Кіріспе

Астрономияда көк алып – III (алып) немесе II (жарық алып) жарық класы бар ыстық жұлдыз. Стандартты Герцспрунг-Расселл диаграммасында бұл жұлдыздар негізгі тізбектің үстінде және оң жағында орналасқан. Бұл термин дамудың әртүрлі кезеңдеріндегі әртүрлі жұлдыздарға қолданылады, барлығы негізгі тізбектен шығып, дамыған жұлдыздар, бірақ басқа ортақ белгілері жоқ. Сондықтан, көк алып – HR диаграммасының белгілі бір аймағындағы жұлдыздарды ғана көрсетеді, нақты жұлдыз түрін емес. Олар қызыл алыптарға қарағанда сирек кездеседі, себебі олар тек көбірек массасы бар және аз таралған жұлдыздардан ғана пайда болады, сондай-ақ көк алып сатысындағы өмір сүру мерзімі қысқа. О және В типті жұлдыздар, алып жарық жіктелуімен, әдетте, бірдей температурадағы негізгі тізбектегі жұлдыздардан гөрі жарық болады. Бұл жұлдыздардың көпшілігі Сүт Жолы Галактикасының галактикалық масштабында Жерге салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, түнгі аспандағы көптеген жарқын жұлдыздар көк алыптардың мысалы болып табылады, соның ішінде Бета Центавр (B1III); Мимоза (B0.5III); Беллатрикс (B2III); Эпсилон Канис Майорис (B2II); және Альфа Лупи (B1.5III) және тағы басқалары. Көк алып атауын кейде басқа жоғары массалы, жарқын жұлдыздарға, мысалы, негізгі тізбектегі жұлдыздарға, олар үлкен және ыстық болғандықтан дұрыс емес қолданады.

Қасиеттері

Көк алып – қатаң анықталмаған термин және ол әртүрлі жұлдыз түрлеріне қолданылады. Олардың ортақ ерекшелігі – бірдей массадағы немесе температурадағы негізгі тізбек жұлдыздарымен салыстырғанда өлшемдері мен жарқырауының орташа деңгейде артуы. Олар көк деп аталатынша ыстық, яғни O, B және кейде A спектральдық класына жатады. Олардың температурасы шамамен 10 000 К-ден асады, ал нөлдік жастағы негізгі тізбек (ZAMS) массалары Күннен екі еседен көп, ал абсолюттік шамалары 0 немесе одан да жарқын. Бұл жұлдыздардың радиусы Күн радиусынан 5–10 есе ғана, ал қызыл алып жұлдыздардың радиусы одан да көп. Көк алыптар деп аталатын ең суық және ең аз жарқырауы бар жұлдыздар көлденең тармақта орналасқан. Олар орташа массалы жұлдыздар болып, қызыл алып сатысынан өтіп, қазір өздерінің ядроларында гелийді күйдіруде. Массасы мен химиялық құрамына байланысты, бұл жұлдыздар өздерінің ядроларындағы гелийді толық пайдаланғанша көк түске қарай жылжиды, содан кейін асимптотикалық алып тармаққа (AGB) қайта оралады. RR Lyrae айнымалы жұлдыздары, көбінесе A спектральдық типіне ие, көлденең тармақтың ортасында орналасқан. RR Lyrae саңылауынан ыстық көлденең тармақ жұлдыздары көк алыптар деп есептеледі, ал кейде RR Lyrae жұлдыздарының өзі, олардың кейбіреуі F класына жатса да, көк алыптар деп аталады. Ең ыстық жұлдыздар, көк көлденең тармақ (BHB) жұлдыздары, экстремалды көлденең тармақ (EHB) жұлдыздары деп аталады және бірдей жарқырауы бар негізгі тізбек жұлдыздарынан да ыстық болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда олар көк алыптар емес, көк субкарлик (sdB) жұлдыздары деп аталады, олардың аталған себебі – HR диаграммасындағы негізгі тізбектің сол жағындағы орны, ал емес жарқырауы мен температурасының артуы. Алып жұлдыздар үшін қатаң жоғарғы шектер жоқ, бірақ бастапқы O типтерін негізгі тізбек жұлдыздарынан және супергиганттардан бөліп жіктеу өте қиын, олардың мөлшері мен температурасы негізгі тізбек жұлдыздарына ұқсас, ал өмір сүру мерзімі өте қысқа. Жақсы мысал – Пласкетт жұлдызы, екі O типті алыптан тұратын жақын қосжұлдыз, олардың екеуінің де температурасы 30 000 К-ден жоғары, ал жарқырауы Күннен 100 000 есе астам. Астрономдар әлі де кем дегенде біреуін супергигант ретінде жіктеу қажеттігі туралы пікір келіспеушілікте, бұл пікірлер спектральдық сызықтардағы ұсақ айырмашылықтарға негізделген.

Эволюция

HR диаграммасының көк алыптар аймағында табылған жұлдыздар өмірінің әртүрлі кезеңдерінде болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы ядролық сутегі қорын толығымен сарқып алған, дамыған жұлдыздар. Ең қарапайым жағдайда, ыстық, жарқын жұлдыз ядросындағы сутегі таусылған кезде кеңейе бастайды, алдымен көк субгигантқа, содан кейін көк гигантқа айналады, сонымен бірге салқындап, жарқынырақ болады. Орташа массалы жұлдыздар қызыл гиганттарға айналғанға дейін кеңейе берумен және салқындаумен болады. Үлкен массалы жұлдыздар да сутегі қабығының жанасуымен кеңейе береді, бірақ олар шамамен тұрақты жарқындықпен және HR диаграммасы бойынша көлденең қозғалады. Осылайша, олар көк гигант, жарқын көк гигант, көк супергигант және сары супергигант кластарынан тез өтіп, қызыл супергиганттарға айналуы мүмкін. Мұндай жұлдыздардың жарқындық класы жұлдыздың беткі гравитациясына сезімтал спектрлік сызықтар арқылы анықталады, көбірек кеңейген және жарқын жұлдыздарға I (супергигант) класы беріледі, ал аздап кеңейген және жарқын жұлдыздарға II немесе III класы беріледі. Олар үлкен массалы және қысқа ғұмырлы жұлдыздар болғандықтан, көптеген көк гиганттар O–B қауымдастықтарында кездеседі, олар бос байланысқан, жас жұлдыздардың үлкен жиынтығы. BHB жұлдыздары одан да дамыған, гелийді жақтыратын ядролары бар, бірақ олар әлі де сутегімен толы. Олардың массасы орташа болғандықтан, көбінесе олар үлкен көк гиганттардан әлдеқайда ескірек болады. BHB атауы ескі шоғырлардың түс-шама диаграммаларында байқалатын жұлдыздардың айқын көлденең топтасуынан шыққан, онда бірдей жастағы ядролық гелийді жақтыратын жұлдыздар шамамен бірдей жарқындықпен әртүрлі температурада кездеседі. Бұл жұлдыздар да тұрақты жарқындықпен ядролық гелийді жақтау сатысынан өтеді, алдымен температурасы артып, содан кейін АГБ-ға қарай қозғалғанда төмендейді. Дегенмен, көлденең тармақтың көк жағында жарығы төмен жұлдыздардың «көк құйрығы» және кейде тіпті ыстық жұлдыздардың «көк ілгегі» пайда болады. Көк гиганттар деп әдетте айтылмаған басқа да жоғары дамыған ыстық жұлдыздар бар: өте жарқын жұлдыздар, олардың экстремалды температураларымен және гелий мен азоттың айқын эмиссиялық сызықтарымен ерекшеленеді; AGB жұлдыздарынан кейін пайда болатын планеталық тұмандықтар, Wolf–Rayet жұлдыздарына ұқсас, бірақ кішірек және аз салмақты; көк артта қалғандар, топтамалардағы негізгі тізбек жұлдыздарында байқалатын сирек кездесетін жарқын көк жұлдыздар, олардың жарқындығы негізгі тізбек жұлдыздары гиганттарға немесе супергиганттарға айналуы керек; және нағыз көк супергиганттар, көк гиганттардан әрі дамыған, спектрлеріндегі үлкен кеңеюдің әсерінен анықталатын ең ірі жұлдыздар. Қызыл ергежейлілердің ядролық сутегін болашақтағы триллион жыл ішінде толығымен сарқып алуынан құрылатын, таза теориялық жұлдыздар тобы болуы мүмкін. Бұл жұлдыздар тереңдігі бойынша конвективті болып келеді және гелийдің көбірек жиналуымен температурасы мен жарқындығының өте баяу артуы күтіледі, содан кейін олар бірігуді тоқтатып, тез ақ жұлдыздарға айналады. Бұл жұлдыздар Күннен ыстық бола алады, бірақ олар ешқашан одан жарқын болмайды, сондықтан оларды бүгін көріп отырғандай көк гиганттар деп санау қиын. «Көк ергежейлі» деген атау қолданылған, бірақ ол оңай шатасуға әкелуі мүмкін.