Кіріспе

Роман Герцог (5 сәуір 1934 – 10 қаңтар 2017) – 1994 жылдан 1999 жылға дейін Германия Федеративтік Республикасының президенті болған неміс саясаткері, судья және құқық ғалымы. Христиан-демократиялық одақтың (ХДС) мүшесі, ол Германияның бірігуінен кейін сайланған тұңғыш президент болды. Ол бұрын Федералды Конституциялық соттың судьясы қызметін атқарған, ал 1987–1994 жылдары сот төрағасы болды. Сотқа тағайындалғанға дейін заң профессоры болып жұмыс істеді. 1997 жылы Шарльмен сыйлығымен марапатталды.

Ерте өмір және академиялық мансап

Роман Герцог 1934 жылы Германияның Бавариядағы Ландшут қаласында протестант отбасында дүниеге келген. Әкесі мұрағатшы болған. Мюнхенде заң білімін алып, мемлекеттік заңгерлік емтиханды тапсырған. Осы кезеңде ол Негізгі заңға түсініктеме жасауға қатысқан. 1969 жылы ол Шпейердегі Германия әкімшілік ғылымдар университетінде мемлекеттік құқық кафедрасын қабылдады және 1971–1972 жылдары университет президенті болды. Аймақтық ішкі істер министрі ретінде ол рұқсат етілмеген демонстрацияларға салық салу және полицияны резеңке оқтармен жабдықтау туралы ұсыныстарымен көзге түсті. Алайда, 1994 жылдың басында Кольдің коалициялық үкіметінің кіші мүшелері – еркін демократтардың басшылары, оппозициялық социал-демократтар ұсынған кандидат Йоханнес Рауды қолдады. Герцог 1994 жылдың 23 мамырында Федералды жиналыс (Bundesversammlung) тарапынан Германия Президенті болып сайланды. Шешуші үшінші дауыс беру кезеңінде ол еркін демократтардың қолдауын алды. Олардың шешімі коалицияның берік екенін көрсетеді. Сөйлеген сөзінде ол нацистік Германияның кесірінен поляк халқының шеккен ауыртпалығының зор екенін баса көрсетті, сонымен қатар екінші дүниежүзілік соғыста немістердің бастан өткерген азаптарына да тікелей сілтеме жасады. 1995 жылы Герцог Аушвиц концлагерінің азат етілуінің 50 жылдығына арналған мерекелік шараларға қатысқан шетелдік мәртебелі тұлғалардың бірі болды. Ол Польша үкіметі ұйымдастырған Краковтағы ресми ашылу салтанатына емес, лагерь аумағындағы еврейлердің қызметіне қатысуды жөн көрді. 1996 жылдың қаңтарында Герцог 1945 жылы Аушвиц концлагерінің азат етілу күні – 27 қаңтарды Гитлер режимінің құрбандарын еске алудың ресми күні деп жариялады. 1997 жылдың соңында Германия нацистердің кезіндегі рома және синти халқының қазасы мен азаптарын ресми түрде мойындау бойынша маңызды қадам жасады. Ол рома және синти халқын қудалауды еврейлерге қарсы жасалған террормен теңестірді. 1997 жылдың сәуірінде Герцог Берлиндегі Адлон қонақ үйінде сөйлеген сөзінде Германияның әлеуметтік және экономикалық өзгерістерді қауіпті түрде кешіктіріп отырғанын айтқанда бүкіл елде қырқыс дау тудырды. Сөйлеген сөзінде ол заң шығару процесіндегі кедергілер үшін басшыларды сынап, ұлттық "көңілсіздік", "паралич сезімі" және тіпті "ұғымы жоқ психикалық депрессия" сезімін айыптады. Оның сөзіне қарағанда, Азия мен Американың инновациялық экономикаларымен салыстырғанда Германия "артта қалу қаупіне" тап болған. 1998 жылдың қарашасында Герцогтың кеңсесі ресми түрде Берлинге көшірілді, ол Боннан жаңадан тағайындалған астанаға көшкен алғашқы федералдық мекеме болды. Ол 1999 жылдың 30 маусымына дейін қызметін сақтап, қайта сайлануға түспеді. Мемлекет басшысы ретінде бес жылдық мерзімі аяқталған соң, оның орнын Йоханнес Рау басты.

Төрайымнан кейінгі кезең

1999 жылдың желтоқсанынан 2000 жылдың қазанына дейін Герцог Еуропалық конвенцияға төрағалық етті, ол Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтарының Хартиясын әзірледі. 2000 жылдың қаңтар-наурыз айларында бұрынғы орталық банк президенті Ханс Титмайер және бұрынғы федералды судья Пол Кирхофпен бірге Герцог ХДС-ке қатысты қаржылық дағдарысты тергеу үшін тәуелсіз комиссияны басқарды. Германияда биотехнология саласындағы зерттеулердің этикасы, әсіресе генетикалық зерттеулер мен диагностика үшін эмбриондарды пайдалану мәселесі талқыланғанда, Герцог 2001 жылы эмбриондық сақина жасушаларын зерттеуге толық тыйым салу – олардың дене тіндеріне айналу қабілеті бар – шамадан тыс болар еді деп мәлімдеді: «Мен кистоздық фиброзбен ауыратын, өліммен күресіп, тыныс алуға талпынған балаға оны құтқаратын ғылымды тежеп тұрған этикалық негіздерді түсіндіруге дайын емеспін». 2003 жылы Канцлер Герхард Шредер ұсынған «2010 жылғы бағдарламаға» жауап ретінде сол кездегі оппозиция жетекшісі және ХДС төрағасы Ангела Меркель әлеуметтік әл-ауқатты реформалау бойынша балама ұсыныстарды әзірлеу міндетін Герцог басқарған комиссияға жүктеді. Партия кейін Герцог комиссиясының реформалық ұсыныстарын бекітті, оның ұсыныстарына денсаулық сақтау және күтім жөніндегі жарналарды адамдардың табысынан тәуелсіз ету және оның орнына ай сайынғы белгілі бір сома төлеу кірді. Герцог 2017 жылдың 10 қаңтарында 82 жасында дүние салды.

Жеке өмір және өлім

Герцогтың әйелі Кристиан Герцог 2000 жылдың 19 маусымында қайтыс болды. 2001 жылы ол Александра Фрейфрау фон Берлихингенге үйленді. Ол Германия протестанттық шіркеуінің мүшесі болды.