Жорж Грей: Саяхатшы, әкімші және жазушының өмірі мен қызметі

Жорж Грей – британдық саяхатшы, әкімші, жазушы (1812-1898). Жаңа Зеландия мен Оңтүстік Африкадағы үкіметтік қызметтері, маори жерлерін сатып алу туралы ақпарат.

15 мин оқу

100%

Дереккөз: George Grey — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Британдық сарбаз, зерттеуші, отаршылдық әкімші және жазушы (1812–1898)

Джордж Грей, ККБ (14 сәуір 1812 – 19 қыркүйек 1898) – британдық сарбаз, зерттеуші, отаршылдық әкімші және жазушы. Ол бірнеше үкіметтік лауазымдарда қызмет етті: Оңтүстік Австралияның губернаторы, екі рет Жаңа Зеландияның губернаторы, Кейп колониясының губернаторы және Жаңа Зеландияның 11-ші премьер-министрі. Ол Жаңа Зеландияны отарлауда, маори жерін сатып алуда және оған қосылуда маңызды рөл атқарды. Грей Португалияның Лиссабон қаласында, оның әкесі, подполковник Джордж Грей, Испаниядағы Бадахоз шайқасында қаза тапқаннан кейін бірнеше күн өткен соң дүниеге келді. Ол Англияда білім алды. Әскери қызметтен (1829–37) және Батыс Австралияға екі экспедициядан (1837–39) кейін, Грей 1841 жылы Оңтүстік Австралияның губернаторы болды. Ол колонияның дамуының қиын кезеңін басқарды. Өзінің алдыңғы губернаторы Джордж Гаулерге қарағанда белсенді болмаса да, оның қаржылық жауапкершілік шаралары колонияның 1845 жылы Жаңа Зеландияға аттанған кезде жақсы жағдайда болуын қамтамасыз етті. Грей Еуропалықтардың Жаңа Зеландияға қоныстануының ең ықпалды тұлғасы болды. 1845 жылдан 1853 жылға дейін Жаңа Зеландияның губернаторы болған ол, Жаңа Зеландия соғыстарының бастапқы кезеңдерінде қызмет етті. Маори тілін еркін меңгергеннен кейін, ол маори мәдениетін зерттеуші ғалымға айналды және маори мифологиясы мен ауызша тарихы туралы еңбек жазды. Ол Нгапухи тайпасының Оклендке шабуылдауын болдырмау үшін Тайнуи тайпасының беделді вождісі Пототау Те Верухэромен жақын қарым-қатынас орнатты. Грей Оклендтің жаңа басқару құрылымын құруға көмектесіп, кластық жүйеден бас тартты. Сирил Хамшер Грейді «Ұлы британдық проконсулы» деп атаса да, ол сонымен қатар шаршағысқа бейім, әріптестерінен талапкер және кейбір басқарушылық қабілеттері жеткіліксіз болған. Маорилерге қарсы аумақтық кеңейту соғыстарын бастағандықтан, ол Жаңа Зеландияда әлі де даулы және бөліс тудыратын тұлға болып саналады.

Ерте өмір

Грей Португалияның Лиссабон қаласында, 30-шы (Кембриджшир) пехоталық полкінің подполковнигі Джордж Грейдің жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Испаниядағы Бадахоз шайқасында, шайқасқа бірнеше күн қалғанда қаза тапты. Анасы Элизабет Энн, кейіннен ирланд дін қызметкері, майор Джон Вигнолеспен үйленді. Грейдің әкесінің әкесі Оуэн Уинн Грей (1745 – 6 қаңтар 1819) болды. Грейдің ағасы Джон Грей, Оуэн Уинн Грейдің екінші некесінен туған ұлы еді. Грей Суррейдегі Гилдфордтағы Корольдік грамматикалық мектепке жіберілді және 1826 жылы Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжге қабылданды. 1830 жылдың басында ол 83-ші жаяу полкінің прапорщигі болып тағайындалды. 1830 жылы оның полкі Ирландияға жіберілген соң, ол ирланд шаруаларының ауыр жағдайына қатты бейімделіп, олардың қайғысы оған үлкен әсер етті. 1833 жылы лейтенант шеніне көтерілді және 1836 жылы Корольдік әскери колледждің емтихандарында бірінші сыныпты сертификат алды.

Барлау

1837 жылы 25 жасында Грей Солтүстік-Батыс Австралияны зерттеуге жарамсыз экспедицияға жетекшілік етті. Сол кезде Австралиядағы британдық қоныс салушылар бұл аймақ туралы көп білмеді және Грейдің тобының бір ғана мүшесі бұрын онда болған. Сол кезде әлемдегі ең үлкен өзендердің бірі Солтүстік-Батыс Австралияда Үнді мұхитына құйылуы мүмкін деген болжам бар еді; егер осылай болса, ол ағып өтетін аймақ отарлауға ыңғайлы болуы мүмкін еді. Грей, 9-шы (Шығыс Норфолк) жаяу әскер полкінің лейтенанты Франклин Лашингтонмен бірге аймақты зерттеуді ұсынды. 1837 жылдың 5 шілдесінде олар Плимуттен бес адамнан тұратын топты басқарып шықты, олардың ішінде Лашингтон; доктор Уильям Уокер, хирург және табиғат зерттеушісі; және Корольдік саперлер мен минерлердің капралдары Джон Коулз және Ричард Оугер болды. Кейптаундағы топқа сапер жеке Роберт Мастар, Дж.С. Кокс, Томас Растон, Эван Эдвардс, Генри Уильямс және Роберт Инглсби қосылды. Желтоқсан айында олар Ганновер шығанағына (Бонапарт архипелагындағы Уинс аралының батысына) қонды. Оңтүстікке қарай саяхаттап, олар Гленелг өзенінің бағытын анықтады. Қайық апаттарына тап болып, жартылай суға батып, жоғалып, тіпті Грейдің өзі аборигендермен болған қақтығыста жамбасына найза қадалуынан кейін, топ бас тартты. «Бигл» және «Линхер» кемелері оларды Маврикийге алып, емдеуге жіберді. Лейтенант Лашингтон содан кейін Бірінші Англо-Ауған соғысындағы полкіне қайта қосылу үшін жұмылдырылды. 1838 жылдың қыркүйегінде Грей өзінің оқиғаларын жалғастыру үмітімен Пертке қайтты. 1839 жылдың ақпанында Грей солтүстікке екінші зерттеу экспедициясына шықты, онда оның тобы, соның ішінде хирург Уокер, Калбарридада қайтадан қиын жағдайға түсті. Олар Мерчисон өзенін көрген алғашқы еуропалықтар болды, бірақ содан кейін Пертке дейін жаяу жүріп, сапардан аман қалды. Оларға Уаджук Нунгар адамы Кейбер (яғни Перт аймағының жергілікті тұрғыны) тамақ және қолға түсетін суды ұйымдастырып көмектесті (олар лайлы суды ішіп тірі қалды). Осы кезде Грей Нунгар тілін үйренді. 1839 жылдың шілдесінде аборигендер мәдениетіне деген қызығушылығынан Грей капитан шеніне көтеріліп, Батыс Австралиядағы Кинг Джордж Саундта уақытша резидент-магистрат болып тағайындалды, бұл қызметке дейін осы қызметте болған сэр Ричард Спенсер қайтыс болғаннан кейін болды. Олардың жалғыз баласы 1841 жылы Оңтүстік Австралияда дүниеге келді, бес айлық шала сәби күйінде қайтыс болып, Батыс Террас зиратында жерленді. Бұл неке бақытты болған жоқ. Грей, өзінің алғашқы экспедициясындағыдай, отбасылық мәселелерде де кешірімсіздік танытып, әйеліне 1860 жылы Кейптаунға сапар жасағанда контр-адмирал сэр Генри Кеппельмен сырбаздық жасады деп әділетсіз айыптады; ол оны қуды. Оның өлім туралы хабарламасында, ол серуендеуге құштар, әдебиет оқушы, шіркеуге берілген, керемет қонақжай және одан алыс болғанда бағалы дос болғандығы айтылды. Оның адамдардың мінез-құлқын жақсы түсінетіні байқалды. Ажырасудан кейін Грей опиумды тұрақты түрде қолдана бастады және жергілікті халық пен британдық отарлаушылар арасындағы бейбітшілікті сақтау үшін күшін қайта табуға тырысты. Ол 1872 жылдың 3 желтоқсанында Кавау аралында Сеймур Торн Джорджқа үйленді.

In 1837, at the age of 25, Grey led an ill prepared expedition that explored North West Australia. British settlers in Australia at the time knew little of the region and only one member of Grey's party had been there before. It was believed possible at that time that one of the world's largest rivers might drain into the Indian Ocean in North West Australia; if that were found to be the case, the region it flowed through might be suitable for colonisation. Grey, with Lieutenant Franklin Lushington, of the 9th (East Norfolk) Regiment of Foot, offered to explore the region. On 5 July 1837, they sailed from Plymouth in command of a party of five, the others being Lushington; Dr William Walker, a surgeon and naturalist; and Corporals John Coles and Richard Auger of the Royal Sappers and Miners. Joining the party at Cape Town were Sapper Private Robert Mustard, J. C. Cox, Thomas Ruston, Evan Edwards, Henry Williams, and Robert Inglesby. In December they landed at Hanover Bay (west of Uwins Island in the Bonaparte Archipelago). Travelling south, the party traced the course of the Glenelg River. After experiencing boat wrecks, near drowning, becoming completely lost, and Grey himself being speared in the hip during a skirmish with Aboriginal people, the party gave up. After being picked up by HMS Beagle and the schooner Lynher, they were taken to Mauritius to recover. Lieutenant Lushington was then mobilised to rejoin his regiment in the First Anglo Afghan War. In September 1838 Grey sailed to Perth hoping to resume his adventures. In February 1839 Grey embarked on a second exploration expedition to the north, where he was again wrecked with his party, again including Surgeon Walker, at Kalbarri. They were the first Europeans to see the Murchison River, but then had to walk to Perth, surviving the journey through the efforts of Kaiber, a Whadjuk Noongar man (that is, indigenous to the Perth region), who organised food and what water could be found (they survived by drinking liquid mud). At about this time, Grey learnt the Noongar language. Due to his interest in Aboriginal culture in July 1839, Grey was promoted to captain and appointed temporary Resident Magistrate at King George Sound, Western Australia, following the death of Sir Richard Spencer, the previous Resident Magistrate. Their only child, born in 1841 in South Australia, died aged five months and was buried at the West Terrace Cemetery. It was not a happy marriage. Grey, obstinate in his domestic affairs as in his first expedition, accused his wife unjustly of flirting with Rear Admiral Sir Henry Keppel on the voyage to Cape Town taken in 1860; he sent her away. Per her obituary, she was an avid walker, reader of literature, devout churchwoman, exceptional hostess and valued friend in her life away from him. It was noted that she had keen insight into character. After their separation, Grey began the habitual abuse of opium, and struggled to regain his tenacity in maintaining peace between indigenous people and British colonisers. She married Seymour Thorne George on 3 December 1872 on Kawau Island.

Оңтүстік Австралияның губернаторы

Грей 1841 жылдың мамыр айынан 1845 жылдың қазанына дейін Оңтүстік Австралияның үшінші губернаторы болды. Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы лорд Джон Расселл Грейдің жергілікті халықты басқару туралы есебіне әсерленді. Осының нәтижесінде Грей губернатор болып тағайындалды. Грей Джордж Гаулерді алмастырды, оның басшылығымен колония мемлекеттік инфрақұрылымға зор шығын жұмсау арқылы банкротқа ұшырады. Гаулер сондай-ақ майор Томас Шульдам О'Халлоранның бір абориген тайпасына заңсыз жазалау шарасын қолданғаны үшін де жауапты болды, оның бірнеше мүшелері "Мария" кемесінің апаттан аман қалған 25 жолаушысын өлтірген. Грей тағы бір жаппай қырғын кезінде губернатор болды: 1841 жылдың 27 тамызында еуропалықтар Руфус өзенінде кем дегенде 30 аборигенді өлтірді. Губернатор Грей шығындарды күрт қысқартты. Ұзақ өтпей колонияда толық жұмыспен қамту орнады және негізгі өнімдердің экспорты арта бастады. 1844 жылдың соңында жүйелі эмиграция қайта жанданды.

Жаңа Зеландияның губернаторының бірінші өкілеттігі

Грей Жаңа Зеландияның губернаторы болып екі рет қызмет етті: 1845 жылдан 1853 жылға дейін және 1861 жылдан 1868 жылға дейін. Осы кезеңде еуропалықтардың қоныстануы үдеді, ал 1859 жылы Pākehā халқының саны Māori халқының санымен теңесті, шамамен әрқайсысы 60 000 адамды құрады. Қоныс аударушылар жерге ие болуға мүңкіндік іздеді, ал кейбір Māori оны сатуға дайын болды, бірақ жерді сақтап қалуға күшті қысым болды – әсіресе Māori Королі қозғалысынан. Грей қоныс аударушыларға егін шаруашылығы үшін жер сұранысын және Вайтанги шартында Māori басшыларының "жерлері мен иеліктері, орман, балық шаруашылығы және басқа да мүліктеріне" толыққанды "тектік және кедергісіз иелік етуін" сақтап қалу міндеттемелерін басқаруға тиіс болды. Шартта Māori жерді тек Корольдікке сататыны да нақты көрсетілген. Māori мен қоныс аударушылар арасындағы қақтығысқа әлеуетті жағдай 1840 жылдың соңында компания мен колониялық хатшы лорд Джон Расселл арасындағы келісімнен кейін күшейді, бұл келісім Жаңа Зеландия компаниясына Корольдіктен жеңілдікпен жер сатып алуға және үкімет бақылауымен жерді сатып алу мен сату құқығын берді. Компанияға сатудан түскен қаражат Жаңа Зеландияға көшіп келушілерге көмек көрсетуге жұмсалатын болды. Компания келісімді «Біздің компаниямыз шын мәнінде Жаңа Зеландияны отарлау үшін мемлекеттің агенті болуы керек» деп құттықтады. 1841 жылдың қыркүйегінде үкімет Веллингтон аймағында, Вангануиде және Нью-Плимут аймақтарында алдын алу құқығынан бас тартты. Оңтүстік Австралияның губернаторы қызметін атқарғаннан кейін Грей 1845 жылы Жаңа Зеландияның үшінші губернаторы болып тағайындалды. Tāmati Wāka Nene және Ngāpuhi халқының көп бөлігі үкімет тарапынан болғанына қарамастан, Охаэавай шайқасында шағын және нашар басқарылған британдық әскерлер жеңіліске ұшырады. Қаржылық қолдаумен, одан да көп әскермен және Фитцройға бұрын тыйым салынған 32 фунттық зеңбіректермен қаруланған Грей 1845 жылдың 31 желтоқсанында Кавитидің Руапекапекадағы бекінісіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл Кавитиді шегінуге мәжбүр етті. Ngāpuhi халқы британдықтардың 1000-ға жуық сарбазды үнемі майданда ұстай алатынына таң қалды. Хеке шайқаста Tāmati Wāka Nene және оның жауынгерлерімен жараланғаннан кейін және британдықтардың өзі жинап алатын ресурстардың көп екенін түсінгеннен кейін сенімділігін жоғалтты; оның жауында отарлаушы күштерді қолдаған кейбір Pākehā Māori халқы да болды. Руапекапека шайқасынан кейін Хеке мен Кавити бейбітшілікке келісуге дайын болды. Олар губернатор Греймен келіссөздер жүргізу үшін делдал ретінде әрекет етуді Tāmati Wāka Nene-ге ұсынды, ол Нене кеңесін қабылдады, Хеке мен Кавити олардың бүліктері үшін жазаланбауы керек екенін айтты. Солтүстіктегі шайқастар аяқталды және Ngāpuhi халқының жері жазалау мақсатында тартылып алынбады.

Grey served as Governor of New Zealand twice: from 1845 to 1853, and from 1861 to 1868. During this time, European settlement accelerated, and in 1859 the number of Pākehā came to equal the number of Māori, at around 60,000 each. Settlers were keen to obtain land and some Māori were willing to sell, but there were also strong pressures to retain land – in particular from the Māori King Movement. Grey had to manage the demand for land for the settlers to farm and the commitments in the Treaty of Waitangi that the Māori chiefs retained full "exclusive and undisturbed possession of their Lands and Estates Forests Fisheries and other properties." The treaty also specifies that Māori will sell land only to the Crown. The potential for conflict between the Māori and settlers was exacerbated as the British authorities progressively eased restrictions on land sales after an agreement at the end of 1840 between the company and Colonial Secretary Lord John Russell, which provided for land purchases by the New Zealand Company from the Crown at a discount price, and a charter to buy and sell land under government supervision. Money raised by the government from sales to the company would be spent on assisting migration to New Zealand. The agreement was hailed by the company as "all that we could desire our Company is really to be the agent of the state for colonizing NZ." The Government waived its right of pre emption in the Wellington region, Wanganui and New Plymouth in September 1841. Following his term as Governor of South Australia, Grey was appointed the third Governor of New Zealand in 1845. Despite the fact that Tāmati Wāka Nene and most of Ngāpuhi sided with the government, the small and ineptly led British had been beaten at Battle of Ohaeawai. Backed by financial support, far more troops, armed with 32 pounder cannons that had been denied to FitzRoy, Grey ordered the attack on Kawiti's fortress at Ruapekapeka on 31 December 1845. This forced Kawiti to retreat. Ngāpuhi were astonished that the British could keep an army of nearly 1,000 soldiers in the field continuously. Heke's confidence waned after he was wounded in battle with Tāmati Wāka Nene and his warriors, and by the realisation that the British had far more resources than he could muster; his enemies included some Pākehā Māori supporting colonial forces. After the Battle of Ruapekapeka, Heke and Kawiti were ready for peace. It was Tāmati Wāka Nene they approached to act as intermediary in negotiations with Governor Grey, who accepted the advice of Nene that Heke and Kawiti should not be punished for their rebellion. The fighting in the north ended and there was no punitive confiscation of Ngāpuhi land.

Нэти-Рангатай және Хатт аңғарының науқаны

1839 жылдың қараша айында колонистер Порт-Николсонға, Веллингтонға Жаңа Зеландия компаниясының кемелерімен келді. Бірнеше айдың ішінде Жаңа Зеландия компаниясы Нельсон, Веллингтон, Уангануи және Таранакиде шамамен 20 миллион акр (8 миллион гектар) жерді сатып алуға тырысты. Жер сатып алудың заңдылығына қатысты даулар туындады, және Грей губернатор болып тағайындалған кезде олар шешілмей қалды. Компания өзін Жаңа Зеландияның болашақ үкіметі деп санады және 1845 және 1846 жылдары батыстағы Мокаудан шығыстағы Кейп Киднапперске дейінгі сызық бойынша колонияны екіге бөлуді ұсынды. Солтүстік бөлігі маорилер мен миссионерлерге берілді. Оңтүстік бөлігі "Жаңа Виктория" деп аталатын өздігінен басқарылатын провинцияға айналуы керек еді, және компания осы мақсатта басқаруды өз қолына алуды жоспарлады. Британияның отарлау министрі бұл ұсынысты қабылдамады, бұл Веллингтондағы компанияның және Оклендтегі отарлауды қолдаушылардың, губернаторға және жаңадан ашылған газеттерге қол жеткізе білгендердің КМШ-ға (Христиандық миссионерлік қоғам) деген наразылығын күшейтті. Жаңа Зеландия компаниясының іс-қимылынан туындаған шешілмеген жер даулары 1846 жылы Хатт аңғарында қарулы қақтығысқа ұласты. Нгати Рангати тайпасы өздерінің жерлерін сақтап қалуға бекінді. Олар Те Раупараханың немересі, оның қарындасы Вайтохидің ұлы (1839 жылы қайтыс болған) Те Рангихаеата басшылығымен шамамен 200 жауынгерден тұратын күш жинады, сонымен қатар ол Уайрау қақтығысында қарусыз тұтқындарды өлтірген адам еді. Губернатор Грей сол аймаққа әскерлерді жіберіп, ақпан айына қарай Те Ати Ава хапусынан бірнеше маори одақтастарымен бірге мыңға жуық адамды жинады, Хатт аңғарындағы әскери науқанды бастау үшін. Маорилер 1846 жылдың 3 наурызында Тайтаға шабуыл жасады, бірақ 96-шы полктің ротасы оларды кері қайтарды. Сол күні Грей Веллингтон аймағында әскери жағдай жариялады. Уангануиден келген КМШ миссионері Ричард Тейлор Нгати Тама және Нгати Рангати тайпаларын даулы жерді тастап кетуге көндіруге тырысты. Ақырында Грей оларға сол жерге егілген картоп егісі үшін өтемақы төледі. Сонымен қатар, ол оларға қазіргі заманғы паром терминалының жанындағы Кайвараварада 300 акр жер берді. Басшы Тарингакури осы шарттарға келісті. Бірақ отарлаушылар жерге көшуге тырысқанда, олар қорқып кетіп, бас тартысты. 27 ақпанда британдықтар және олардың Те Ати Ава одақтастары Хатт аңғарындағы Мараенукудағы маори пасын өртеп жіберді, олар отарлаушылардың меншігі деп мәлімдеген жерде салынған. Нгати Рангати 1 және 3 наурызда отарлаушылардың фермаларына шабуыл жасап, жиһаздарды қиратып, терезелерді сындырып, шошқаларды өлтіріп, егер дабыл қақса, оларды өлтіреміз деп қоныс аударушыларға қорқытты. Олар Эндрю Гиллеспи мен оның ұлын өлтірді. 13 отбасы қауіпсіздік үшін Веллингтонға көшіп кетті. Губернатор Грей 3 наурызда әскери жағдай жариялады. Арасында 6 мамырда Боулкотттың фермасындағы қорғаныс позициясына жасалған ірі шабуыл да болды, ұрыстар эпизодтық түрде жалғасты. Оның тұтқындалуына себеп – маорилерге тәжге қарсы ашық көтеріліс жасап жатқандар деп саналған қару-жарақ жеткізілгені болды. Алайда, Те Раупарахаға қарсы ешқандай айып тағылмады, сондықтан оның тұтқындалуы заңсыз деп танылды. Грейдің әскери жағдай жариялауы оның өкілеттігі шегінде болғанымен, сотсыз ұстау тек заңмен рұқсат етілген жағдайда ғана заңды болар еді. Те Раупараха HMS Driver кемесінде тұтқынға алынды, содан кейін HMS Calliope кемесімен Оклендке жеткізілді, онда ол 1848 жылдың қаңтарына дейін тұтқында болды. Грей Те Раупарахамен сөйлесіп, оны Уайрау аңғарындағы барлық жерге деген талаптарынан бас тартуға көндірді. Содан кейін ол оның қарт және ауру екенін түсініп, 1848 жылы Те Раупарахаға Отакидегі халқына оралуға рұқсат берді.

Colonists arrived at Port Nicholson, Wellington in November 1839 in ships charted by the New Zealand Company. Within months the New Zealand Company purported to purchase approximately 20 million acres (8 million hectares) in Nelson, Wellington, Whanganui and Taranaki. Disputes arose as to the validity of purchases of land, which remained unresolved when Grey became governor. The company saw itself as a prospective government of New Zealand and in 1845 and 1846 proposed splitting the colony in two, along a line from Mokau in the west to Cape Kidnappers in the east – with the north reserved for Māori and missionaries. The south would become a self governing province, known as "New Victoria" and managed by the company for that purpose. Britain's Colonial Secretary rejected the proposal. which exacerbated the ill will that was directed at the CMS by the Company in Wellington and the promoters of colonisation in Auckland who had access to the Governor and to the newspapers that had started publication. Unresolved land disputes that had resulted from New Zealand Company operations erupted into fighting in the Hutt Valley in 1846. The Ngati Rangatahi were determined to retain possession of their land. They assembled a force of about 200 warriors led by Te Rangihaeata, Te Rauparaha's nephew (son of his sister Waitohi, died 1839), also the person who had killed unarmed captives in Wairau Affray. Governor Grey moved troops into the area and by February had assembled nearly a thousand men together with some Māori allies from the Te Āti Awa hapu to begin the Hutt Valley campaign. Māori attacked Taita on 3 March 1846, but were repulsed by a company of the 96th Regiment. The same day Grey declared martial law in the Wellington area. Richard Taylor, a CMS missionary from Whanganui, attempted to persuade the Ngāti Tama and Ngāti Rangatahi to leave the disputed land. Eventually Grey paid compensation for the potato crop they had planted on the land. He also gave them 300 acres at Kaiwharawhara by the modern ferry terminal. Chief Taringakuri agreed to these terms. But when the settlers tried to move onto the land they were frightened off. On 27 February the British and their Te Ati Awa allies burnt the Māori Pā at Maraenuku in the Hutt Valley, which had been built on land that the settlers claimed to own. The Ngati Rangatahi retaliated on 1 and 3 March by raiding settlers' farms, destroying furniture, smashing windows, killing pigs, and threatening the settlers with death if they gave the alarm. They murdered Andrew Gillespie and his son. 13 families of settlers moved into Wellington for safety. Governor Grey proclaimed martial law on 3 March. Sporadic fighting continued, including a major attack on a defended position at Boulcott's Farm on 6 May. The justification given for his arrest was weapons supplied to Māori deemed to be in open rebellion against the Crown. However, charges were never laid against Te Rauparaha so his detention was declared unlawful. While Grey's declaration of Martial law was within his authority, internment without trial would only be lawful if it had been authorised by statute. Te Rauparaha was held prisoner on HMS Driver, then he was taken to Auckland on HMS Calliope where he remained imprisoned until January 1848. Grey spoke to Te Rauaparaha and persuaded him to give up all outstanding claims to land in the Wairau valley. Then, realising he was old and sick he allowed Te Rauparaha to return to his people at Ōtaki in 1848.

Англияға оралу

Грей философия тұрғысынан либерал болғанымен, Британ империясы, эмиграция, Ирландияның өзін-өзі басқаруы және ағылшын кедейлерінің мәселелеріне қатысты оның радикалдық көзқарастары Гладстонның Либералдық үкіметінің мүдделеріне қарсы келді. Грей "қауіпті адам" деп танылды. 1870 жылы Неварк округі үшін өткен парламенттік қосымша сайлауда, отырған либерал депутатының қайтысынан кейін, Грей Гладстонның либерал кандидаты сэр Генри Найт Сторксқа қарсы тәуелсіз либерал ретінде қатысты. Грейдің сайланбауы қажеттігін және либералдық дауыстың бөлінуі Грей мен Сторкс екеуінің консервативті кандидатқа жеңілуіне алып келетінін түсінген либералдық үкімет, екеуінің де сайлаудан бас тартуына және басқа либерал кандидат Сэмюэл Ботеллер Бристоудың орын алуына келісім жасады. Сторкс орнаменттердің бас инспекторы лауазымымен марапатталды, ал Грей сол жылдың соңында Жаңа Зеландияға қайтып келді.

Жаңа Зеландияның премьер-министрі

1875 жылы сэр Джордж Окленд провинциясының басқарушысы болып сайланды (1875 жылғы 24 наурыз – 31 қазан). Ол 1875–1876 жылғы жалпы сайлауда Окленд Батыс және Темза округтерінен кандидат ретінде түсті. Екі мүшеден тұратын Окленд округінен тек Грей мен Патрик Дигнан ғана кандидат ретінде ұсынылып, 1875 жылғы 22 желтоқсанда сайланғандары жарияланды. Екі мүшеден тұратын Темза округіне алты кандидат қатысты, олардың ішінде 1875 жылы премьер-министр болған Джулиус Фогель, Уильям Роу және Чарльз Федерстон Митчелл болды. Сайлау күні (1876 жылғы 6 қаңтарда) Грей ең көп дауыс жинап, күтпегендей Роу Фогельді екінші орынға ығыстырды (Фогель сондай-ақ Вангануиде де кандидат болды, онда ол қайта сайланды). Осылайша Грей мен Роу Темза округінен сайланды деп жарияланды. Грейдің сайлауына қарсы наразылық келесі күні сайлау комиссиясына жолданды, онда Грейдің Темзада сайлауға қатысуға құқығы жоқ екені айтылды, себебі ол бұрыннан Окленд Батыс округінен сайланған еді. Бұл шағым қаңтар айының соңында Өкілдер палатасына жіберілді. Бірнеше ай бойы шешілмей келген бұл мәселе бойынша Грей 1876 жылғы маусымның ортасында бірқатар телеграмма арқылы Окленд Батыс округін өкілдік етуді жөн көргенін хабарлады. 8 шілдеде оның Темза округінен сайлануына қатысты комиссияның есебі палатада оқылды. Бұл заңға сәйкес деп танылды, бірақ ол қай округтен өкілдік етуді таңдау керектігін анықтауы тиіс еді. 1876 жылғы 15 шілдеде Грей Темза округін өкілдік ететінін жариялады және ол босататын Окленд Батыс округінде қайта сайлау өткізуді ұсынды. Грей провинцияларды таратуға қарсы болды, бірақ оның қарсылығы нәтижесіз болды; провинциялық жүйе 1876 жылы таратылды. 1877 жылғы 13 қазанда Гарри Аткинсонды сенімсіздік дауысында жеңгеннен кейін, ол Парламент премьер-министрі болып сайланды. Ол губернатор лорд Норманбиден парламентті таратуды сұрады, бірақ ол кез келген жағдайда бас тартты. Грей Жаңа Зеландияның ерекше конституциялық провинциализміне қауіп төніп тұр деп ойлады, сондықтан «бір адам – бір дауыс» сияқты радикалды идеяларды қолдады. 1878 жылғы экономикалық төмендеу табысқа қысым жасады; төрт Окленд депутатының партиядан шығуы 1879 жылғы қазанда Грейді дауыс беруде жеңді. Ол премьер-министр лауазымынан кетті. Грей өзінің философиялық радикализмін былай сипаттады: «Бұл деспотизмге қарсы көтеріліс. Мен мынаны сақтауға бекіндім: Жаңа Зеландиядағы әрбір тапқа жер мен кіріс бөлуде, білім беруде, салық салуда және өкілдікте теңдік болуы керек – барлық жағынан тең құқықтар». Оның үкіметі тиімді жұмыс істемеді, себебі Грей үкіметтің барлық ісін өзіне бағындыруға тырысып, губернатормен қақтығысқа түсті. Тарихшылар оның премьер-министрлік қызметін сәтсіздік деп бағалайды. Грей үш мүшеден тұратын Крайстчерч округінде бірінші орынды иеленді (Самуэль Паул Эндрюс және Эдвард Стивенс Эдвард Ричардсоннан 23 дауысқа қалысып, тең санымен екінші орынды бөлісті). Ричардсон Грейдің қайта сайлануына техникалық себептермен қарсылық білдірді, себебі Грей бұрыннан Темза округінен сайланған еді. Сайлау комиссиясы 24 қазанда Грейдің өкілеттігін жойып, 28 қазанда Ричардсонды бос орынға сайлап жариялады. Грей Темза округіндегі мандатын сақтап, сол округ арқылы парламент мүшесі болып қала берді. 1881 жылғы сайлауда Грей Окленд Шығысынан сайланды және 1884 жылғы сайлауда қайта сайланды. 1887 жылғы сайлауда Грей округтен қайта сайланды. 1889 жылы 1852 жылғы Конституциялық актінің алғашқы жобасындағы губернаторды сайлау туралы бұрынғы ұсынысын еске түсіріп, Грей Губернатор сайлау туралы заң жобасын ұсынды, ол «британдық азаматты» губернатор лауазымына «әр округтегі қалыпты парламенттік сайлау сияқты» сайлауға мүмкіндік беретін еді. Осы кезде Грей денсаулығының нашарлауына байланысты 1890 жылы саясаттан зейнеткерлікке шығып, Австралияға емделуге кетті. Австралияда ол Австралия Федералдық Конвенциясына қатысты. Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін, депутаттар оны 1891 жылғы Оклендтегі Ньютон округінен сайлауға түсуге шақырды. Зейнеткерлікке шыққан депутат Дэвид Голди де Грейді орнын басуға шақырды. Грей сайлауда қарсылық болмаған жағдайда ғана кандидатурасын ұсынуға дайын болды, себебі ол даулы сайлаудың қызығушылығын сезінгісі келмеді. Грей 1891 жылғы 25 наурызда өзінің кандидатурасын жариялады. 1891 жылғы 6 сәуірде ол қарсылықсыз сайланғаны жарияланды. 1893 жылғы желтоқсанда Грей тағы да сайланды, бұл жолы Окленд қаласынан. Ол 1894 жылы Англияға кетіп, Жаңа Зеландияға қайтып оралмады. 1895 жылы ол мандатын тастады.

In 1875 Sir George was elected Superintendent of Auckland Province (24 March 1875 – 31 October 1875). He stood in the general election for both the Auckland West and the Thames electorates in the 1875–1876 general election. In the two member Auckland electorate, only Grey and Patrick Dignan were put forward as candidates, and were thus declared elected on 22 December 1875. The two member Thames electorate was contested by six candidates, including Julius Vogel (who was Premier in 1875), William Rowe and Charles Featherstone Mitchell. On election day (6 January 1876), Grey attracted the highest number of votes and, unexpectedly, Rowe beat Vogel into second place (Vogel also stood in Wanganui, where he was returned). Hence Grey and Rowe were declared elected for Thames. A protest against Grey's election was lodged with the returning officer the following day, protesting that Grey had not been eligible to stand in Thames as he had already been elected in Auckland West. This petition was filed to the House of Representatives at the end of January. With this controversy going on for several months unresolved, Grey advised in mid June 1876 in a series of telegrams that he had chosen to represent Auckland West. On 8 July, the report of the committee inquiring into his election for Thames was read to the House. It was found that this was in accordance with the law, but that he had to make a decision for which electorate he would sit. On 15 July 1876, Grey announced that he would represent Thames, and he moved that a by election be held in Auckland West for the seat that he would vacate there. Grey opposed the abolition of the provinces, but his opposition proved ineffective; the provincial system was abolished in 1876. On defeating Harry Atkinson on 13 October 1877 in a vote of no confidence, he was elected Premier by Parliament. He asked Governor Lord Normanby for a dissolution of parliament but was flatly refused. Grey thought New Zealand's unique constitutional provincialism was under threat, so championed radical causes, such as one man one vote. An economic downturn in 1878 put pressure on incomes; defection across the floor of the house of four Auckland members defeated Grey on a vote in October 1879. He resigned as prime minister. Grey described his philosophical radicalism: This is a revolt against despotism What I am resolved to maintain is this, that there shall be equal justice in representation and in the distribution of land and revenue to every class in New Zealand equal rights to all – equal rights in education, equal rights in taxation, equal rights in representation equal rights in every respect. His government did not operate particularly well, with Grey seeking to dominate the government came into conflict with the governor. His term as premier is regarded by historians as a failure. Grey came first in the three member Christchurch electorate (Samuel Paull Andrews and Edward Stevens came second with equal numbers of votes, 23 votes ahead of Edward Richardson). Richardson petitioned against Grey's return on technical grounds, as Grey had already been elected in the Thames electorate. The electoral commission unseated Grey on 24 October, effective 28 October, with Richardson declared elected to the vacancy on that date. Grey kept the Thames seat and remained a member of parliament through that electorate. In the 1881 election, Grey was elected in Auckland East and re elected in the 1884 election. In the 1887 election Grey was returned for the electorate. In 1889, recalling his earlier proposal for the Governor to be elected from his first draft of the 1852 Constitution Act, Grey put forward the Election of Governor Bill, which would have allowed for a "British subject" to be elected to the office of Governor "precisely as an ordinary parliamentary election in each district." By now Grey was suffering from ill health and he retired from politics in 1890, leaving for Australia to recuperate. While in Australia, he took part in the Australian Federal Convention. On returning to New Zealand, a deputation requested him to contest the Newton seat in Auckland in the 1891 by election. The retiring member, David Goldie, also asked Grey to take his seat. Grey was prepared to put his name forward only if the election was unopposed, as he did not want to suffer the excitement of a contested election. Grey declared his candidacy on 25 March 1891. On 6 April 1891, he was declared elected, as he was unopposed. In December 1893, Grey was again elected, this time to Auckland City. He left for England in 1894 and did not return to New Zealand. He resigned his seat in 1895.

Грей есімімен аталған орындар мен мекемелер

Грей есімімен аталған жерлерге Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Вайрарапа аймағындағы Грейтаун, Оңтүстік аралдың Батыс жағалауындағы Грей өзені (және осылайша, өзен сағасындағы Греймут қаласы) және Оклендтің Грей Линн ауданы жатады; Грей дивизиясы – Оңтүстік Австралиядағы Австралия сайлау округі және Батыс Австралиядағы Грей қаласы. Мельбурн, Веллингтон және Онехунгадағы Грей көшелері де Джордж Эдвард Грейдің құрметіне аталған деп саналады. Батыс Австралиядағы Джералдтон қаласындағы Грей шығанағы да оның есімімен байланысты. Оңтүстік Африкада Грей Грей институтын құруға белсенді қатысты, кейін Грей орта мектебі (Порт-Элизабет), Грей колледжі (Блумфонтейн) және Питермарицбургтегі Грей ауруханасы деп аталды. Ситрусдалға жақын Грей жолы, Квазулу-Наталдағы Грейтаун және Батыс Кап провинциясындағы Грейтон қалалары оның есімімен аталған, ал Шығыс Кап провинциясындағы Леди Грей қаласы оның әйелінің құрметіне аталған. Паарл қаласындағы (Батыс Кап) негізгі сауда көшесі оның әйелінің есімімен Леди Грей көшесі деп аталса, Кейптаундағы Оранжезихт ауданындағы Сер Джордж Грей көшесі Таулы үстірттің етегінде орналасқан. Батыс Австралиядағы Калбарридадағы Грей бұлағы, кейде Грей құдығы деп те аталады, тарихи маңызға ие. Сонымен қатар, Родезиялық Грей скауттары да Джордж Грейдің есімімен аталған.

Грейдің есімімен аталған такса

Ментия грейи (Menetia greyii) – шаянның бір түрі, ол Грейдің құрметіне аталған. Оның есімімен тағы екі сүтқоректі және бір құс түріндегі жануарлар таксондары аталған. Сонымен қатар, Оңтүстік Африкаға ғана тән Грея туысы (wild bottlebrush) да оның құрметіне аталған.

Халықтық мәдениет және сурет салу

Уильям Кальдер Маршалл жасаған Джордж Грейдің мүсіні 1863 жылы Оңтүстік Африканың Кейптаундағы Компания бағында ашылды. 1866 жылы мүсінші Антон Тьютенберг Окленд жоғары сотының тапсырысы бойынша Грейдің рельефтік бейнесін жасады. 1904 жылы Джордж Грейдің мүсіні Грейс даңғылы мен Куин-стриттің қиылысында орнатылды, кейін 1922 жылы Альберт паркіне көшірілді. Грейдің мүсіні вандализм мен әрекеттердің нысанасы болды, соның ішінде 1987 жылы Ваитаги күні мүсіннің басы сындырылған кезде.