Кіріспе

Италияда 1976 жылы улы химиялық заттардың ағып кетуі

Севезо апаты – 1976 жылғы 10 шілдеде сағат 12:37 шамасында Италияның Ломбардия аймағындағы Миланның солтүстігінде орналасқан шағын химиялық өндіріс орнында болған өндірістік апат. Осы апат салдарынан тұрғын халық 2,3,7,8-тетрахлордибензо-п-диоксинге (ТХДД) ең жоғары деңгейде ұшырады, бұл көптеген ғылыми зерттеулерге және өнеркәсіптік қауіпсіздік ережелерін стандарттауға, соның ішінде Еуропалық Одақтың Seveso III директивасына әкелді. 2010 жылы "Time" журналы жасаған адамның әрекетінен туған ең ірі экологиялық апаттар тізімінде бұл апат сегізінші орынды иеленді.

Апат болған жер

Севесо апаты ең көп зардап шеккен Севесо қауымының атымен аталды, 1976 жылы оның халқы 17 000 адамды құрады. Зардап шеккен көршілес қауымдардың ішінде Меда (19 000), Дезио (33 000), Чезано Мадерно (34 000) және шамалы дәрежеде Барлассина (6 000) және Бовизио Маскаго (11 000) болды. Меда қаласында орналасқан өнеркәсіптік кәсіпорын Givaudan компаниясының еншілес компаниясы Industrie Chimiche Meda Società Azionaria (Meda Chemical Industries S. A. немесе ICMESA) компаниясына тиесілі болды, ал Givaudan өз кезегінде Hoffmann La Roche (Roche Group) компаниясының еншілес компаниясы еді. Зауыт ғимараты көп жыл бұрын салынған еді және жергілікті халық оны қауіптің мүмкін көзі деп санамады. Сонымен қатар, бұрын да халық диоксиндерге бірнеше рет, көбінесе өндірістік апаттар кезінде ұшыраған, бірақ бұл жағдайлар көлемі жағынан шектеулі болды.

Химиялық оқиғалар

Апат химия зауытының B ғимаратында болды. 2,4,5 трихлорфенол (2) химиялық заты 1,2,4,5 тетрахлорбензолдан (1) сода гидроксидімен нуклеофилдік ароматты алмастыру реакциясы арқылы өндірілді. 2,4,5 трихлорфенол гексахлорфеннің аралық өнімі ретінде көзделген. Реакция температурасы электр энергиясын өндіру турбинасынан шығатын буды, химиялық реактор ыдысына орнатылған сыртқы қыздыру орамы арқылы өткізу арқылы қол жеткізілді. Будың қалыпты қысымы 12 бар және температурасы 190 °C болды, нәтижесінде реакциялық қоспаның температурасы 158 °C-қа дейін жетті, бұл 160 °C қайнау температурасына өте жақын еді. Қауіпсіздік сынақтары реакциялық қоспаның температурасы 230 °C-қа жеткенде жылу шығаратын (экзотермиялық) қосымша реакцияның басталуын көрсетті. Маңыздысы, реакторға жауапты операторларға бу температурасы туралы мәлімет ұсынылмады. Химиялық заттардың шығарылуына байланысты апат, этиленгликолды реакциялық қоспадан дистилляция арқылы бөліп алудың соңғы сатысы аяқталмас бұрын, үзіліс процесі тоқтатылған кезде болды. Процесс Италия заңнамасына сәйкес, демалыс күндері зауыт жұмысын тоқтату қажеттілігіне байланысты тоқтатылды. Басқа партиялар өңделгеннен кейін, нысанның басқа бөліктері жабыла бастады, бұл зауыт бойынша электр тұтынуды азайтты, турбинаға түсетін жүктемені күрт төмендетті және бу температурасын шамамен 300 °C-қа дейін көтерді. Бұл қалыптыдан жоғары температурадағы бу, апатты реактордың металл қабырғасының ішіндегі сұйықтық деңгейінен жоғары орналасқан бөлігін сол температураға дейін қыздырды. Операторлардың бу температурасын өлшеу құралдары болмағандықтан, олар бұл қосымша қызудың бар екенін білмеді және буды тоқтатып, реактор ыдысындағы араластырғышты өшіру арқылы процесті әдеттегідей тоқтатты. Реактор қаптамасының жоғары жағындағы аномальды ыстық аймақ, жақын орналасқан реакциялық қоспаны қыздырды. Араластырғыш жұмыс істемегендіктен, қызу реактор қабырғасына жақын реакциялық қоспаның жоғарғы қабаттарына ғана шоғырланды. Жергілікті температура сынақтарда байқалған экзотермиялық қосымша реакция үшін қауіпті температурадан жоғары көтерілді. Сонымен қатар, қауіпті температура күтілгеннен 50 °C төмен, 180 °C екені анықталды. Осы төменгі температурада экзотермиялық ыдырау басталды, одан әрі жылу шығындалды және температура жеті сағаттан кейін 230 °C-қа жеткенде, тез бақылаусыз реакция басталды. Реактордағы қақпақ ашылып, 6 тонна химиялық заттар ауаға тарады, олар қоршаған аумаққа түсті. Шығарылған заттардың құрамына натрий гидроксиді, этиленгликоль, натрий трихлорфенаты және шамамен 15-30 кг ТКДД (3) кірді. Реакцияның қалыпты температурасында ТКДД әдетте 1 ppm-нен (миллионнан бір бөлік) аспайтын, мардымсыз мөлшерде ғана кездеседі. Алайда, бақылаусыз реакциямен байланысты жоғары температура жағдайында ТКДД өндірісі 166 ppm немесе одан да көп деңгейге жеткені анықталды.

Тез әсері

Зақымдалған аумақ ТКДД-нің топырақ бетіндегі концентрациясының азаю ретімен А, В және R аймақтарына бөлінді. А аймағы 7 кіші аймаққа бөлінді. Жергілікті тұрғындарға жергілікті өсірілген жемістер мен көкөністерді жеуден және тигізуден аулақ болу кеңес берілді. А аймағындағы TCDD топырағының концентрациясы 50 мкг/м²-ден жоғары болды; онда 736–753 тұрғын тұрды. B аймағындағы TCDD топырағының концентрациясы 5 және 50 мкг/м² аралығында болды; онда 4737 тұрғын тұрды. Аймақта тұратын адамдар хлоракнемен зардап шекті. Аэрозоль бұлтына ұшырағаннан кейін А аймағындағы жануарлардың шамамен 25%-ы дереу қайтыс болды, ал апаттан кейін он төрт жыл өткен соң, диоксинге ұшыраған мыңдаған адамға тиген әсерді бағауға тырысты. Ең айқын зиянды денсаулық салдары хлоракне (193 жағдай) болды. Басқа да ерте әсерлерге перифериялық нейропатия және бауыр ферменттерінің индукциясы жатты. Диоксинге байланысты басқа да, мүмкін ауыр салдарларды (мысалы, туа біткен кемістіктерді) анықтау жеткіліксіз ақпараттың салдарынан қиын болды; алайда, жалпы алғанда, қауіптің артуы байқалмады. 1998 жылы жарияланған зерттеу хлоракненің (шамамен 200 жағдай, экспозицияға анық байланысты) ғана анықталған әсер екенін көрсетті. Бауыр функциясы, иммундық функция, неврологиялық бұзылыстар және репродуктивтік әсерлерді қамтитын алғашқы денсаулық сақтау зерттеулерінің нәтижелері шешілмейтін болып шықты. Жүрек-қан тамырлары және тыныс алу ауруларынан өлім-жітімнің жоғары деңгейі, сондай-ақ қант диабетінің көбеюі анықталды. Қатерлі ісікке шалдығу және өлім-жітімді бақылау нәтижелері асқазан-ішек жолының, лимфалық және гематопоэтикалық тіндердің қатерлі ісігінің көбеюін көрсетті. Алайда, нәтижелерді соңғы немесе толық деп қарауға болмайды, себебі әртүрлі шектеулер бар: жеке экспозиция туралы деректердің жоқтығы, қысқа латентті кезең және кейбір қатерлі ісік түрлері үшін популяцияның кішкентай мөлшері. 2001 жылғы зерттеу диоксиннің адам үшін канцероген екенін және оның жүрек-қан тамырлары және эндокриндік жүйеге тигізетін әсерімен байланысын растады. 2009 жылғы жаңарту (1996 жылға дейін 5 жылды қамтитын) «лимфалық және гематопоэтикалық тіндердің неоплазмаларының» және сүт безі қатерлі ісігінің көбеюін анықтады. 2008 жылғы зерттеу Севесодағы аналардың әсерінің жаңа туған нәрестелердің қалқанша безінің функциясына қалай әсер ететінін бағалады және диоксиндер сияқты қоршаған ортаны ластайтын заттардың бастапқы әсерден кейін жаңа туған нәрестелердің қалқанша безінің функциясын ұзақ мерзімге өзгертүге қабілетті екенін көрсетті. Севесо апаты кезінде жүктілік кезінде диоксиннің жоғары деңгейіне ұшыраған аналардың ұлдарының сперматозоидтарының саны орташа көрсеткіштен төмен екені анықталды. Осы Севесо зерттеуінің нәтижелері қоршаған ортадағы химиялық заттарға ұшырау нәтижесінде сперматозоидтар санының төмендеуіне байланысты ең айқын дәлелдерді ұсынады.

Тазалау жұмыстары

1977 жылдың қаңтар айында ғылыми талдау, экономикалық көмек, медициналық бақылау және қалпына келтіру/деконтаминациядан тұратын іс-қимыл жоспары аяқталды. ICMESA компаниясы зардап шеккендерге алғашқы өтемақы төлей бастағаннан кейін көп ұзамай. Кейін сол көктемде деконтаминация жұмыстары басталды және маусым айында 220 000 адамға арналған жүйелі эпидемиологиялық денсаулық сақтау мониторингі іске қосылды. Олар трихлорфенолды тері инфекцияларымен күресу үшін дәрі жасауға пайдаланды және оны иттерде сынап көрді. 1978 жылдың маусым айында Италия үкіметі арнайы қарызын 40 миллиардтан 115 миллиард лираға дейін арттырды. Жыл соңына қарай көптеген жеке өтемақы талаптары соттан тыс талқыланды. 1980 жылдың 5 ақпанында ICMESA-ның өндіріс директоры Паоло Паолетти итальяндық радикалды солшыл террористік ұйым Prima Linea мүшесі тарапынан Монца қаласында атып өлтірді. 1980 жылдың 19 желтоқсанында Ломбардия аймағы/Италия Республикасы және Givaudan/ICMESA өкілдері Италия премьер-министрі Арнольдо Форланидің куәлігінде өтемақы туралы келісімге қол қойды. Жалпы сома 20 миллиард лираны құрады.

Тазартудан шыққан қалдықтар

Зауытты тазалаудан шыққан қалдықтар қорғаныш киімдері мен зауыттың химиялық қалдықтарының қоспасынан тұрды. Бұл қалдықтар ядролық қалдықтарды сақтауға арналған барабандарға салынды. Қалдықтардың заңды түрде жойылмасы туралы келісімге келді. Осы мақсатта 1982 жылдың көктемінде Mannesmann Italiana фирмасы А аймағынан ластанған химиялық заттарды жоюға шарт жасасты. Mannesmann Italiana компаниясы Givaudan компаниясына қалдықтарды қайда әкеткенін хабарламауды талап етті, бұл Givaudan компаниясын жоюды нотариус куәландыруын сұрауға мәжбүр етті. 9 қыркүйекте ICMESA ғимаратынан 41 баррель улы қалдық шығарылды. 13 желтоқсанда нотариус баррельдердің бекітілген тәртіппен жойылғанын растады. Бірақ 1983 жылдың ақпан айында француз тіліндегі швейцариялық телеарна Télévision Suisse Romande-дың "A bon entendeur" бағдарламасы баррельдердің Францияның солтүстігіндегі Сент-Квентинге дейінгі жолын бақылады, онда олар із-түзсіз жоғалып кетті. Mannesmann Italiana компаниясы улы қалдықтарды жою үшін екі қосалқы мердігерді жалдағаны анықталғаннан кейін, көптеген теориялар талқыланған кең ауқымды пікірталас басталды. 19 мамырда 41 баррель Францияның солтүстігіндегі Ангилькур-ле-Сарт ауылындағы қолданылмайтын мал сою орнынан табылды. Одан кейін олар Сисонна маңындағы француз әскери базасына жеткізілді. Roche тобы (Givaudan компаниясының бас компаниясы) қалдықтарды дұрыс жою жауапкершілігін өз мойнына алды. 25 қарашада, апаттан тоғыз жылдан кейін, Roche тобы 42 баррельден (осы жылдың басында бір баррель қосылған) тұратын улы қалдықтардың Швейцарияда жойылғанын мәлімдеді. New Scientist журналының хабарлауынша, қалдықтардың жоғары хлорлы құрамы Roche компаниясы қолданатын жоғары температуралы пешке зиян келтіруі мүмкін деп болжанған, бірақ Roche компаниясы қалдықтарды пешке күйдіріп, егер зақымданса, оны кейін жөндеуге дайын екенін мәлімдеді. Олар қалдықтарды қауіпсіз жою үшін жауапкершілікті өз мойнына алғысы келетінін айтты.

Қылмыстық сот ісі

1983 жылдың қыркүйегінде Монца қылмыстық соты ICMESA немесе оның бас компаниясы Givaudan-ның бес бұрынғы қызметкерін 2,5 жылдан 5 жылға дейін түрме жазасына кесті. Олардың бәрі де шағымдануға шағымданды. 1985 жылдың мамыр айында Милан апелляциялық соты бес айыпталушының үшеуін кінәсіз деп тапты; қудалауда қалған екеуі Римдегі Жоғарғы Сотқа шағымданды. 1986 жылдың 23 мамырында Римдегі Жоғарғы Сот, прокурор олардың ақталуын сұрағанмен, қалған екі айыпталушыға қатысты үкімді күшінде қалдырды.

Салдары

Оқиғадан кейін ICMESA бастапқыда диоксиннің шығарылғанын мойындаудан бас тартты. Диоксиннің шығарылғаны туралы ресми мәлімдеме жасалмас бұрын кем дегенде бір апта өтті, ал эвакуация басталмас бұрын тағы бір апта созылды. Тіпті содан кейін де, эвакуация аймағының шекараларын анықтау және одан әрі эвакуацияны ұйымдастыру жауапкершілігі үкіметке жүктелді. Бұл қоғамға да, мемлекеттік ресурстарға да ауыр салмақ болды. Көп ұзамай, зауыттың өте қарапайым қауіпсіздік жүйелері тек жарылысты болдырмау мақсатында ғана жасалғаны анықталды. Қоршаған ортаны қорғау ескерілмеген. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар үшін ескерту жүйесін немесе денсаулықты сақтау ережелерін құру туралы да ойланбаған. Осының салдарынан, апат болған кезде жергілікті халық дайынсыз болды және көзге көрінбейтін удың қатеріне қарсы тұруға үлкермеді. Мұндай шиеленіс жағдайында Севесо қоғамдағы барлық қайшылықтарды (саяси, институционалдық, діни, өнеркәсіптік) көрсететін шағын модельге айналды. Алайда, салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде осы қайшылықтар басылды және қауымның жаңаруы басталды. Севесода кінәлі тарап бастапқыда белгілі болды және жақын арада өтемақы ұсынды. Сонымен қатар, кінәлі зауыттың жабылуы және уытты заттар мен ластанған топырақтың экспортталуы қауымның тазаланғанын сезінуіне мүмкіндік берді. Қауымның жаңаруы үшін қажет болған жарақаттың эмоционалдық салдарының шешілуі осы жағдайлардың арқасында жеңілдетілді. 1982 жылы Еуропалық қауымдастықта өнеркәсіптік қауіпсіздік ережелері қабылданды, ол Севесо директивасы деп аталды және өнеркәсіптік ережелерді күрт күшейтті. Севесо директивасы 1996, 2008 және 2012 жылдары жаңартылды және қазір Севесо III директивасы (немесе Ұлыбританияда COMAH регламенттері) деп аталады. Зардап шеккен аумақтардағы топырақты өңдеу қазір аяқталды деп есептеледі, себебі диоксин деңгейі қазіргі таңда нормадан төмен. Бүкіл аумақ Севесо еменді орман паркі деп аталатын қоғамдық саябаққа айналдырылды. Бұл аумақта құрылыс жүргізуге тыйым салынған. Паркте екі жасанды төбе бар; бүгінде осы төбелердің астында уланған қалдықтар (бұзылған үйлер, тонналармен ластанған топырақ және жануарлардың қалдықтары) бар, барлығы бетон саркофагпен қоршалған. Ауданның жағдайын зерттеу нәтижесінде саркофагтың 300 жылдық қызмет ету мерзімі орынды және қажет екені расталды. Айналасындағы қауымдардың денсаулығына қатысты бірнеше зерттеулер жүргізілді. Севесо тұрғындарының TCDD-ға ұшырағандарының кейбір сирек кездесетін қатерлі ісіктерге бейім екені анықталды, бірақ барлық қатерлі ісіктерді бір санатқа біріктіргенде, ешқандай нақты қатерлі ісік түрінде статистикалық тұрғыдан маңызды өсім тіркелмеді. Бұл зардап шеккен халықтың денсаулығына ұзақ мерзімді әсерін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін көрсетеді. Эпидемиологиялық бақылау бағдарламалары келесідей құрылды (аяқталу мерзімі көрсетілген): түсік (1982); туа біткен ақаулар (1982); ісіктер (1997); өлім-жітім (1997). ICMESA және залалсыздандыру жобаларында жұмыс істейтін жұмысшылардың денсаулығын бақылау, сондай-ақ хлоракнемен ауыратын адамдар (1985).

Документалды фильм "Гамбит" ICMESA-ның техникалық директоры Йорг Самбет туралы, ол алғашқы сотта бес жылға сотталды, ал апелляцияда жазасы екі жылға қысқартылып, шартты түрде босатылды.