Алтын мүйіз – Стамбулдың Босфор шығанағындағы маңызды су жолы. Тарихы терең, кемелерге қолайлы жағажай, көлік артериясы. Стамбул туралы көбірек біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Босфордың негізгі сағасы, Түркия
Primary inlet of the Bosphorus in Istanbul, Turkey
Алтын мүйіз (Altın Boynuz немесе Haliç; Χρυσόκερας, Chrysókeras; Sinus Ceratinus) – Түркияның Стамбул қаласындағы Босфордың негізгі сағасы және ірі қалалық су жолы. Босфор бұғазымен Мармара теңізіне қосылатын жерде орналасқан табиғи саға ретінде Алтын мүйіздің сулары "Ескі Стамбулдың" (Ежелгі Византия және Константинополь) түбегінің солтүстік шекарасын анықтауға көмектеседі, оның ұшы – Сарайбурну шығанағы немесе Серальдық төбе. Бұл сағалық шығанақ географиялық тұрғыдан Стамбулдың тарихи орталығын қаланың қалған бөлігінен бөліп, мүйіз пішіндес, қорғалған жағажайды құрайды, ол мыңдаған жылдар бойы грек, рим, византия, Осман және басқа да теңіз сауда кемелерін қорғап келді. Тарихы барысында Алтын мүйіз көптеген қызыл даулы тарихи оқиғаларға куә болды және көптеген өнер туындыларында бейнеленген. Алтын мүйіз паромдық қызметі сағат сайын Үскүдар мен Каракойды сағаның бойындағы көптеген қалашықтармен байланыстырады. 2021 жылы Алтын мүйіздің батыс жағалауында T5 трамвай желісі ашылды. Ол Алибейкей автобус станциясынан Ататүрк көпірінің жанындағы Сибалиге дейін созылады, ал қазіргі кезде жалғастыру жұмыстары жүргізіліп жатыр, ол Эминөнүге дейін жеткізіледі, онда T1 трамвай желісімен және бірнеше паромдық қызметтермен тоғысады.
The Golden Horn (Altın Boynuz or Haliç; Χρυσόκερας, Chrysókeras; Sinus Ceratinus) is a major urban waterway and the primary inlet of the Bosphorus in Istanbul, Turkey. As a natural estuary that connects with the Bosphorus Strait at the point where the strait meets the Sea of Marmara, the waters of the Golden Horn help define the northern boundary of the peninsula constituting "Old Istanbul" (ancient Byzantium and Constantinople), the tip of which is the promontory of Sarayburnu, or Seraglio Point. This estuarial inlet geographically separates the historic center of Istanbul from the rest of the city, and forms a horn shape, sheltered harbor that in the course of history has protected Greek, Roman, Byzantine, Ottoman and other maritime trade ships for thousands of years. Throughout its history, the Golden Horn has witnessed many tumultuous historical incidents, and has been depicted in numerous works of art. An hourly Golden Horn ferry service connects Üsküdar and Karaköy with most of the suburbs along the estuary. In 2021 the T5 tramline opened on the western shore of the Golden Horn. It runs from the Alibeyköy bus station as far as Cibali, beside the Atatürk Bridge, and an extension already in the making will continue it to Eminönü where it will intersect with the T1 tramline and several ferry services.
Тарих
Археологиялық деректер Алтын мүйізде және оның төңірегінде б.з.д. кем дегенде 7 ғасырға дейінгі маңызды қалалық қоныс болғанын көрсетеді, ал кішігірім елді мекендер б.з.д. 6700 жылға дейін жетеді, бұл соңғы қазба жұмыстары кезінде табылған ежелгі порттар, қоймалар және сауда кемелерінің табылуымен расталды – бұл Yenikapı метро станциясы мен Marmaray туннелі жобасының құрылысы барысында орын алды. Шын мәнінде, Алтын мүйіздің терең табиғи порты осы аймақтың тұрғындары үшін үлкен экономикалық мүмкіндік және стратегиялық әскери артықшылық болып келді. Император Константин I бұрынғы қоныстың және оның қазіргі заманғы мұрагері Стамбулдың негізін қалаушылар сияқты осы артықшылықтарды пайдалану үшін Византия қаласының үстіне Nova Roma (кейін Константинополь) қаласын салды. Шығыс Рим империясының теңіз күштерінің штаб-пәтері осы жерде орналасқан, ал Константинополь қаласын теңіз шабуылдарынан қорғау үшін жағалау бойында қабырғалар тұрғызылды.
Archaeological records show a significant urban presence on and around the Golden Horn dating back to at least the 7th century BC, with smaller settlements going as far back as 6700 BC as confirmed by recent discoveries of ancient ports, storage facilities, and fleets of trade ships unearthed during construction work for the Yenikapı subway station and the Marmaray tunnel project. Indeed, the deep natural harbor provided by the Golden Horn has always been a major economic attraction and strategic military advantage for inhabitants of the area. Emperor Constantine I established Nova Roma (later Constantinople) on top of the existing city of Byzantium to capitalize on the same benefits, as did the founders of the previous settlement and its modern successor, Istanbul. The Eastern Roman Empire had its naval headquarters there, and walls were built along the shoreline to protect the city of Constantinople from naval attacks.
Алтын мүйіздің үлкен тізбектері
Солтүстік жағындағы Мүйіздің кіреберісінде, Константинопольден Галатаның ескі мұнарасына дейін үлкен тізбек тартылып, қалаға кірмейтін кемелердің жолын кесті. Византиялықтар арасында Мегалос Пиргос (грек тілінде «Ұлы мұнара» деген мағынада) деп белгілі болған бұл мұнара 1204 жылы Төртінші крест жорығы кезінде латын крестшілері тарапынан көп бөлігі қиратылды. 1348 жылы генуэздіктер жақын жерде жаңа мұнара салды, оны Christea Turris (Христос мұнарасы) деп атады, қазір ол Галата мұнарасы деп танылады. Мүйіздегі тізбек үш рет үзілді немесе айналып өтілді. 10 ғасырда Киевтік Русь өзінің ұзын кемелерін Босфордан шығарып, Галата айналып, Мүйізге қайтадан жіберді; византиялықтар оларды грек отымен жеңді. 1204 жылы Төртінші крест жорығы кезінде венециялық кемелер тізбекті тараумен бұзуға мүкіндік алды. 1453 жылы Осман сұлтаны Мехмед II күшпен тізбекті бұзуға тырысқанда сәтсіз болды, содан кейін Русь қолданған тактиканы пайдаланды: кемелерін майланған бөренелердің үстінен Галата арқылы сүйреп, лагунаға жеткізді. 1453 жылы Осман империясы Константинопольді басып алғаннан кейін Мехмед II этникалық гректерді Фанарға (қазіргі Фенер) қоныстандырды. Балатта византиялық дәуірде болғандай, еврейлер тұруын жалғастырды, бірақ қала басылып алынғаннан кейін көптеген еврейлер кетіп қалды. Бұл аймақ Баязид II Испаниядан қуылған еврейлерді Балатқа қоныстануға шақырғанда қайтадан толықты. 1502 жылы Леонардо да Винчи Сұлтан Баязид II үшін азаматтық инженерлік жобаның бөлігі ретінде Алтын Мүйіз үстінен бір көпірдің суретін жасады. Леонардоның осы көпірге қатысты суреттері мен жазбалары қазір Италиядағы Милан қаласындағы Museo della Scienza e della Tecnologia мұражайында сақталады. Алғашқы жоба ешқашан іске аспаса да, Леонардоның Алтын Мүйіз көпірінің идеясы 2001 жылы қайта жанданды, Леонардоның жобасына негізделген шағын жаяу көпір Норвегиядағы Ås қаласының жанында Вебьёрн Санд тарапынан салынды. 1980 жылға дейін Мүйіздің жағалауындағы фабрикалар, қоймалар мен кеме жасаушылық орындарынан шыққан өндірістік қалдықтармен ластанған. Содан бері ол тазартылды және жергілікті балықтар, жануарлар мен өсімдіктердің көп бөлігі қалпына келтірілді. Тазалау жұмыстары 1980 жылдары қала әкімі Бедертин Даланның және 1990 жылдары Режеп Тайып Ердоғанның басшылығымен екі кезеңде жүргізілді. Бүгінде Алтын Мүйіздің екі жағында да қоныстану орын алған, ал екі жағалауда да саябақтар бар. Стамбул Сауда палатасы да жағалауда орналасқан, сондай-ақ бірнеше мұсылман, еврей және христиан зираттары бар. Мүйіздің жағалауындағы басқа да мекемелерге мұражайлар, конгресс және мәдени залдар, Түрік теңіз күштерінің қосалқы құрылымдары және әртүрлі университеттердің кампустары кіреді. Бүгінде Мүйіздің тарихы мен табиғи ортасы оны Стамбулдың танымал туристік орталығына айналдырды, оны жыл сайын 10 миллион халықаралық турист зыярат етеді.
At the entrance to the Horn on the northern side, a large chain was pulled across from Constantinople to the old Tower of Galata to prevent unwanted ships from entering. Known among the Byzantines as the Megàlos Pyrgos (meaning "Great Tower" in Greek), this tower was largely destroyed by the Latin Crusaders during the Fourth Crusade in 1204. In 1348, the Genoese built a new tower nearby which they called Christea Turris (Tower of Christ), now called Galata Tower. There were three notable times when the chain across the Horn was either broken or circumvented. In the 10th century the Kievan Rus' dragged their longships out of the Bosphorus, around Galata, and relaunched them in the Horn; the Byzantines defeated them with Greek fire. In 1204, during the Fourth Crusade, Venetian ships were able to break the chain with a ram. In 1453, Ottoman Sultan Mehmed II, having failed in his attempt to break the chain with brute force, instead used the same tactic as the Rus'; towing his ships across Galata over greased logs and into the estuary. After the Ottoman conquest of Constantinople in 1453, Mehmed II resettled ethnic Greeks along the Horn in the Phanar (today's Fener). Balat continued to be inhabited by Jews, as during the Byzantine age, though many Jews decided to leave following the takeover of the city. This area was repopulated when Bayezid II invited the Jews who were expelled from Spain to resettle in Balat. In 1502, Leonardo da Vinci produced a drawing of a single span bridge over the Golden Horn as part of a civil engineering project for Sultan Bayezid II. Leonardo's drawings and notes regarding this bridge are currently displayed at the Museo della Scienza e della Tecnologia in Milan, Italy. While the original design was never executed, the vision of Leonardo's Golden Horn Bridge was resurrected in 2001, when a small footbridge based on Leonardo's design was constructed near Ås in Norway by Vebjørn Sand. Until the 1980s, the Horn was polluted with industrial waste from the factories, warehouses, and shipyards along its shores. It has since been cleaned, and the local fish, wildlife, and flora have been largely restored. The clean up happened in two main phases under Mayor Bedrettin Dalan in the 1980s and under Mayor Recep Tayyip Erdoğan in the 1990s. Nowadays, the Golden Horn is settled on both sides, and there are parks along each shore. The Istanbul Chamber of Commerce is also located along the shore, as are several Muslim, Jewish and Christian cemeteries. Other institutions along the Horn's banks include museums, congress and cultural halls, supporting facilities of the Turkish Navy, and campuses of various universities. Today, the Horn's history and natural environment make it a popular tourist attraction in Istanbul, visited by 10 million international vacationers annually.
Терсан Стамбул
Кейде әлемдегі ең көне кеме жасау орны деп есептелетін Халич кеме жасау зауыты (түрікше Халич Терсанеси) 1455 жылы султан Мехмед II құрған. Ол 1960 жылдарға дейін кеме жасау және жөндеу жұмыстарын жүргізіп келді, бірақ содан кейін күйреп қалды. Қазіргі таңда бұл орын "Терсане Стамбул" жобасы аясында қайта құрылып жатыр, нәтижесінде бұл аймаққа қонақүйлер, мұражайлар, өнер галереялары, дүкендер мен мейрамханалар салынуда. 2019 жылдың ақпан айында президент Ердоған жобаның басталуын жариялады, ал 2021 жылдың қазан айында "Contemporary Istanbul" өнер жәрмеңкесі өткізіліп, жобаның бірінші кезеңі ашылды. Жоба аясында Садберк ханым мұражайы Сарыерден "Терсане Стамбулға" көшірілуі жоспарлануда.
Sometimes claimed as the oldest shipyard in the world, the Haliç Shipyard (Haliç Tersanesi in Turkish) was founded by Sultan Mehmed II in 1455. It remained in operation both for shipbuilding and repairs into the 1960s but then fell into disrepair. The site is now being redeveloped as the giant Tersane Istanbul project which will bring hotels, museums, art galleries, shops and restaurants to a very rundown area. In February 2019 President Erdoğan announced the start of the project and in October 2021 it started to open when the Contemporary Istanbul art fair was staged there. It is intended that the Sadberk Hanım Museum will relocate to Tersane Istanbul from Sarıyer as part of the project.
Танымал мәдениетте
Алтын мүйіз көптеген әдеби туындыларда, классикалық тақырыптарды қамтығанда кездеседі. Мысалы, Г.К. Честертонның "Лепанто" поэмасында "Кешкі, қиял арналарынан испандықтардың мылтығының әлсіз дауысы естіледі, / Ал Алтын мүйіз үстіндегі Тәңір күнде күлімсірейді" деген есте қаларлық шумақ бар.
The Golden Horn is featured in many works of literature dealing with classical themes. For example, G. K. Chesterton's poem Lepanto contains the memorable couplet "From evening isles fantastical rings faint the Spanish gun, / And the Lord upon the Golden Horn is laughing in the sun."