Кіріспе

Огайо штатындағы өзен, АҚШ. Куяхога өзені ( /kaɪˈhɒɡə/ KYəHOGə немесе /kaɪˈhoʊɡə/ KYəHOHgə) – Солтүстік-шығыс Огайода орналасқан, Кливленд қаласын екіге бөліп, Эри көліне құятын өзен. Кливленд ірі өндіріс орталығына айналған кезде, өзен өнеркәсіптік ластанудың күшті әсеріне ұшырады, тіпті кем дегенде 14 рет өртенді. 1969 жылғы 22 маусымда болған оқиға туралы жаңалықтар Американың экологиялық қозғалысын дамытуға көмектесті. Осыдан бері Кливленд қаласының әкімдігі мен Огайо штатының Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (OEPA) күш-жігері арқасында өзен кеңінен тазартылды. 2019 жылы Америка өзендерін сақтау қауымдастығы Куяхоганы "50 жылдық экологиялық жаңару" құрметіне "Жыл өзені" деп атады.

Этимология

Куяхога атауы мохаук тілінен "қисық өзен" деген мағына беретін Cayagaga сөзінен шыққан деп есептеледі, бірақ мохауктар еуропалық қоныс салушылармен бірге осы аймақта болған емес, сондықтан бұл түсіндірме күмәнді. Кейбір деректер бойынша, бұл сөз "жақ сүйегі" деген мағынаны білдіретін сенека тілінен келген. Дегенмен, бұл түсінік мохауктардың түсіндірмесінен де сенімсіз. Сенека тілінде Gayó'ha'geh сөзі "сақалыңда" дегенді білдіреді. Өзеннің қисық келген пішіні жануардың жақ сүйегіне есімдей ұқсайды. Бәлкім, еуропалықтар оны осылай атауды қалаған шығар, бірақ "Куяхога" атауы басымдық алып, халық этимологиясы үстемдік құрып, шындығында болмаған екі атаудың арасында кездейсоқ байланыс тудырды. Француздардың аймаққа билік еткен кезеңіндегі ерте карталарда, тек вайандот тайпасы болған кезде, өзен "Куяхога" деп көрсетілген, ал вайандоттардың өзенге берген аты Yažaʔyeh.

Курс

Куяхога су алабы өзінің 100 мильдік (161 км) саяхатын Огайо штатының Хамбден қаласында бастайды, оңтүстікке қарай Шығыс тармағы Куяхога өзені мен Батыс тармағы Куяхога өзенінің Бёртон қаласындағы қосылған жеріне дейін ағады, осы жерде Куяхога өзені ресми түрде басталады. Куяхога өзенінде кем дегенде 13 өрт тіркелген, алғашқысы 1868 жылы болған. Ең ірі өзен өрті 1952 жылы болды, оның салдарынан 1 миллион доллардан астам зиян келді.

Жағдай 1960 жылдардың соңында өзгерді, сол кезде жаңа қала әкімі Карл Стоукс және оның коммуналдық қызметтер директоры сайлаушыларды Кливленд өзендерін жаңарту үшін 100 миллион долларлық облигацияны мақұлдауға шақырды. Содан кейін қала әкімі 1969 жылдың 22 маусымында өткен өрттің себебін пайдаланды – өткен пойыз вагонынан ұшқыннан мұнай беті тұтанды, репортерлерді өзенге шақырып, мәселеге назар аудартты және ел бойынша нашар ластанған басқа да өзендерді тізімдеді. АҚШ Бас прокуроры Джон Н. Митчелл 1970 жылдың 18 желтоқсанында өткен баспасөз конференциясында жаңа ластануды бақылауға қатысты сот процесі туралы айтты, әсіресе жаңа Қоршаған ортаны қорғау агенттігімен жұмыс істеуге қатысты, және сол күні таңертең Джонс және Лафлин болат корпорациясына қарсы заңға қарсы іс қозғау туралы хабарлады, олар Куяхога өзеніне, Кливленд маңында, көп мөлшерде цианид тастаған. Джонс 1899 жылғы Өзендер және портерлер туралы заңның бұзылуын айтып, аудандық сотқа шағым түсірді. Джонс тағы бірнеше іс қозғады. Су сапасы жақсарды және осы жақсаруды мойындап, 1998 жылы Куяхога 14 американдық мұралық өзеннің бірі деп тағайындалды. Бұл күш-жігерге қарамастан, Куяхога өзенінде ластану әлі де бар, себебі басқа да ластану көздері бар, оның ішінде қалалық ағынды сулар, нүктелік емес проблемалар, біріктірілген кәріз ағындары және бөгеттердің суды тоқтатуы. Осы себепті Қоршаған ортаны қорғау агенттігі Куяхога өзенінің су алабының бөліктерін Ұлы көлдер аймағының 43 алабының бірі ретінде жіктеді. Өзеннің ең ластанған бөліктері қазір су жануарларының су сапасының белгіленген стандарттарына сәйкес келеді, бөгеттердің жанындағы жерлерден басқа. Бөгеттер маңындағы стандарттарға сәйкес келмеудің себептері су сапасынан гөрі тіршілік ортасы мен балықтардың өтуіне байланысты. Бұрын балықтан толыққанды бос болған өзен учаскелері қазір 44 түрді қамтамасыз етеді. 2008 жылғы соңғы зерттеуде өзендегі ең көп таралған екі түр – су сапасына орташа сезімтал шошқабалықтар мен жылтыр шұбарлар екені анықталды. 9 шақырымдық кеме қатынасы арнасының ішіндегі тіршілік ортасы мәселелері әлі де сол аймақта балық аулауға кедергі келтіруде. Демалыс суының сапасы стандарттары (индикатор ретінде бактерияларды пайдалану) әдетте құрғақ ауа райында орындалады, бірақ маңызды жаңбырлар кезінде нүктелік емес көздер мен біріктірілген кәріз ағындарынан жиі асып түседі. 2019 жылдың наурыз айында OEPA өзеннен ауланған балықты жеуге қауіпсіз деп жариялады. Осының нәтижесінде 2024 жылы өзенде тұңғыш рет темір балықты көбеюге жіберді.

Өзгерістер

Қазіргі Кливленд қаласының батысында орналасқан Куяхога өзенінің төменгі ағысы көптеген өзгерістерге ұшырады. Алғашқыда Куяхога өзені Эри көлімен қазіргі аузынан батысқа қарай шамамен 4000 фут (1219 м) жерде кездесіп, селкілді батпақ құрады. Қазіргі аузы 1827 жылы жасалған. Өртті Акрондағы өрт сөндіру қызметі сөндірді және өзеннің сол бөлігі мен айналасы дереу тазартылды. Дегенмен, ғалым Энн Джефферсон мынаны атап көрсетеді:

Цитата: Осы шағын өрт пен 50 жылдан астам бұрын болған өрттер арасында нақты және маңызды айырмашылықтар бар. 50 жылдан астам бұрын, өзенді өртке түстіретін көптеген нүктелік және нүктелік емес ластану көздері болды (Кливлендте, ауызға жақын), сондықтан тек жеткілікті ұшқын керек болды. Куяхога өзені бірнеше рет (13 рет бүгінге дейін) өртенді, сондай-ақ АҚШ-тың басқа да өнеркәсіптік қалаларындағы өзендер де өртенді. Осы уақытқа дейін жергілікті және ұлттық деңгейдегі күш-жігер су сапасын жақсартуға елеулі үлес қосты. Куяхога өзенінде әлі де кейбір мәселелер бар, бірақ олардың қатарында өртке тұтанғыштық жоқ. Бөгет 2020 жылы алынып тасталды.

Гордж Метрополитен саябағының бөгеті

Ең үлкен бөгет – Куяхога шарлауы және Акрон қалалары арасындағы шекарада орналасқан Горж Метрополитен Парк бөгеті, сондай-ақ FirstEnergy бөгеті деп те аталады. Бұл 17 метр (57 фут) биіктіктегі бөгет 90 жылдан астам уақыт бойы Куяхога шарлауының атымен аталатын сарқыраманы су астына қалдырды; су сапасы тұрғысынан алғанда, ол аз мөлшерде еріген оттегі бар үлкен, тұрақтанған тоғанды құрды. 2019 жылдың 9 сәуірінде АҚШ-тың және Огайо штатының Экологиялық қорғау агенттігінің (ЭҚА) өкілдері 2023 жылға дейін Горж Метрополитен Парк бөгетін жою жоспарын жариялады, бұл шараға 65-тен 70 миллион долларға дейін қаражат жұмсалмақ. Жобаға қаржыландыру «Ұлы көлдер мұрасы» заңы арқылы бекітілді, қаражат Акрон қаласынан және Горж бөгетіне қатысты мүдделі тараптар комитетінің мүшелерінен – Саммит Метро Парктері, FirstEnergy және Куяхога шарлауы қаласынан түсті. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, жоспарланған жою мерзімі 2026 жылға ауыстырылды. FirstEnergy бөгеті 1912 жылы Солтүстік Огайо тракция және жарық компаниясы тарапынан жергілікті трамвай жүйесі үшін гидроэнергия өндіру және көмірмен жұмыс істейтін электр станциясы үшін салқындату суын сақтау мақсатында салынды. Алайда, гидроэнергияны өндіру 1958 жылы тоқтатылды, ал көмірмен жұмыс істейтін станция 1991 жылы жабылды. Кейбір экологиялық және демалыс топтары бөгеттің жойылуын қалайды. Ал басқалары мұндай әрекеттің қымбатқа түсетінін және кемінде екі себепке байланысты күрделі болатынын айтады: біріншіден, бұрынғыда қуыс болған бөгет 1990 жылдардың басында бетонмен толтырылды, екіншіден, Куяхога шарлауының өнеркәсіптік тарихына байланысты, бөгеттен жоғары орналасқан шөгінділерде зиянды химиялық заттар, мысалы, ауыр металдар мен полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) болуы мүмкін. Огайо ЭҚА бөгетті жоюға 5-10 миллион доллар, ал ластанған шөгінділерді жоюға тағы 60 миллион доллар қажет болатынын бағалады. Бөгетке 2041 жылға дейін рұқсат берілген.

Куяхога шарлауығындағы бөгеттер

2012 жылдың соңында Куяхога шарлауығындағы екі бөгет, Шераттон және ЛеФевер бөгеттері, Куяхога шарлауығы қаласы мен Солтүстік-шығыс Огайо аймақтық кәріз ауданы арасындағы келісімге сәйкес, бұзуға жоспарланды. Бөгеттерді алып тастауға 1 миллион доллар қаржылай көмек көрсетуді Солтүстік-шығыс Огайо аймақтық кәріз ауданы міндеттенді. 2012 жылдың 12 желтоқсанында ACOE бұзуға рұқсат беретін қаулы шығарды. Жобаның бөлігі ретінде су жолы құрылды. 2013 жылдың маусым айының басында бөгеттерді алып тастау жұмыстары басталды және 2013 жылдың 20 тамызында аяқталды. Бұл өзеннің шамамен 1.6 шақырымдық бөлігін табиғи күйіне қайтарды, 11 метрлік құрылыстарды жойды және демалыс үшін соған тең мөлшердегі көпіршікті су аймағын ашты. 2019 жылы қала осы және басқа да аймақтық бөгеттерді алып тастау салдарынан күшейген эрозиямен күресу үшін жасаған әрекеттері жарияланды.

Мунро Фоллс бөгеті

Кенттегі және Мунроу шарлауындағы тағы екі бөгет, кішірек болса да, олардың әрқайсысының ағысындағы еңістің төмен болуына байланысты су сапасына одан да зор әсер етті. Осы себепті Огайоның ЭҚҚ-сы (Environmental Protection Agency) қауымдардан бөгеттердің салдарынан туындаған мәселелерді шешуді талап етті. Мунроу шарлауығындағы бөгет 2005 жылы қайта жаңартылды. Бұл жоба барысында табиғи сарқырама ашылды. Өзеннің түбі туралы алынған жаңа мәліметтерге сүйене отырып, Саммит округі сияқты мүдделі тараптар бөгетті толығымен жоюға шақыру науқанын жүргізді. 20 қыркүйекте бастапқыда мақұлданбаған жоспар, бір аптадан кейін Мунро Фоллс қалалық кеңесі тарапынан бекітілді. 11.5 фут (4 метр) биіктігіндегі құмтастан жасалған бөгет алынып тасталды, ал оның орнына ең биік жері 4.5 фут (1 метр) болатын табиғи жарқанат пайда болды.

Кент бөгеті

Кент бөгеті 2004 жылы айналып өтілді және Огайо штатында су сапасы мәселесіне байланысты жасалған алғашқы бөгетті өзгерту жобасы болды. Бұл өзгерту нәтижесінде өзен Огайо штатының белгіленген су сапасы стандарттарына толыққанды қол жеткізді.

Плотиналар

Куяхога өзеніндегі бөгеттер RM координаталары Биіктігі Орналасқан жері Аудан Сипаттамасы 20.71 Огайо және Эри каналының бұрылыс бөгеті, 1825–1827 ж. салынған SR 82 Чиппева жолының жоғары жағында, Вест Аврора көпірінің төмен жағында, Стейшн Роуд Бридл Трейл көпірінің арасында 45.8 840 фут (256 м) 1007 фут (307 м) Кент Портедж Кент бөгеті, SR 59/SR 43 Хеймейкер паркі көпірінің жоғары жағында, Вест Мейн Стрит көпірінің тікелей төмен жағында 57.97 1063 фут (324 м) 577 фут (176 м) 581 фут (177 м) 581 фут (177 м) 577 фут (176 м) 577 фут (176 м) 591 фут (180 м) 587 фут (179 м) 610 фут (186 м) 627 фут (191 м) 636 фут (194 м) 646 фут (197 м) 650 фут (198 м) 689 фут (210 м) 676 фут (206 м) 689 фут (210 м) 692 фут (211 м) 699 фут (213 м) 699 фут (213 м) 709 фут (216 м) 709 фут (216 м) 728 фут (222 м) 728 фут (222 м) 738 фут (225 м) 738 фут (225 м) 758 фут (231 м) 1004 фут (306 м) 1010 фут (308 м) 1027 фут (313 м) 1070 фут (326 м) 1109 фут (338 м) 1096 фут (334 м) 1010 фут (308 м) 1093 фут (333 м) 1122 фут (342 м) Бридж Крик (Куяхога өзені) Геауга 84.9 1093 фут (333 м) Батыс Куяхога өзенінің саласы Геауга 84.9 1093 фут (333 м) Шығыс Куяхога өзенінің саласы Геауга

Жалпы сілтемелер

Акрон Бикон Журналының редакциялық мақаласы (2005). Толығымен суға батқан. 2005 жылдың 29 шілдесінде алынды. AP / Кливленд Плейн Дилиер. Куяхога өзенін табиғи, еркін ағыс күйіне қайтару мақсатында бөгеттер бұзылады. 2005 жылдың 29 қыркүйегінде жарияланды, 2005 жылдың 6 қазанында алынды.