, жер аударылғаннан кейін оның барлық мүлігі Фердинанд VII-ге тәркіленді, ал 1813 жылы Инквизиция екі туындыны да "әдепсіз" деп танып, тәркіледі. 1836 жылы олар Сан-Фернандоның Көркемсурет академиясына қайтарылды. 1798 жылы Гойя Мадридтегі Сан-Антонио де ла Флориданың Корольдік шіркеуінің (капелла) күмбездері мен қабырғалары үшін жарқын және жеңіл көріністер салды. Оның Падуандық әулие Антонийдің керекулінің бейнесінде әдеттегі періштелер жоқ, оның орнына керемет оқиға қарапайым адамдар қойған театрлық қойылым сияқты бейнеленген. 1792 жылдың соңы мен 1793 жылдың басында диагнозы қойылмаған ауру Гойяны саңыра қалдырды. Ол жұмысының бағыты мен мәнері өзгергенде, өзіне-өзі шоғырланған және ойшыл болды. Ол 1799 жылы "Капричос" деп жарияланған, сумен боялған гравюралар сериясын бастады, ол портреттер мен діни суреттерге жасалған ресми тапсырыстармен бірге аяқталды. 1799 жылы Гойя 80 "Капричос" гравюраларын жариялады, онда ол "кәдімгі қоғамда кездесетін көптеген кемшіліктер мен ақымақтықтарды, сондай-ақ әдет, білімсіздік немесе жеке мүдделердің салдарынан пайда болған жалған амалдарды" бейнеледі. Бұл гравюралардағы көріністердің бір бөлігі "Ақылдың ұйқысы құбыжықтар тудырады" деген тұжырымдамамен түсіндіріледі. Бірақ бұл суреттер тек қараңғы емес, олар суретшінің өткір сатиралық талантын көрсетеді, мысалы, "Капричос" сериясының 52-ші нөміріндегі "Терзі не істей алады!" суреті. 1793 және 1794 жылдар аралығында сауығып жатқанда Гойя қалайыдан жасалған он бір кішкентай суретті аяқтады, бұл оның өнерінің мәнері мен тақырыбындағы маңызды өзгеріс болды және фантастикалық және қорқынышты арман әлемінен шабыттанды. "Ақылсыз адамдармен аула" – жалғыздық, қорқыныш және әлеуметтік оқшалану көрінісі. Тұтқындарға (қылмыскерлерге немесе ақыл-есі дұрыс емес адамдарға) жасалған қатыгездікті айыптау – Гойя кейінгі туындыларында адам бейнесінің төмендеуіне назар аударған тақырып. Бұл Гойяның 1790 жылдардың ортасындағы кабинеттік суреттерінің бірі болды, онда оның бұрынғы идеалды сұлулықты іздеуі натурализм мен фантазия арасындағы қарым-қатынасты зерттеуге жол берді, ол оның мансабының соңына дейін алаңдататын мәселе болды. Ол нервтік күйзеліске ұшырады және ұзаққа созылған ауруға шалдықты, сонымен қатар бұл серия өзінің күмән, уайым және ақылдан адасып бара жатқанына деген қорқынышын бейнелеу үшін жасалғанын мойындады. Гойя бұл туындылар "қиналыстарымды ойлап, қиналған қиялымды толтыруға" көмектесетінін жазды. Оның айтуынша, серия "әдетте тапсырыспен жасалған жұмыстарда орын таппайтын" суреттерден тұрады. Гойяның физикалық және психикалық күйзелісі Францияның Испанияға соғыс жариялағаннан кейін бірнеше апта өткеннен кейін болған көрінеді. Бір замандасы: "Оның басындағы шулар мен саңыраулығы жақсармайды, бірақ көруі жақсы және ол тепе-теңдігін қайтадан бақылай алады" деп хабарлады. Бұл симптомдар ұзаққа созылған вирустық энцефалитті немесе жоғары қан қысымынан туындаған мидың есту және тепе-теңдік орталықтарына әсер ететін ұсақ инсульттерді білдіруі мүмкін. Тиннитус, тепе-теңдіктің бұзылуы және құлақтың прогрессивті нашарлауы – Меньер ауруының белгілері. Гойяның қорғасынмен улануы мүмкін, өйткені ол суреттерінде көп мөлшерде қорғасын ақ түсті қолданды, оны өзі тартты, сонымен қатар бояу үшін негіз ретінде де, негізгі түс ретінде де пайдаланды. Өлімнен кейінгі басқа да диагностикалық бағалаулар ми травмасына байланысты параноидальды деменцияны көрсетеді, оның сауыққаннан кейін жұмысындағы айқын өзгерістер "қара" суреттерінде аяқталды. Өнер тарихшылары Гойяның жеке құпияларын қорқынышты және фантастикалық бейнелер ретінде бейнелей білу қабілетін, олардың барлық адамдарға түсінікті болуын және оларға өздерінің катарзисін табуға мүмкіндік беретінін атап өтті.

La Maja Desnuda (La maja desnuda) has been described as "the first totally profane life size female nude in Western art" without pretense to allegorical or mythological meaning. The identity of the Majas is uncertain. The most popularly cited models are the Duchess of Alba, with whom Goya was sometimes thought to have had an affair, and Pepita Tudó, mistress of Manuel de Godoy. Neither theory has been verified, and it remains as likely that the paintings represent an idealized composite. The paintings were never publicly exhibited during Goya's lifetime and were owned by Godoy. In 1808 all Godoy's property was seized by Ferdinand VII after his fall from power and exile, and in 1813 the Inquisition confiscated both works as 'obscene', returning them in 1836 to the Academy of Fine Arts of San Fernando. In 1798 he painted luminous and airy scenes for the pendentives and cupola of the Real Ermita (Chapel) of San Antonio de la Florida in Madrid. His depiction of a miracle of Saint Anthony of Padua is devoid of the customary angels and instead treats the miracle as if it were a theatrical event performed by ordinary people. At some time between late 1792 and early 1793 an undiagnosed illness left Goya deaf. He became withdrawn and introspective while the direction and tone of his work changed. He began the series of aquatinted etchings, published in 1799 as the Caprichos—completed in parallel with the more official commissions of portraits and religious paintings. In 1799 Goya published 80 Caprichos prints depicting what he described as "the innumerable foibles and follies to be found in any civilized society, and from the common prejudices and deceitful practices which custom, ignorance, or self interest have made usual". The visions in these prints are partly explained by the caption "The sleep of reason produces monsters". Yet these are not solely bleak; they demonstrate the artist's sharp satirical wit, as in Capricho number 52, What a Tailor Can Do! While convalescing between 1793 and 1794, Goya completed a set of eleven small pictures painted on tin that mark a significant change in the tone and subject matter of his art, and draw from the dark and dramatic realms of fantasy nightmare. Yard with Lunatics is a vision of loneliness, fear and social alienation. The condemnation of brutality towards prisoners (whether criminal or insane) is a subject that Goya assayed in later works that focused on the degradation of the human figure. It was one of the first of Goya's mid 1790s cabinet paintings, in which his earlier search for ideal beauty gave way to an examination of the relationship between naturalism and fantasy that would preoccupy him for the rest of his career. He was undergoing a nervous breakdown and entering prolonged physical illness, and admitted that the series was created to reflect his own self doubt, anxiety and fear that he was losing his mind. Goya wrote that the works served "to occupy my imagination, tormented as it is by contemplation of my sufferings." The series, he said, consisted of pictures which "normally find no place in commissioned works." Goya's physical and mental breakdown seems to have happened a few weeks after the French declaration of war on Spain. A contemporary reported, "The noises in his head and deafness aren't improving, yet his vision is much better and he is back in control of his balance." These symptoms may indicate a prolonged viral encephalitis, or possibly a series of miniature strokes resulting from high blood pressure and which affected the hearing and balance centers of the brain. Symptoms of tinnitus, episodes of imbalance and progressive deafness are typical of Ménière's disease. It is possible that Goya had cumulative lead poisoning, as he used massive amounts of lead white—which he ground himself—in his paintings, both as a canvas primer and as a primary color. Other postmortem diagnostic assessments point toward paranoid dementia, possibly due to brain trauma, as evidenced by marked changes in his work after his recovery, culminating in the "black" paintings. Art historians have noted Goya's singular ability to express his personal demons as horrific and fantastic imagery that speaks universally, and allows his audience to find its own catharsis in the images.

Жарым арал соғысы (1808-1814)

Француз армиясы 1808 жылы Испанияға басып кірді, осыдан 1808-1814 жылдардағы Пиреней соғысы басталды. Гояның «басқын патша» Жозеф I, Наполеон Бонапарттың ағасы сарайымен байланысының дәрежесі белгісіз; ол французтардың қамқоршылары мен жақтастары үшін туындылар жасады, бірақ шайқас кезінде бейтараптығын сақтады. 1814 жылы испан патшасы Фердинанд VII таққа қайта келгеннен кейін Гоя француздықтармен байланысы болмағанын мәлімдеді. 1812 жылы әйелі Хосефа қайтыс болған кезде ол «1808 жылғы 2 мамыр» және «1808 жылғы 3 мамыр» картиналарын салған және кейін «Соғыс апаттары» (Los desastres de la guerra) деп аталған гравюралар сериясын дайындады. Фердинанд VII 1814 жылы Испанияға оралды, бірақ Гоямен қарым-қатынасы жақсы болмады. Суретші патшаның портреттерін түрлі министрліктерге салған, бірақ патшаның өзі үшін емес. Гоя «Соғыс апаттары» сериясын жасағандағы ниетін білдірмесе де, өнер тарихшылары оны 1808 жылғы 2 мамыр көтерілісінің зорлық-зомбылығына, одан кейінгі Пиреней соғысына және 1814 жылы Бурбон монархиясының қайта орнатылуынан кейінгі либерализмге қарсы күшке қарсы көрнекі наразылық ретінде қарастырады. Бұл көріністер өте мазасыз, кейде соғыс қорқынышын бейнелеуде қорқынышты, өлім мен құрып жою алдындағы ашулы жанды көрсетеді. Олар 1863 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін 35 жыл өткен соң ғана жарияланды. 35 жыл өткен соң ғана француздықтар мен Бурбондарды сынаған өнер туындыларын тарату саяси жағынан қауіпсіз деп есептелді. Серияның алғашқы 47 гравюрасы соғыс оқиғаларын бейнелейді және қақтығыстың жеке әскерлер мен азаматтарға тигізген әсерін көрсетеді. Ортаңғы серияда (48-64 гравюралар) 1811-12 жылдары Мадридті қампқан ашаршылықтың салдары көрсетілген, бұл қала француздықтардан босатылғанға дейін болды. Соңғы 17 гравюра либералдардың қатты көңіл күйін көрсетеді, өйткені католик шіркеуінің ықпалымен қайта орнатылған Бурбон монархиясы 1812 жылғы испан конституциясын қабылдаудан бас тарды және мемлекеттік және діни реформаларға қарсы болды. Алғаш рет жарияланғаннан бері Гояның зұлымдық, аштық, қанау және қорлау көріністері «ашудың керемет гүлденуі» деп сипатталды. Оның 1814-1819 жылдардағы туындылары көбінесе тапсырыс бойынша салынған портреттер, сонымен қатар Севилья соборындағы Санта-Юста мен Санта-Руфинаның алтары, «Ла Тауромакиа» сериясынан бұқа күресі көріністерін бейнелейтін гравюралар және, мүмкін, «Лос-Диспаратес» гравюралары.

The French army invaded Spain in 1808, leading to the Peninsular War of 1808–1814. The extent of Goya's involvement with the court of the "intruder king", Joseph I, the brother of Napoleon Bonaparte, is not known; he painted works for French patrons and sympathisers, but kept neutral during the fighting. After the restoration of the Spanish King Ferdinand VII in 1814, Goya denied any involvement with the French. By the time of his wife Josefa's death in 1812, he was painting The Second of May 1808 and The Third of May 1808, and preparing the series of etchings later known as The Disasters of War (Los desastres de la guerra). Ferdinand VII returned to Spain in 1814 but relations with Goya were not cordial. The artist completed portraits of the king for a variety of ministries, but not for the king himself. Although Goya did not make his intention known when creating The Disasters of War, art historians view them as a visual protest against the violence of the 1808 Dos de Mayo Uprising, the subsequent Peninsular War and the move against liberalism in the aftermath of the restoration of the Bourbon monarchy in 1814. The scenes are singularly disturbing, sometimes macabre in their depiction of battlefield horror, and represent an outraged conscience in the face of death and destruction. They were not published until 1863, 35 years after his death. It is likely that only then was it considered politically safe to distribute a sequence of artworks criticising both the French and restored Bourbons. The first 47 plates in the series focus on incidents from the war and show the consequences of the conflict on individual soldiers and civilians. The middle series (plates 48 to 64) record the effects of the famine that hit Madrid in 1811–12, before the city was liberated from the French. The final 17 reflect the bitter disappointment of liberals when the restored Bourbon monarchy, encouraged by the Catholic hierarchy, rejected the Spanish Constitution of 1812 and opposed both state and religious reform. Since their first publication, Goya's scenes of atrocities, starvation, degradation and humiliation have been described as the "prodigious flowering of rage". His works from 1814 to 1819 are mostly commissioned portraits, but also include the altarpiece of Santa Justa and Santa Rufina for the Cathedral of Seville, the print series of La Tauromaquia depicting scenes from bullfighting, and probably the etchings of Los Disparates.

Квинта дель Сордо және Қара суреттер (18191822)

Гойяның кейінгі өмірі туралы мәліметтер салыстырмалы түрде аз, және ол саяси жағдайына қарай, осы кезеңдегі көптеген туындыларын жасырып, жеке жұмыс істеді. Ол қарттықтан және есінен адасудан қорқып, мазасыздыққа толы болды. Гойя бұрынғыда табысты және патшалық сарайдағы суретші болған, бірақ өмірінің соңғы жылдарында қоғамдық өмірден шеттеді. 1810 жылдардың соңынан бастап ол Мадридтен тыс, студияға айналған шаруа үйінде дерлік жалғыздықпен өмір сүрді. Бұл үй жақын маңдағы шаруа үйінің иесінің соқыр болғандығына байланысты "La Quinta del Sordo" (Соқыр адамның үйі) деп аталды. Өнер тарихшылары Гойяның 1814 жылы Бурбон монархиясының қайта орнатылуынан кейін пайда болған әлеуметтік және саяси ағымдардан шеттетілгенін, және ол осы өзгерістерді әлеуметтік бақылаудың керітартпа құралы деп қарағанын болжайды. Ол жарияланбаған туындыларында ортағасырлыққа тактикалық шегініс деп есептеген нәрсеге наразылық білдіргендей көрінеді. Ол саяси және діни реформаларға үміттенген, бірақ көптеген либералдар сияқты, Бурбон монархиясының қайта орнатылуы және католик шіркеуінің 1812 жылғы испан конституциясын қабылдамауынан көңілі қалды. 75 жасқа келгенде, жалғыз және психикалық және физикалық құлдырауда, ол 14 Қара суретін аяқтады. Гойяның досы, суретші Антонио де Бругада жасаған заманауи тізімде 15 сурет тіркелген. (Lubow, 2003) Барлық суреттер үйінің гипстен жасалған қабырғаларына маймен салынған. Гойя осы суреттерді көрмеге қоюды жоспарламаған, олар туралы жазба қалдырмаған, тіпті "Los caprichos" сияқты олар туралы ешқашан сөйлемеген. Оның өлімінен 50 жыл өткен 1874 жыл шамасында суреттер иесі, барон Фредерик Эмиль д'Эрлангер оларды алып тастап, кенепке көшірді. Көптеген туындылар қалпына келтіру кезінде өзгертілді, ал Артур Лубоудың сөзімен айтқанда, қазіргі күйде қалғандары "Гойя салған суреттердің ең жақсы көшірмесі ғана". Фрескаларға уақыттың әсері және құлап бара жатқан гипсті кенепке орнатудың күрделі процесі салдарынан көптеген фрескалар зақымданып, бояуы түсіп қалды. Бүгінде олар Мадридтегі Прадо мұражайында тұрақты түрде көрсетілуде.

Records of Goya's later life are relatively scant, and ever politically aware, he suppressed a number of his works from this period, working instead in private. He was tormented by a dread of old age and fear of madness. Goya had been a successful and royally placed artist, but withdrew from public life during his final years. From the late 1810s he lived in near solitude outside Madrid in a farmhouse converted into a studio. The house had become known as "La Quinta del Sordo" (The House of the Deaf Man), after the nearest farmhouse that had coincidentally also belonged to a deaf man. Art historians assume Goya felt alienated from the social and political trends that followed the 1814 restoration of the Bourbon monarchy, and that he viewed these developments as reactionary means of social control. In his unpublished art he seems to have railed against what he saw as a tactical retreat into Medievalism. It is thought that he had hoped for political and religious reform, but like many liberals became disillusioned when the restored Bourbon monarchy and Catholic hierarchy rejected the Spanish Constitution of 1812. At the age of 75, alone and in mental and physical despair, he completed the work of his 14 Black Paintings,A contemporary inventory compiled by Goya's friend, the painter Antonio de Brugada, records 15. See Lubow, 2003 all of which were executed in oil directly onto the plaster walls of his house. Goya did not intend for the paintings to be exhibited, did not write of them,As he had with the "[[Los caprichos and likely never spoke of them. Around 1874, 50 years after his death, they were taken down and transferred to a canvas support by owner Baron Frédéric Émile d'Erlanger. Many of the works were significantly altered during the restoration, and in the words of Arthur Lubow what remain are "at best a crude facsimile of what Goya painted." The effects of time on the murals, coupled with the inevitable damage caused by the delicate operation of mounting the crumbling plaster on canvas, meant that most of the murals suffered extensive damage and loss of paint. Today, they are on permanent display at the Museo del Prado, Madrid.

Бордо (1824 жылдың қазаны 1828 жыл)

Леокадия Вайс (туған есімі Зоррилла, 1790–1856), суретшінің қызметшісі, 35 жасқа кіші және алыс туысы, Баеу қайтыс болғаннан кейін Гойямен бірге өмір сүрді және оған қамқорлық жасады. Ол 1824 жылға дейін қызы Розариомен бірге оның Квинта-дель-Сордо вилласында тұрды. Леокадия, сырт келбеті жағынан Гояның бірінші әйелі Хосефа Баеуға ұқсас болған болуы мүмкін, сондықтан оның танымал портреттерінің біріне «Хосефа Баеу (немесе Леокадия Вайс)» деген сақтық атау берілген. Оның өртті мінезінен басқа оның өмірінен көп мәлімет белгілі емес. Ол Гойкоэчеа отбасына, суретшінің ұлы Хавьер үйленген бай әулетке туыс болуы мүмкін. Леокадия зергер Исидор Вайспен бақытсыз некеде болғаны белгілі, бірақ ол 1811 жылдан бастап, ол оны «арсыздықпен әрекет етуде» деп айыптағаннан кейін одан ажырасып кетті. Ол осыған дейін екі бала туған, ал 1814 жылы 26 жасында үшінші баласы Розарионы дүниеге әкелді. Исидор оның әкесі емес еді, және бала Гойяға тиесілі болуы мүмкін деген пікір жиі айтылды, бірақ оны растайтын нақты дәлелдер жоқ. Гойя мен Вайс арасында романтикалық қарым-қатынас болды деген болжамдар көп болды, бірақ олардың арасындағы сезім көбінесе жай ғана сыйлылық болғанға ұқсайды. Гойя 1828 жылдың 16 сәуірінде қайтыс болды. Леокадия Гойяның өсиетінен мүлдем ештеңе алмады; мұндай жағдайларда жақын достары мен сүйіктілері жиі еске алынбайтын, бірақ ол өлім туралы ойлаудан немесе өсиетін қайта қараудан қалаған болуы мүмкін. Ол Гойяның бірнеше достарына өсиеттен шығарылғанына шағымданып хат жазды, бірақ олардың көптегені Гойяның да достары еді, және сол кезде олар қарт немесе қайтыс болғандықтан жауап бермеді. Көптеген қиындықтарға тап болған ол жалға алынған пәтерге көшіп, кейін «Каприхос» кітабының бір данасын тегін берді. Гойяның денесі кейін Мадридтегі Сан-Антонио-де-ла-Флоридадағы Корольдік шіркеуіне қайта жерленді. Гойяның бас сүйегі жоқ еді, және испан консулы осы жайтты Мадридтегі жоғары лауазымды тұлғаларға дереу хабарлады, олар «Гойяны басымен немесе бассыз жіберіңіз» деп телеграмма жіберді.