Кіріспе
Жел бағытына қатысты орналасуы: сүңгі (желге қарсы) және қарама-қарсы (желге бойы) жақтары. География мен теңіз ісінде, сүңгі ( /ˈwɪndwərd/, /ˈwɪnərd/) және қарама-қарсы ( /ˈliːwərd/, /ˈljuːərd/) желге қатысты бағыттар болып табылады. Сүңгі – анықтама нүктесінен желдің келетін бағыты, яғни желдің басынан қарағандағы жақ; қарама-қарсы – анықтама нүктесінен желдің баратын бағыты, яғни желдің артынан қарағандағы жақ. Кеменің қарама-қарсы жағы оның "кейінгі жағы" деп аталады. Егер кеме көлденең желдің қысымымен еңкейсе, онда кейінгі жағы "төменгі жағы" болады. Будақ кезеңінде, ауа райы термині кейбір жағдайларда, мысалы, ауа райы өлшегіш ретінде, сүңгіге синоним ретінде қолданылған. Жаңбырды жинап алатындықтан, таудың сүңгі жағы оның қарама-қарсы жағына қарағанда ылғалдырақ болады. Құрғақ қарама-қарсы жатқан аймақ жаңбыр көлеңкесінде деп айтылады.
In geography and seamanship, windward ('/w//ɪ//n//d//w//ər//d//, /'/w//ɪ//n//ər//d/) and leeward ('/l//iː//w//ər//d//, /'/lj//uː//ər//d/) are directions relative to the wind. Windward is upwind from the point of reference, i. e., towards the direction from which the wind is coming; leeward is downwind from the point of reference, i. e., along the direction towards which the wind is going. The side of a ship that is towards the leeward is its "lee side". If the vessel is heeling under the pressure of crosswind, the lee side will be the "lower side". During the Age of Sail, the term weather was used as a synonym for windward in some contexts, as in the weather gage. Since it captures rainfall, the windward side of a mountain tends to be wetter than the leeward side it blocks. The drier leeward area is said to be in a rain shadow.
Шығу тегі
"Желге қарсы" термині төменгі неміс және көне ағылшын тілдерінде тамырланған. "Ли" сөзі, желсіз жерді білдіретін, көне скандинав тіліндегі "хле" ("жабу, қорғау") сөзінен шыққан және орта ғасырдан бері Германияда теңіз саяхатында қолданылып келеді. "Жел" сөзі "қозғалыстағы ауа" мағынасын білдіреді, ол Proto Germanic *winda сөзінен туындаған және уақыт өте келе, "желді" сияқты сөздердің ықпалымен айтылуы өзгерген. "Жел" сөзі 13 ғасырдың соңынан бері бос сөзділік және мақтандықтың символы ретінде қарастырылған. Сонымен қатар, "жел" сөзі "жел қай жаққа соғады" сияқты фразаларда ағымдағы жағдайды білдіру үшін метафоралық түрде қолданылған. "Ward" жұлағысы, "қарай" мағынасын білдіретін, көне ағылшын тіліндегі *werda сөзінен алынған, ол PIE *wer түбірінен шыққан, "бұру, иілу" дегенді білдіреді. "Ward" жұлағысының бастапқы мағынасы – "қарай бұрылған".
Қолданылуы
Желге қарай және желден қарай бағыттар (және олардың тудыратын жел қанатының жағдайлары) жел қуатымен немесе желдің әсерімен байланысты жүзу, жел серфінгі, жолсерфінг, дельтапланермен ұшу және парашютпен секіру сияқты іс-әрекеттерде маңызды факторлар болып табылады. Дереккөздерде осыған ұқсас мағынадағы басқа да терминдер жиі қолданылады, әсіресе желдің соғып келу және желден қашу бағыттары.
Теңіз кемелері
Желкенді кемелердің арасында, желге қарсы кеме әдетте басқаруға оңайырақ болады. Осы себепті, теңіздегі соқтығыстарды алдын алу жөніндегі халықаралық ережелердің 12-бабы, желкенді кемелерге қатысты, егер екі кеме желге қатысты бірдей бағытта жүрсе, желге қарсы кеме желге бойлай кемеге жол беруі тиіс деп айқындалған.
Теңіз соғысы
Теңіз шайқасында, кемелер желді өз пайдасына қолдануға тырысты, мүмкіндігі болса, желден шабуылдау үшін маневр жасады. Бұл, әсіресе, қимыл-қозғалысы шектеулі, тікбұрышты желкенді соғыс кемелері үшін маңызды болды, олар желге қарсы жүзуге шектеулі мүмкіндіктерге ие еді және шайқасқа кіргенде "жел бағытын басып алуға" ұмтылды. Бұл, артиллерия теңіз соғысына енгізілгеннен кейін ерекше маңызға ие болды. Кемелер желден бұрылады, сондықтан желге қарайтын кемелердің борлары оққа көбірек ұшырады, тіпті кейбір жағдайларда корпусының бір бөлігі де зардап шегеді.
Аралдарды сипаттау
Жел және жел соғатын бағыттар терминдері жеке аралдардың беткейлеріне (және климатына) және архипелагтағы аралдардың өзара орналасуына қатысты қолданылады. Аралдың желге қарайтын беткейі басым желдің әсеріне ұшырайды, сондықтан ол ылғалды (орографиялық жауын-шашынға қараңыз). Желден тысқары беткейі – басым желден алыс немесе физикалық тұрғыдан желден қорғалған беткей, әдетте құрғақ болады. Архипелагта желге қарайтын аралдар басым желдің жолында, ал желден тысқары аралдар Атлант және Тынық мұхиттарының пассат желдері сияқты басым желдің артында орналасқан.