Кіріспе
Дихлорметан (DCM, метилен хлориді немесе метилен бихлориді) — CH2Cl2 формуласына ие органохлоридтік қосылыс. Бұл түссіз, ұшқыш сұйықтық, хлороформға ұқсас тәтті иіске ие және кеңінен еріткіш ретінде қолданылады. Сумен толық араласпаса да, ол сәл полярлы және көптеген органикалық еріткіштермен жақсы араласады.
Пайда болуы
Дихлорметанның табиғи көздері мұхиттар, ірі су өсімдіктері, батпақтар және жанартаулар болып табылады. Дегенмен, қоршаған ортадағы дихлорметанның басым бөлігі өнеркәсіптік шығарылымдардың салдарынан түседі.
Қолданылуы
DCM-нің тұрақсыздығы және кең ауқымды органикалық қосылыстарды ерітуге қабілеті оны көптеген химиялық процестерде пайдалы еріткіш етеді. Оның тұрақсыздығы салдарынан, ол аэрозольдік спрейлердегі итергіш газ ретінде және полиуретан көбіктерін жасауға қолданылады.
Арнайы пайдалану
Химиялық қосылыстың төмен қайнау температурасы химиялық заттың температураның аз айырмашылығынан механикалық энергияны алуға мүмкіндік беретін жылу қозғалтқышында жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. DCM жылу қозғалтқышының мысалы – су ішетін құс. Бұл ойыншық бөлме температурасында жұмыс істейді. Ол сондай-ақ джукбокс дисплейлерінде және мерекелік көпіршік шамдарында сұйықтық ретінде қолданылады, мұнда түсті көпіршік түтігі шамның үстінде жылу көзі ретінде орналасқан, ал аз мөлшердегі тас тұзы жылу массасын және фазалық өзгеріске ұшырайтын еріткіш үшін нуклеация ортасын қамтамасыз етеді. DCM кейбір пластиктерді химиялық түрде дәнекерлейді. Мысалы, ол электр тігізгіштерінің корпусын герметтеу үшін қолданылады. Көбінесе пластик дәнекерлеу желімдерінің негізгі құрауышы ретінде сатылады, сонымен қатар модельдеу хоббилері пластик бөлшектерін біріктіру үшін оны кеңінен пайдаланады. Оны көбінесе "Ди кло" деп атайды. Ол киім-кешек баспа өнеркәсібінде жылумен бекітілген киім-кешектерді алып тастау үшін қолданылады. DCM құрылыс материалдарын сынау саласында қолданылады; атап айтқанда, асфальт немесе макадамның құрамынан байланыстырғыш затты бөлу үшін битумды материалдарды сынау кезінде еріткіш ретінде қолданылады, бұл материалдарды сынауға мүмкіндік береді. Теңіз шөптерінің – Asparagopsis taxiformis-тің дихлорметан экстракты мал азығы ретінде қолданылғанда олардың метан шығарындыларын 79%-ға дейін азайтатыны анықталды. Бұрын ол әртүрлі бояулар мен лактарды сызып тастау құралдарының негізгі компоненті ретінде қолданылды, бірақ қазір оның қолданылуы ЕО-да шектеуге алынған және көптеген өнімдер қазір қауіпсіз балама ретінде бензил спиртіне көшкен.
Уыттылық
DCM – ең аз улы қарапайым хлорлы көмірсутектердің бірі болғанына қарамастан, денсаулыққа қауіпті. Оның жоғары ұшқырлығы оны тыныс алу қаупіне айналдырады. Ол тері арқылы да сіңірілуі мүмкін. Дихлорметанды ингаляция арқылы өткір шамадан тыс қолданудың симптомдары: шоғырлану қиындығы, бас қызылу, шаршау, әлсіздік, бас ауруы, ұю, әлсіздік және жоғарғы тыныс алу жолдары мен көздің тітіркенуі. Оның салдарынан есінен тану, комаға түсу және өлімге ұшырау мүмкін. Ингаляция арқылы өткір әсер ету нәтижесінде оптикалық нейропатия және гепатит дамуы мүмкін. Ұзақ уақыт бойы терімен байланыста болған жағдайда, DCM терідегі майлы тіндердің бір бөлігін ерітіп, терінің тітіркенуіне немесе химиялық күйікке әкелуі мүмкін. Зертханалық жануарларда өкпе, бауыр және бүйрек қатерлі ісігінің пайда болуына байланысты, ол канцерогенді болуы мүмкін. Басқа жануарлар зерттеулері сүт безі мен сілекей безінің қатерлі ісігін көрсетті. Адамдарда қандай мөлшерде канцерогендік әсер ететіні әлі анықталған жоқ. Жануарлармен жүргізілген тәжірибелерде анаға улы дозада емшекке зиянды әсерін тигізді, бірақ тератогендік әсері байқалмады. Еуропалық Одақта Кәсіби Экспозицияның Шектері жөніндегі ғылыми комитет (SCOEL) DCM үшін кәсіби экспозицияның шекті мәнін 100 ppm (8 сағаттық орташа есеппен) және қысқа мерзімді экспозицияның шекті мәнін 15 минут ішінде 200 ppm деп ұсынады. 2009 жылы Еуропалық Парламент тұтынушылар мен көптеген кәсіпқойлар үшін бояу сырды кетіруге арналған құралдарда DCM-ді қолдануға тыйым салу туралы шешім қабылдады, бұл тыйым 2010 жылдың желтоқсанында күшіне енді. 2013 жылдың ақпан айында АҚШ Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасы (OSHA) және Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық институты 2000 жылдан бері DCM әсерінен кем дегенде 14 ваннаны қайта жаңартушының қаза болғанын ескертті. Бұл жұмысшылар жалғыз жұмыс істеді, нашар желдетілетін ванна бөлмелерінде, тыныс алу қорғанысы жеткіліксіз немесе мүлдем болмады және DCM қауіптері туралы ешқандай оқытылмады. OSHA содан бері DCM стандартын шығарды. 2019 жылдың 15 наурызында АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) 180 күннен кейін тұтынушыларға арналған барлық бояу сырды кетіру құралдарында DCM-ді өндіруге (импорттау және экспорттауды қоса), өңдеуге және таратуға тыйым салатын соңғы ережені жариялады. Алайда, бұл DCM құрамындағы басқа өнімдерге, оның ішінде бояу сырды кетіруге арналмаған көптеген тұтыну өнімдеріне әсер етпейді. 2023 жылдың 20 сәуірінде EPA әскери және өнеркәсіптік мақсаттар үшін кейбір ерекшеліктермен DCM өндірісіне кеңінен тыйым салуды ұсынды.
Қоршаған ортаға әсері
Монреаль хаттамасында дихлорметан озон қабатын құртушы зат ретінде жіктелмеген. АҚШ-тың "Таза ауа туралы" заңы дихлорметанды озонды құртушы зат ретінде реттемейді. Дихлорметан өте қысқа ғұмырлы зат (VSLS) ретінде жіктеледі. Олардың атмосферадағы ғұмыры 0,5 жылдан кем болғанымен, стратосфералық озонның азаюына әсер етуі мүмкін, әсіресе егер олар стратосфераға жылдам жеткізілетін аймақтарда шығарылса. Дихлорметанның атмосферадағы мөлшері соңғы жылдары өсуде.