Кіріспе
Астрономияда көк алып – III (алып) немесе II (жарық алып) жарық класы бар ыстық жұлдыз. Стандартты Герцспрунг-Расселл диаграммасында бұл жұлдыздар негізгі тізбектің үстінде және оң жағында орналасқан. Бұл термин дамудың әртүрлі кезеңдеріндегі әртүрлі жұлдыздарға қолданылады, барлығы негізгі тізбектен шығып, дамыған жұлдыздар, бірақ басқа ортақ белгілері жоқ. Сондықтан, көк алып – HR диаграммасының белгілі бір аймағындағы жұлдыздарды ғана көрсетеді, нақты жұлдыз түрін емес. Олар қызыл алыптарға қарағанда сирек кездеседі, себебі олар тек көбірек массасы бар және аз таралған жұлдыздардан ғана пайда болады, сондай-ақ көк алып сатысындағы өмір сүру мерзімі қысқа. О және В типті жұлдыздар, алып жарық жіктелуімен, әдетте, бірдей температурадағы негізгі тізбектегі жұлдыздардан гөрі жарық болады. Бұл жұлдыздардың көпшілігі Сүт Жолы Галактикасының галактикалық масштабында Жерге салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, түнгі аспандағы көптеген жарқын жұлдыздар көк алыптардың мысалы болып табылады, соның ішінде Бета Центавр (B1III); Мимоза (B0.5III); Беллатрикс (B2III); Эпсилон Канис Майорис (B2II); және Альфа Лупи (B1.5III) және тағы басқалары. Көк алып атауын кейде басқа жоғары массалы, жарқын жұлдыздарға, мысалы, негізгі тізбектегі жұлдыздарға, олар үлкен және ыстық болғандықтан дұрыс емес қолданады.
In astronomy, a blue giant is a hot star with a luminosity class of III (giant) or II (bright giant). In the standard Hertzsprung–Russell diagram, these stars lie above and to the right of the main sequence. The term applies to a variety of stars in different phases of development, all evolved stars that have moved from the main sequence but have little else in common, so blue giant simply refers to stars in a particular region of the HR diagram rather than a specific type of star. They are much rarer than red giants, because they only develop from more massive and less common stars, and because they have short lives in the blue giant stage. Because O type and B type stars with a giant luminosity classification are often somewhat more luminous than their normal main sequence counterparts of the same temperatures and because many of these stars are relatively nearby to Earth on the galactic scale of the Milky Way Galaxy, many of the bright stars in the night sky are examples of blue giants, including Beta Centauri (B1III); Mimosa (B0.5III); Bellatrix (B2III); Epsilon Canis Majoris (B2II); and Alpha Lupi (B1.5III) among others. The name blue giant is sometimes misapplied to other high mass luminous stars, such as main sequence stars, simply because they are large and hot.
Қасиеттері
Көк алып – қатаң анықталмаған термин және ол әртүрлі жұлдыз түрлеріне қолданылады. Олардың ортақ ерекшелігі – бірдей массадағы немесе температурадағы негізгі тізбек жұлдыздарымен салыстырғанда өлшемдері мен жарқырауының орташа деңгейде артуы. Олар көк деп аталатынша ыстық, яғни O, B және кейде A спектральдық класына жатады. Олардың температурасы шамамен 10 000 К-ден асады, ал нөлдік жастағы негізгі тізбек (ZAMS) массалары Күннен екі еседен көп, ал абсолюттік шамалары 0 немесе одан да жарқын. Бұл жұлдыздардың радиусы Күн радиусынан 5–10 есе ғана, ал қызыл алып жұлдыздардың радиусы одан да көп. Көк алыптар деп аталатын ең суық және ең аз жарқырауы бар жұлдыздар көлденең тармақта орналасқан. Олар орташа массалы жұлдыздар болып, қызыл алып сатысынан өтіп, қазір өздерінің ядроларында гелийді күйдіруде. Массасы мен химиялық құрамына байланысты, бұл жұлдыздар өздерінің ядроларындағы гелийді толық пайдаланғанша көк түске қарай жылжиды, содан кейін асимптотикалық алып тармаққа (AGB) қайта оралады. RR Lyrae айнымалы жұлдыздары, көбінесе A спектральдық типіне ие, көлденең тармақтың ортасында орналасқан. RR Lyrae саңылауынан ыстық көлденең тармақ жұлдыздары көк алыптар деп есептеледі, ал кейде RR Lyrae жұлдыздарының өзі, олардың кейбіреуі F класына жатса да, көк алыптар деп аталады. Ең ыстық жұлдыздар, көк көлденең тармақ (BHB) жұлдыздары, экстремалды көлденең тармақ (EHB) жұлдыздары деп аталады және бірдей жарқырауы бар негізгі тізбек жұлдыздарынан да ыстық болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда олар көк алыптар емес, көк субкарлик (sdB) жұлдыздары деп аталады, олардың аталған себебі – HR диаграммасындағы негізгі тізбектің сол жағындағы орны, ал емес жарқырауы мен температурасының артуы. Алып жұлдыздар үшін қатаң жоғарғы шектер жоқ, бірақ бастапқы O типтерін негізгі тізбек жұлдыздарынан және супергиганттардан бөліп жіктеу өте қиын, олардың мөлшері мен температурасы негізгі тізбек жұлдыздарына ұқсас, ал өмір сүру мерзімі өте қысқа. Жақсы мысал – Пласкетт жұлдызы, екі O типті алыптан тұратын жақын қосжұлдыз, олардың екеуінің де температурасы 30 000 К-ден жоғары, ал жарқырауы Күннен 100 000 есе астам. Астрономдар әлі де кем дегенде біреуін супергигант ретінде жіктеу қажеттігі туралы пікір келіспеушілікте, бұл пікірлер спектральдық сызықтардағы ұсақ айырмашылықтарға негізделген.
The coolest and least luminous stars referred to as blue giants are on the horizontal branch, intermediate mass stars that have passed through a red giant phase and are now burning helium in their cores. Depending on mass and chemical composition these stars gradually move blue wards until they exhaust the helium in their cores and then they return redwards to the asymptotic giant branch (AGB). The RR Lyrae variable stars, usually with spectral types of A, lie across the middle of the horizontal branch. Horizontal branch stars hotter than the RR Lyrae gap are generally considered to be blue giants, and sometimes the RR Lyrae stars themselves are called blue giants despite some of them being F class. The hottest stars, blue horizontal branch (BHB) stars, are called extreme horizontal branch (EHB) stars and can be hotter than main sequence stars of the same luminosity. In these cases they are called blue subdwarf (sdB) stars rather than blue giants, named for their position to the left of the main sequence on the HR diagram rather than for their increased luminosity and temperature compared to when they were themselves main sequence stars. There are no strict upper limits for giant stars, but early O types become increasingly difficult to classify separately from main sequence and supergiant stars, have almost identical sizes and temperatures to the main sequence stars from which they develop, and very short lifetimes. A good example is Plaskett's star, a close binary consisting of two O type giants both over , temperatures over 30,000 K, and more than 100,000 times the luminosity of the Sun Astronomers still differ over whether to classify at least one of the stars as a supergiant, based on subtle differences in the spectral lines.
Эволюция
HR диаграммасының көк алыптар аймағында табылған жұлдыздар өмірінің әртүрлі кезеңдерінде болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы ядролық сутегі қорын толығымен сарқып алған, дамыған жұлдыздар. Ең қарапайым жағдайда, ыстық, жарқын жұлдыз ядросындағы сутегі таусылған кезде кеңейе бастайды, алдымен көк субгигантқа, содан кейін көк гигантқа айналады, сонымен бірге салқындап, жарқынырақ болады. Орташа массалы жұлдыздар қызыл гиганттарға айналғанға дейін кеңейе берумен және салқындаумен болады. Үлкен массалы жұлдыздар да сутегі қабығының жанасуымен кеңейе береді, бірақ олар шамамен тұрақты жарқындықпен және HR диаграммасы бойынша көлденең қозғалады. Осылайша, олар көк гигант, жарқын көк гигант, көк супергигант және сары супергигант кластарынан тез өтіп, қызыл супергиганттарға айналуы мүмкін. Мұндай жұлдыздардың жарқындық класы жұлдыздың беткі гравитациясына сезімтал спектрлік сызықтар арқылы анықталады, көбірек кеңейген және жарқын жұлдыздарға I (супергигант) класы беріледі, ал аздап кеңейген және жарқын жұлдыздарға II немесе III класы беріледі. Олар үлкен массалы және қысқа ғұмырлы жұлдыздар болғандықтан, көптеген көк гиганттар O–B қауымдастықтарында кездеседі, олар бос байланысқан, жас жұлдыздардың үлкен жиынтығы. BHB жұлдыздары одан да дамыған, гелийді жақтыратын ядролары бар, бірақ олар әлі де сутегімен толы. Олардың массасы орташа болғандықтан, көбінесе олар үлкен көк гиганттардан әлдеқайда ескірек болады. BHB атауы ескі шоғырлардың түс-шама диаграммаларында байқалатын жұлдыздардың айқын көлденең топтасуынан шыққан, онда бірдей жастағы ядролық гелийді жақтыратын жұлдыздар шамамен бірдей жарқындықпен әртүрлі температурада кездеседі. Бұл жұлдыздар да тұрақты жарқындықпен ядролық гелийді жақтау сатысынан өтеді, алдымен температурасы артып, содан кейін АГБ-ға қарай қозғалғанда төмендейді. Дегенмен, көлденең тармақтың көк жағында жарығы төмен жұлдыздардың «көк құйрығы» және кейде тіпті ыстық жұлдыздардың «көк ілгегі» пайда болады. Көк гиганттар деп әдетте айтылмаған басқа да жоғары дамыған ыстық жұлдыздар бар: өте жарқын жұлдыздар, олардың экстремалды температураларымен және гелий мен азоттың айқын эмиссиялық сызықтарымен ерекшеленеді; AGB жұлдыздарынан кейін пайда болатын планеталық тұмандықтар, Wolf–Rayet жұлдыздарына ұқсас, бірақ кішірек және аз салмақты; көк артта қалғандар, топтамалардағы негізгі тізбек жұлдыздарында байқалатын сирек кездесетін жарқын көк жұлдыздар, олардың жарқындығы негізгі тізбек жұлдыздары гиганттарға немесе супергиганттарға айналуы керек; және нағыз көк супергиганттар, көк гиганттардан әрі дамыған, спектрлеріндегі үлкен кеңеюдің әсерінен анықталатын ең ірі жұлдыздар. Қызыл ергежейлілердің ядролық сутегін болашақтағы триллион жыл ішінде толығымен сарқып алуынан құрылатын, таза теориялық жұлдыздар тобы болуы мүмкін. Бұл жұлдыздар тереңдігі бойынша конвективті болып келеді және гелийдің көбірек жиналуымен температурасы мен жарқындығының өте баяу артуы күтіледі, содан кейін олар бірігуді тоқтатып, тез ақ жұлдыздарға айналады. Бұл жұлдыздар Күннен ыстық бола алады, бірақ олар ешқашан одан жарқын болмайды, сондықтан оларды бүгін көріп отырғандай көк гиганттар деп санау қиын. «Көк ергежейлі» деген атау қолданылған, бірақ ол оңай шатасуға әкелуі мүмкін.