Кіріспе

Көмірдің ұсақ ұнтақталған түрі

Көмір шаңы – көмір тасын ұсақтау, тілгілеу немесе ұнтақтау арқылы пайда болатын көмірдің ұсақ ұнтақ түрі. Көмірдің өте сынғыш болуына байланысты, оны қазу, тасымалдау немесе механикалық түрде өңдеу кезінде көмір шаңы пайда болуы мүмкін. Көмірді жаққан алдында ұнтақ түріне дейін ұнтақтау немесе тілгілеу оның жану жылдамдығы мен тиімділігін арттырады, бұл көмірді қолдануды жеңілдетеді. Дегенмен, көмір шаңы, егер ол ұнтақтау және жану жабдықтарының бақыланатын ортасынан тыс ауада тараса, жұмысшылар үшін қауіпті. Ол ауада жарылғыш қоспа құру қаупін тудырады және одан көп мөлшерде жұтқан адамдарда тыныс алу мүшесінің ауруларын тудыруы мүмкін. Көмір шаңы бөлшектерінің өлшемі көбінесе тор арқылы өлшенеді. Көмірдің кішкентай кесектері (жаңғақтар) бар көмір шаңынан тұратын, арзан отынды британдық сленгпен "жаңғақты көмір" деп атайды.

Энергия өндіру

Жылу электр станцияларында көмір ұнтақталған көмір шығаратын машина арқылы ұнтаққа айналдырылады. Соның нәтижесінде алынған өнім, ұнтақ көмір немесе таралған көмір деп аталады, және ол көбінесе электр энергиясын өндіру үшін қазба отын электр станцияларында қолданылады. Таралған көмірдің шаң жарылысының қаупі зор, себебі оның көп мөлшері ұнтақтау машинасынан электр станциясына тасымалдау үшін ауада таралады. Ағын азайғанда және жанарлы камерадағы оттар отын жеткізу құбырлары арқылы кері қарай өткен кезде жарылыс оқиғалары болған.

Қауіптер

Көмір шаңы – қашып баратын, жанғыш шаң, яғни ауаға тарағанда қоршауды ластайтын және жануға қабілетті шаң. Бұл шаңның ұсақ бөлшектерінің мөлшері мен жанғыш қасиеттері салдарынан жарылыс пен тыныс алу қаупі туындайды. Көмір шаңын бақылау қиын, себебі ол өте ұсақ бөлшектерден тұрады, осылайша оңай қашып, ауада ұзақ уақыт бойы таралып жүреді.

Жарылыстар

Көмір шаңы ауада тараған кезде жарылғыш болады. Көмір шаңының бір салмақтағы беті көмірдің ірі бөлшектерінен әлдеқайда көп, сондықтан ол өздігінен жануға бейім. Бірақ жарылыс болуы үшін бес фактор қажет: оттегі, тұтану көзі, көмір шаңы, көмір шаңының таралуы және шаңның жиналуы. Мысалы, жартылай бос көмір қоймасы толы қоймадан гөрі жарылу қаупі жоғары. Бұл қоймадағы оттегінің және шаңның таралуына арналған кеңістіктің көбеюіне байланысты. Тарихтағы ең ауыр кен апаттары көмір шаңының жарылысынан туды, мысалы, 1913 жылы Оңтүстік Уэльстегі Сенгендт апатында 439 кенші қаза болды, 1906 жылы Солтүстік Франциядағы Курьер шахтасындағы апат 1099 кеншінің өмірін алды, 1962 жылы Германиядағы Луисенталь шахтасындағы апат 299 адамның өмірін қиды, ал ең ірісі – 1942 жылы Қытайдағы Бенсиху шахтасындағы жарылыс 1549 адамның өмірін жалмады. Мұндай апаттар көбінесе газдың тұтануынан басталады, оның соққы толқыны шахта галереясының еденінен көмір шаңын көтеріп, жарылғыш қоспа құрайды. Бұл мәселені 1844 жылы Дархам графтығындағы Хасвелл кенішінде Майкл Фарадей мен Чарльз Лайелл зерттеді, бірақ олардың қорытындылары сол кезде назарға алынбады.

Ингаляция

Көміршілердің пневмокониозы, немесе қара өкпе ауруы, көмір шаңын тыныспен жұтудан туындайды, әдетте көмір өндірісі кезінде пайда болатын шаңнан. АҚШ-тағы мемлекеттік органдар көмір шаңын жұтудың қауіпсіз деңгейлері бойынша нұсқаулар бекіткен.

Алдын алу

Көмір шаңын қауіпсіз пайдалану/сақтау үшін шаңды тиісті түрде бақылауға алу, күтіп ұстау және қорғау қажет. Көмір шаңының тау-кен өндірісі, энергия өндіру және бетон өндірісі сияқты көп салаларда кездесуіне байланысты, әртүрлі тәсілдер қажет болады. Дегенмен, ортақ процедура үш қағиданы қамтиды: тоқтату, ұстау және тазалау.

Гигиеналық

Жұмыс орнын таза ұстап, қауіпті материалдарды, әсіресе көмір шаңы сияқты тез тұтанатын шаңдарды бақылау әрқашан ең дұрыс тәжірибе. Тез тұтанатын шаңнан болатын жарылыстардың көптеген себебі – қабырғаларға, едендерге және басқа беттерге жиналған шаң. Жұмыс орнында бақылаусыз көмір шаңының жиналуы – қауіпті жағдай, оны жою қажет. Көмір шаңын бақылауды жақсарту үшін арнайы пышақтағыштарды, шаң жинау жүйелерін, көмір шаңының таралуын азайту әдістерін және жалпы тазалық ережелерін қолдануға болады. Осыдан кейін NIOSH шахталарда көмір мен тау-кен шаңының араласуын тексеру үшін Көмір шаңының жарылу қабілетін өлшеуіш (CDEM) құралын жасады. Бұл далалық сынақ процесі шахтерлерге өз жұмыс ортасының жарылу қаупін бағалауға мүмкіндік береді.