Кіріспе
Авторлар кітаптарын жариялау үшін ақы төлейтін баспахана. «Өз баспасы» немесе «ақылы баспа», кейде «субсидиялық баспа» деп те аталады, мұнда автор кітапты жариялау үшін ақы төлейді және маңызды құқықтарды беруді көздейтін шектеулі шартқа қол қояды. Бұл, баспагер мен автордың бірлесіп жұмыс істеп, шығындар мен тәуекелдерді бөлісетін гибридтік басылымнан немесе автордың өз кітабын шығаруға көмектесетін баспа қызметтеріне ақы төлеп, барлық құқықтарды өз өзінде сақтайтын көмектес басылымнан ерекшеленеді.
A vanity press or vanity publisher, sometimes also subsidy publisher, is a publishing house where the author pays to have the book published, and signs a restrictive contract which involves surrendering significant rights. It is not to be confused with hybrid publishing, where the publisher and author collaborate and share costs and risks, or with assisted self publishing, where the author pays publishing services to assist with self publishing his own book, and retains all rights.
Басқаша баспа мен негізгі баспа
Негізгі баспагерлер авторлардан кітаптарын басып шығару үшін ешқашан ақы алмайды; баспагер басылымның барлық тәуекелін өз мойнына алып, барлық шығындарды төлейді. Осы қаржылық тәуекелдің салдарынан, негізгі баспагерлер қандай кітаптарды басып шығаратынын өте мұқият таңдайды және оларға ұсынылған қолжазбалардың басым бөлігін қабылдамайды. Қабылдамаудың жоғары деңгейі кейбір авторларды «өз қаржысына басып шығару» (vanity press) баспаларымен жариялануға итермелейді. Джеймс Д. Макдональд: «Ақша әрқашан авторға ағын болуы керек», – дейді, бұл принцип кейде Йогтың заңы деп аталады.
Басқаша баспа және гибридтік баспа
Гибридтік баспа шығару баспа саласындағы пікірталас тудырады, кейбірлер гибридтік баспагерлерді жасырын түрде «өз баспасы» ретінде қарастырады. Дегенмен, нағыз гибридтік баспагер шығаратын материалды таңдап алады және шығындарды (соның ішінде тәуекелдерді) автормен бөліседі, ал «өз баспасында» автор өндірістің барлық құнын төлейді де, барлық тәуекелді өзі көтереді. «Өз баспасының» кітап сатыла ма немесе жариялауға лайықты ма, дегенге ешқандай қатысы жоқ. «Өз баспасының» жаман беделіне байланысты, көптеген «өз баспалары» өздерін гибридтік деп таныстырып, жазушыларды қанауға алып келеді. Авторлар қоғамы (SoA) және Ұлыбритания Жазушылар гильдиясы (WGGB) гибридтік/ақылы баспа секторын реформалауды талап етті. 14 800 авторды біріктіретін кәсіподақтар бірлесіп, авторлардың еңбектерін жариялау үшін ақы алып, олардың құқықтарын тартып алатын компаниялардың кең таралған жаман тәжірибелерін ашып көрсету үшін есеп жариялады.
Басқаша баспа және өзін-өзі баспалау
Көптеген танымал авторлар, мысалы Марк Твен және Джейн Остин, «өз баспасынан шығару» қызметтерін пайдаланған деген қате пікір бар. Бұл дұрыс емес және өзін-өзі басып шығаруды (self-publishing) «ақшаға басып шығару» (vanity publishing) қызметімен шатастыруға алып келеді. Өзін-өзі басып шығаруға қатысты Йог заңының бір түрі ретінде, автор Джон Скальци өзін-өзі басып шығаруды «ақшаға басып шығарудан» ажырату үшін басқаша анықтама ұсынды: «Өзін-өзі басып шығару процесінде ақша және құқықтар жазушының бақылауында болады». Өзін-өзі басып шығару, авторлық құқықты, сондай-ақ редакциялық және басып шығару процесін, оның ішінде маркетинг пен таратуды жазушының толық бақылауында ұстауы арқылы «ақшаға басып шығарудан» ерекшеленеді.
Басқаша баспалардың алаяқтары
Тәнтілік баспалар көбінесе алдамшылық тактика қолданады немесе жазушыға аз қорғаныс мүмкіндігі бар қымбат, сапасыз қызметтер ұсынады. АҚШ-та Better Business Bureau осы тәжірибелерді тұтынушылардан келген шағымдар ретінде жариялады. Көбінесе қолданылатын алаяқтық – баспахана дәстүрлі баспа бөлімі ретінде жұмыс істейтінін көрсетіп, барлық шығынды өз мойнына алады. Бірақ автор өзінің туындысын ұсынғанда, оның дәстүрлі баспа стандартына сай еместігін, алайда автор кәсіби редактордың қызметін төлесе, кітаптың көп данасын сатып алуға міндеттенсе немесе басқа да ұқсас сылтаумен компания оны басып шығаратынын айтады. Шындығында, осы қызметтер үшін алынатын аса жоғары төлем, тәнтілік баспаның кітап шығаруға кеткен барлық шығындарын толығымен өтейді. Мұндай алаяқтық Умберто Эконың "Фуконың маятнигі" романының сюжеттік желісінде кездеседі.
Басқа БАҚ-та бос сөз жариялау
Басқаралық басылым моделі бейне, музыка және фотосурет сияқты басқа медиа түрлері үшін де қолданылады. Мысалы, ARK Music Factory Ребекка Блэктің 2011 жылғы "Friday" атты вирусқа ұқсаған видеосын ақы төлеп өндіріп, жариялады. Редакциялық бақылаусыз немесе одан да аз бақылаумен жариялайтын, бірақ рецензияланғанын мәлімдейтін "басынбаған" академиялық журналдар да бар. Мұндай "жауыз" журналдардың бірі – International Journal of Advanced Computer Technology, ол "Мені сіздің тізіміңізден алып тастаңыз" деген бір ғана сөйлемнен тұратын, көп рет қайталанған мақаланы жариялауға қабылдады. Басқара фотожурналдардың көпшілігінің физикалық таралымы аз немесе мүлдем жоқ, олар журнал жарық көргеннен кейін оны сатып алатын фотографтарға тәуелді. Кейбіреулері мақала беру үшін ақы да алады. Lucy's, Jute және Pump сияқты журналдар – барлығы Kavyar баспа үйіне қарасты – фотосуреттерді тегін немесе журналдың мұқабасына орналастыру үшін минимал ақы төлеп қабылдайды.
Тарих
"Асық баспа" термині 1941 жылы АҚШ-тың басты басылымдарында алғаш рет пайда болды. Сол жылы С. М. Флумиани пошта арқылы алаяқтық жасағаны үшін АҚШ түрмесінде 18 айға сотталды. Оның схемасы кітапты жарнамалауды (каталогта бір жол), сарапшылардың редакциялауын (олар барлық кітаптарды қабылдады) және кітаптарды өзінің баспа үйлеріне жеткізу үшін агенттік қызмет көрсетуді уәделеді. 1939 жылы толыққанды липограмма түрінде жазылған "Гадсби" романының авторы Эрнест Винсент Райт өзінің еңбегіне баспагер таба алмады және соңында оны асық баспа арқылы шығаруды шешті.