Кіріспе

Nymphalidae тұқымдасына жататын көбелектер түрі. Кішкентай тортуш (Aglais urticae) – Nymphalidae тұқымдасына жататын, әдемі түсті Еуразия көбелегі. Ересек көбелектер нектармен қоректенеді және қыста қыстап шығуы мүмкін; ал жылы климатта маусым ішінде екі буынға бөлінеді. Қанаттарының үстіңгі жағы жарқын боялған, ал астыңғы жағы көз тартарлық емес, жасыруға көмектеседі. Жұмыртқалары жалпы қызылша өсімдігіне түсіріледі, онымен личинкалар қоректенеді.

Сипаттама

Бұл орташа мөлшердегі, негізінен қызыл-сары түсті, алдыңғы қанаттарында қара және сары белгілері бар, сондай-ақ қанаттарының шетінде көгілдір дақтар шеңбері бар көбелек. Оның қанаттарының ені 4,5-тен 6,2 см-ге дейін жетеді.

Техникалық сипаттама

Ақырқы қызыл түсті; алдыңғы қанатында 3 қара жағалау дағы бар, олардың аралары сары, артқы шеттік аймақтың ортасында үлкен қара дақ және 3 радиалдық және 2 медиандық аралықтағы дискіде екі кішкентай дақ бар; артқы қанатының базалық жартысы қара; екі қанатында да көк дақтары бар қара субмаргиналды жолақ. Алдыңғы қанатының төменгі жағы сарымызғы, жағалаудағы дақтар жоғарыда көрсетілгендей, ұшы және дистальды шеті қара; артқы қанаты қоңыр, базалық жартысы тісті шеттерімен қара, бүкіл беті қою сызықтармен; екі қанаттың дистальды шетінде жалғасқан, күңгірт көк түсті жарты айлар. Кішкентай тасбақа қабығы – Данияның ұлттық көбелегі.

Ауқым

Ол Еуропаның, Кіші Азияның, Орталық Азияның, Сібірдің, Қытайдың, Непалдың, Үндістандағы Сикким Гималайының, Моңғолияның, Кореяның және Жапонияның қоңыржай аймақтарында кездеседі, олардың дернәсілдерімен қоректенетін жалпы қызылша өсетін жерлерде таралған. Нью-Йорк қаласынан да бірнеше кездесу тіркелген, алайда олардың сырттан әкелінген жәндіктер екеніне сенімді.

Кіші түрлер

A. u. urticae (Линней, 1758) Еуропа, батыс Сібір, Алтай
A. u. polaris (Staudinger, 1871) Солтүстік Еуропа, Сібір, Ресейдің Шығыс Қиыр Шығысы
A. u. turcica (Staudinger, 1871) Оңтүстік Еуропа, Кавказ, Транскавказия, Копет Даг, Орталық Азия
A. u. baicalensis (Kleinschmidt, 1929) Саян, Трансбайкалия
A. u. eximia (Shelyuzhko, 1919) Амур, Уссури
A. u. stoetzneri (Kleinschmidt, 1929) Сычуань
A. u. kansuensis (Kleinschmidt, 1940) Солтүстік-батыс Қытай
A. u. chinensis (Leach, 1893) Қытай, Жапония, Корея
A. u. connexa (Butler, 1882) Оңтүстік Уссури, Оңтүстік Сахалин, Курил аралдары, Жапония

Корсикалық кішкентай тасбақа қанаттысы (Aglais ichnusa) өте ұқсас; ол түрше ме, әлде жеке түр ме екені әлі анықталған жоқ. Nymphalis xanthomelas және Nymphalis l album түрлері де сыртқы түрі жағынан ұқсас.

Халық санының азаюы

Бір кезде Еуропа мен қоңыржай Азияда ең көп кездесетін көбелектердің бірі болған бұл түр, әсіресе Батыс Еуропада, өте жылдам азайып барады. Бұл азаюды оның тамақтанатын өсімдігінің азаюымен түсіндіру мүмкін емес, себебі қызылжелек кең тараған және тіпті қоршаған ортаның жалпы эвтрофикациясынан пайда көреді. Қосақалар кейде шершеңдер жейді, бірақ олардың саны да күрт азайып барады. Басқа да құбылыстардың әсері әлі толыққанды түсініксіз (қоршаған ортаның нашарлауы, ауаның ластануы, пестицидтермен заластану). Ғылыми дәлелдер жазғы құрғақшылықтың популяцияның азаюына себеп болатынын көрсетеді, өйткені дернәсілдер ылғалды жапырақтарда жақсы өседі (бірақ 2007 және 2008 жылдардағы ылғалды жаз айларында жаңадан шыққан дернәсілдер тіпті сирек кездесті). Дегенмен, 2000 жылға дейін Англияның көбелектерді мониторингтеу бағдарламасының мәліметтеріне сәйкес, оның көбеюі мен тамақтанатын өсімдіктің ылғалдық стресі арасында тығыз байланыс болды. 1976 жылдан 1995 жылға дейін, көбелек жаздың басында салқын әрі ылғалды болған кезде, жаздың ыстық және құрғақ мезгілдеріне қарағанда жақсы дамыды. Осылайша, бұл көбелек жаһандық жылынуға сезімтал болуы мүмкін.

Құрғақшылық

Кішкентай торту-қабықшы көбелегі құрғақшылықтан қатты зардап шегеді. Құрғақшылық кезінде көбелектің өнімділігі күрт төмендейді. Құрғақшылық Urtica жапырақтарына тікелей әсер етеді; жапырақтардағы азот пен су мөлшері жоғары болған сайын, дернәсілдердің өсуі жылдамдайды. Құрғақшылық кезінде бұл екі көрсеткіш те айтарлықтай төмендеп, торту-қабықшы дернәсілдерін тамақтандыруға жарамсыз қалдырады. Жаңбырдың мерзімі де өте маңызды. Егер жаздың басында жеткілікті жауын жаймаса, өсімдіктер толыққанды дамымайды, нәтижесінде дернәсілдерге қажетті қоректік заттар жетпейді. Осындай жағдайларда бұл көбелектер аз мөлшерде ұрпақ тудырады.

Өмірлік цикл

Басқа нимфалид көбелектері сияқты, осы гусеницалар да ысталған жалбыз (Urtica dioica) және кішкентай ысталған жалбыз (Urtica urens) жейді. Humulus lupulus та личинкалардың тамақтану өсімдігі ретінде тіркелген.

Ұрықтандыру

Қайыңқанатты көбелектер әдетте маусымның ортасынан тамыз айына дейін қуыршақтан шыға бастайды. Олар қазан айында қыстауға дайындалады және қыстаудан кейін бірден аумақтық мінез-құлық көрсетеді. Солтүстікте кездесетін қайыңқанатты көбелектерде әдетте маусымда бір ұрпақ болады, ал оңтүстікте олар екі ұрпақ бере алады. Жылына үш буын көбелек өрбуі – қайыңқанатты көбелектің төмен жылу талаптарымен байланысты. Бұл көбелектің дернәсілдері әлеуметтік. Бұл дернәсілдерді Urtica dioica өсімдігінде табуға болады, оның жапырақтарында азоттың жоғары мөлшері және көп су бар.

Қысқы ұйқы

Кішкентай тортудалы көбелек қыркүйек айының ортасынан соңына қарай қыстауға дайындалады. Қыстауға дайындалу үшін азық іздеудің соңында олардың бұлшық массасының дене салмағына қатынасы төмен болғандықтан, құстардың шабуылына осал түседі. Қыстаудың алғашқы апталарында тортудалы көбелектер жыртқыштардың шабуылына өте сезімтал. Белгілі бір аймақта қыстайтын популяцияның 50%-ға дейін желінеді. Көбірек жарық түсетін және кеміргіштерге қолжетімді жерлерде қыстайтын көбелектер осы жыртқыштардың шабуылына ең көп ұшырайды. Қыстау кезінде тортудалы көбелектер қатып қалмас үшін суыққа төзімділік танытады. Қорғалған жерлерде бұл көбелектер -21 градусқа дейін тоңбай тұра алады. Дегенмен, олар тым жылы қыста тез салмақтан айырылады.

Жыртқыштан қорғау

Қаңқалы көбелектердің қанаттары оларды жыртқыштардан өте жақсы жасырады. Қанаттары жабық күйде жапыраққа ұқсап, оларға жасырынуға көмектеседі. Жерде құстар оларды көру үшін 30 минутқа дейін уақыт жұмсауы мүмкін. Сонымен қатар, табылған кезде қаңқалы көбелектер қанаттарын кенеттен ашып, жарқын түстерін көрсетеді. Көптеген басқа көбелектердегідей көзшелер болмаса да, осы жарқын, контрастты түстер көбінесе жыртқышты қорқытып, қаңқалы көбелекке қашуға жеткілікті уақыт береді. Бұл түс құстарды қорқыту ғана емес, сонымен қатар ескерту ретінде де тамаша жұмыс істейді. Ашық қызыл түс жыртқышқа көбелектің жаман дәмі екенін ескертеді. Қаңқалы көбелектер құстар үшін дәмсіз болып келеді. Егер құс осы жарқын қызыл түсті көрсе, оны жеуге ықтиямал емес. Қаңқалы көбелектер өте жылдам. Жыртқыш оны тауып, шабуыл жасағанда, қаңқалы көбелек жыртқыштан озу үшін тік сызықпен ұшып кетеді.

Аумақтық қорғаныс

Көптеген көбелектер ешқандай аумақтық мінез-құлық танытпайды, бұл, әдетте, таңдамалы орта қысымына байланысты болады. Қызылшақ бауыршақтар көбінесе шоғырланған жерлерде кездеседі, сондықтан аталардың сол аумақта қалуы олардың жұптасу мүмкіндіктерін арттыруға ыңғайлы. Еркек көбелектер әдетте орташа күнге дейін күнге күйіп, тамақтанады, содан кейін ұйықтағанға дейін аумақтық мінез-құлық көрсетеді. Еркектер әдетте белгілі бір аумақты 90 минутқа дейін қорғайды, егер олар аналықты қуғынға түсірмесе немесе басқа еркек жеңіп алса. Келесі күні олар қорғау үшін жаңа аумақ іздейді. Бұл аумақтар көбінесе аналықтардың жұмыртқаларын салуға таңдайтын жерлерде тікелей күн сәулесінде орналасады. Көп жағдайда екі немесе одан да көп еркектер аумақты бөліседі, егер аумақты қорғаудың құны аналықтарды монополиялаудан алынған пайдадан жоғары болса. Тортусшельді көбелектер әсіресе адам үшін көрінетін жарық спектрінің екі шетіндегі түстерді – 400 нм және 600 нм – жақсы көреді. Бұл түстер күлгін және қызыл түстерге сәйкес келеді. Бұл қабілет олардың күрделі көзінен туындайды. Гүлдер тозаңдану үшін көбелектерге тәуелді, сондықтан бұл өзара пайдалы қарым-қатынас. Оларды мекендейтін Urtica dioica өсімдіктері кеңінен таралған жерлерде өсетіндіктен, қабықшалы көбелектер басқа көбелектерге қарағанда көбірек жылдам қозғалады. Бұл аймақтарда көбінесе қысқа бұталар мен тоғдар ағаштар өседі.