Кіріспе
Югославиялық және американдық теннисші Моника Селес (2 желтоқсан 1973 жылы туған) – бұрынғы әлемнің бірінші ракеткасы, Югославия және АҚШ құрамаларынан өнер көрсеткен. Ол тоғыз мәрте үлкен турнирде жекелей чемпион атанды, оның сегізін Югославия атынан, ал соңғысын АҚШ атынан жеңіп алды. 1990 жылы Селес 16 жасында Франция ашық чемпионатында ең жас чемпион атанды. Ол 20 жасқа толғанға дейін сегіз мәрте үлкен турнирде жеңіске жетіп, 1991 және 1992 жылдардың соңында әлемнің бірінші ракеткасы болды. Бірақ 1993 жылдың 30 сәуірінде матч кезінде ол алаңда шабуылға ұшырады. Селес қарсыласы Стеффи Графтың жанкүйері оны ойын арасында отырғанда пышақтап жарақаттады. Пышақталғаннан кейін Селес екі жылдан астам уақыт бойы тенниске оралмады. Көптеген ойыншылар мен тарихшылар Селес жарақаттанбағанда барлық уақыттағы ең табысты әйел теннисші болуға мүмкіндігі болған деп санайды. 2009 жылы ол Халықаралық Теннис Даңқы залына енгізілді.
Monica Seles (born December 2, 1973) is a former world No. 1 tennis player who represented Yugoslavia and the United States. She won nine major singles titles, eight of them as a teenager while representing Yugoslavia, and the final one while representing the United States. In 1990, Seles became the youngest ever French Open champion at the age of 16. She went on to win eight major singles titles before turning 20 and was the year end No. 1 in 1991 and 1992. However, on April 30, 1993, while playing a match, she was the victim of an on court attack when an obsessed fan of Seles' rival Steffi Graf stabbed Seles in the back with a knife as she was sitting down between games. Seles did not return to tennis for over two years after the stabbing. Several players and historians have stated that Seles had the potential to become the most accomplished female player of all time had she not been stabbed. She was inducted into the International Tennis Hall of Fame in 2009.
Ерте өмір және мансап
Селес Югославияда венгр отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Эстер және Кароль (мажар тілінде Эстер және Кароли), ал ағасы – Золтан (мажар тілінде Золтан). Ол бес жасында теннис ойнауды бастады, оны әкесі баптады. Оның әкесі – кәсіби карикатурист, ол ондаған жылдар бойы «Дневник» және «Мадьяр Сё» газеттерінде жұмыс істеді және оның тенниске деген қызығуын арттыру үшін суреттер салды. Ол оның форхенд пен бэкхенд үшін екі қол стилін дамытуға жауапты болды. Кейіннен оның жаттықтырушысы Елена Генчич болды. 1985 жылы 11 жасында Флорида штатының Майами қаласында өткен Junior Orange Bowl турнирінде жеңіске жетіп, теннисші Ник Боллеттьеридің назарын аударды. 1986 жылдың басында Селес пен оның ағасы Золтан Югославиядан АҚШ-қа көшіп келді, ал Селес Ник Боллеттьери теннис академиясына түсті, онда екі жыл жаттықты және 1990 жылдың наурызына дейін жаттығуларын жалғастырды. Академияға келгеннен кейін тоғыз ай өткен соң, Селестің анасы мен әкесі де Флоридаға келіп, Золтанмен бірге болды. Селес 1988 жылы 14 жасында әуесқой ретінде алғашқы кәсіби турниріне қатысты. Келесі жылы, 1989 жылдың 13 ақпанында ол кәсіби теннисші болып, толық уақытқа кәсіби турға қосылды. 1989 жылдың мамыр айында Хьюстонда өткен турнирде ол өзінің алғашқы титулын жеңіп алды, финалда Крис Эвертті жеңді. Бір айдан кейін Селес өзінің алғашқы Grand Slam турнирінің жартылай финалына жетті, онда әлемнің бірінші ракеткасы Стеффи Графтан жеңілді. Селес турдағы алғашқы жылын әлемнің 6-шы ракеткасы ретінде аяқтады.
1990-1992 жылдар
Маусымның басындағы баяу старттан кейін Селес 36 матчты қатарынан жеңіп, Майамидегі Липтон ойыншылар чемпионатында басталган 6 турнирде жеңіске жетті. Осы жеңіс сериясы барысында ол АҚШ-тың қатты корт чемпионатында, Эккерд Ашық турнирінде, Италия Ашық турнирінде және Германияның Берлин қаласында өткен Lufthansa кубогында да жеңімпаз атанды (финалда Стеффи Графты тікелей екі сетпен жеңді). Содан кейін Селес 1990 жылғы Франция Ашық чемпионатында өзінің алғашқы «Үлкен дулыға» (Grand Slam) бірлейін жеңіп алды. Әлемнің бірінші ракеткасы Стеффи Графқа қарсы финалда Селес бірінші сеттегі тай-брейкте төрт сет-пойнтты сейіп, 8:6 есебімен жеңіп, матчты тікелей екі сетпен аяқтады. Осылайша ол 16 жас 6 айлық шақта Франция Ашық чемпионатының ең жас жеке чемпион атанды. Оның жеңіс сериясын Уимблдон турниріндегі ширек финалда Зина Гаррисон тоқтатты, онда Селес матч-пойнтқа ие болғанмен, Гаррисон үшінші сетте 9:7 есебімен жеңіске жетті. Содан кейін Селес Вирджиния Слимс Лос-Анджелес турнирінде Мартина Навратилованы жеңіп, Оукленд, Калифорния турнирінде де Навратилованы тікелей екі сетпен жеңіп, тағы да жеңіске жетті. Ол сондай-ақ 1990 жылдың соңындағы Вирджиния Слимс чемпионатында Габриэла Сабатиниді бес сетте жеңіп алды (1901 жылғы АҚШ Ұлттық чемпионатынан бергі әйелдер арасындағы алғашқы бес сеттік матч), маусымды аяқтаған чемпионатты жеңген ең жас ойыншы болды. Ол жылды әлемдік рейтингте 2-орында аяқтады. Наурыз айында ол Графты ығыстырып, әлемнің бірінші ракеткасы атанды. Содан кейін ол Франция Ашық чемпионатының титулын сәтті қорғап, финалда бұрынғы ең жас жеңімпаз Аранча Санчес Викарионы жеңді. Уимблдон турнирінде қатыса алмаған Селес тізесіне ауырсыну (shin splints) салдарынан алты апта демалыс алды. Бірақ ол АҚШ Ашық чемпионатында қайтадан қатысып, финалда Мартина Навратилованы жеңіп, жылдың үшінші «Үлкен дулығасын» жеңіп алды, бұл оның әлемдік рейтингтегі көшбасшылығын нығайтты. Ол сондай-ақ Вирджиния Слимс чемпионатында екінші рет қатарынан жеңіске жетіп, Навратилованы төрт сетте жеңді. Маусым соңында Селес қатысқан 16 турнирдің 10-ында жеңіске жетті (сол жылы қатысқан барлық турнирлердің финалына жетті). Уимблдон кезінде Селес допты соққанда қатты үрлеу немесе айқайлау әдетінен қиындықтар туды. Оның ширек финалдағы қарсыласы Натали Таузиат төрешіге бірінші болып шағымданды. Мартина Навратиловаға қарсы жартылай финалдың үшінші сетінде Навратилова Селес 4:2 есебімен алға шыққаннан кейін төрешіге үрлеу туралы шағымданды. Селес геймді және үзілісті жоғалтты, бірақ қайтадан жеңіп алып, матчты аяқтады. 1991 жылдың қаңтарынан 1993 жылдың ақпанына дейін Селес 22 титул жеңіп, 34 турнирдің 33 финалына жетті. Ол 159-12 жеңіс-жеңіліс көрсеткішін (92,9% жеңіс пайзы) жинады, оның ішінде «Үлкен дулыға» турнирлерінде 55-1 жеңіс-жеңіліс көрсеткішін (98%) көрсетті. Оның карьерасының алғашқы төрт жылында (1989-1992) Селес 231 жеңіс және 25 жеңіліс (90,2%) көрсетті және 30 титул жеңіп алды. Ол тағы да жылды әлемнің бірінші ракеткасы ретінде аяқтады.
1993 жылғы пышақпен шабуыл
Селес 1993 жылға қарай әйелдер теннисіндегі үздік ойыншы болып саналды, үш жыл қатарынан «French Open» турнирін, сондай-ақ «US Open» және «Australian Open» турнирлерін жеңіп алған. 1993 жылдың қаңтарында Селес «Australian Open» финалында Графты жеңіп, Графқа қарсы өткен төрт «Grand Slam» финалында үшінші рет жеңіске жетті. Содан кейін ол «Virginia Slims of Chicago» турнирінде Мартина Навратилованы үш сетте жеңді. Бұл Германияның Гамбург қаласында болған шабуылға дейін Селестің жеңген соңғы титулы болды. 1993 жылдың 30 сәуірінде Гамбургте өткен «Citizen Cup» турнирінде Магдалена Малееваға қарсы матчта, Селестің қарсыласы, неміс ойыншысы Стеффи Графтың жанкүйері Гюнтер Парше көпшіліктің арасынан алаңға жүгіріп кіріп, ойын аралығында Селестің иықтарының арасына сүйек пышағымен шапты. Ол дереу ауруханаға жеткізілді. Дене жарақаты бірнеше апта бойы сақайнады, бірақ Селес екі жылдан астам уақыт бойы бәсекелі тенниспен айналыспады. Бастапқыда, шабуыл Селестің Югославиядан шыққандығына байланысты саяси мотивтермен жасалған болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Ол Югославия соғыстарына байланысты өлім туралы қауіпті хабарлар алған еді. Алайда, неміс билігі бұл болжамды тез жоққа шығарды, шабуылдаушыны шатасқан және психикалық денсаулығында мәселелері бар адам деп сипаттады. Полиция мәліметінше, Парше Селеске ауыр жарақат келтіруді мақсат еткен, осылайша ол теннис ойнай алмай, Граф әлемнің бірінші ракеткасы болып қайтадан танылатын болар еді. Сотта ол психологиялық тұрғыдан қалыпты емес деп танылды және екі жылға шартты жаза мен психологиялық емдеуге кесілді. Осы оқиға теннис турнирлеріндегі қауіпсіздік шараларын күшейтуге себеп болды. Селес Германияның заң жүйесіне көңілі толмағандықтан, Германияда ешқашан теннис ойнамаймын деп уәде берді. «Адамдар мені қасақана пышақтап, оған ешқандай жаза алмады. Мен оған қайта оралуды қаламаймын, мұндай жағдай бола қоймас деп ойлаймын», – деді ол. Кейінірек «Tennis.com» сайты Паршенің денсаулығына байланысты зейнеткерлер үйінде тұрғанын хабарлады. Граф Селес ауруханада жатқанда оны аралады. Австралияның Мельбурн қаласынан шыққан «Young Elders» тобы Селеске пышақталғаннан кейін жазылып жатқанда «Fly Monica Fly» атты әнін жіберді. Кейін ол сол ән оған сол кезде шабыт бергенін айтты және 1996 жылы «Australian Open» турнирінде жеңіске жеткеннен кейін топпен кездесті (кейін олар өздерін «The Monicas» деп атады). Осы оқиғаға арналған Дэн Берннің 1998 жылғы «Monica» атты шығармасы бар. Сонымен қатар, америкалық «Majesty Crush» тобы 1993 жылғы «Love 15» альбомындағы «Seles» әнімен құрмет көрсетті. WTA Селестің бірінші ракетка ретіндегі орнын сақтап қалуды ұсынды, бірақ рейтинг сақталмады. 1993 жылы Римде өткен турнирде дауыс беру өтті, дауыс берген 17 үздік ойыншының 16-сы ұсынысты қабылдамады. Граф турнирге қатыспады, сондықтан дауыс беруге қатыспады. Дауыс бергендердің ішінде тек Габриела Сабатини ғана дауыс беруден бас тартты, Селестің рейтингін оның оралуына дейін тоқтату туралы идеяны қабылдамады. Селес екі жыл бойы теннис ойнамады және шабуылдан кейін депрессия мен тамақтану тәртібін бұзумен күресті. Граф Селестің рейтингін қолдады, бірақ Селестің рейтингі басқалардың барлығынан талап етілетін жылына 12 турнирге қатысу арқылы анықталмауы керек деген қосымша ұсынысты қолдамады. Граф бұл Селеске рейтингте әділетсіз артықшылық береді деп ойлады. 2005 жылдың ақпан айында Селес Жаңа Зеландияда Навратиловаға қарсы екі көрсету матчы өткізді. Екі матчта да жеңіліп қалғанына қарамастан, ол бәсекеге қабілетті ойнады және 2006 жылдың басында ойынға оралуы мүмкін екенін мәлімдеді, бірақ ол олай істемеді. 2007 жылы Навратиловаға қарсы үш көрсету матчы өткізді. 5 сәуірде ол Техас штатының Хьюстон қаласында Навратилованы жеңді. 14 қыркүйекте Селес Луизиана штатының Нью-Орлеанс қаласында жабық алаңда Навратилованы жеңді. 16 қыркүйекте ол Бухарест қаласында оны жеңді. 2007 жылдың желтоқсанында Селес баспасөзге Линдсей Дэвенпорттың турнеге сәтті оралуы оған өзінің «Grand Slam» турнирлерінде және сол турнирлерге дайындалу іс-шараларында ойнау үшін шектеулі оралуды қарастыруға шабыттандырғанын айтты. Алайда, 2008 жылдың 14 ақпанында Селес кәсіби тенниспен ресми түрде қоштасты. 2009 жылдың қаңтарында Селес Халықаралық теннис даңқы залына сайланды.
Бағалау
Селес – барлық уақыттағы ең ұлы теннисшілердің бірі саналады. 2012 жылы Tennis Channel 100 ең ұлы теннисшінің тізімін жасады. Селес тізімде 19-шы орынды иеленді. Селес жасөспірім кезінде сегіз Гранд Слем турнирін жеңіп алды. Дегенмен, оның мансабы пышақталған оқиғаға байланысты үлкен зардап шекті. Спортқа қатысты адамдардың кейбіреулері Селес ең табысты әйел теннисші болуы мүмкін еді деп мәлімдеді. Селес пышақталғаннан кейін 20 жыл өткен соң жазылған мақаласында Tennis.com сайтының авторы Джонатан Скотт: «Моника Селес ең ұлы әйел теннисші болар ма еді? Әлем ешқашан білмейтін болады», – деп жазды. Ол 2009 жылдың 11 шілдесінде Халықаралық Теннис Даңқы залына енгізілді. 2011 жылы Time журналы Селесті «Әйелдер теннисінің 30 аңызы: Өткен, қазіргі және болашақ» тізіміне қосты. Ол қарқынды қайтарушы ойыншы болды және сервисиді қайтару үшін негізгі сызықтың ішінде тұратын. Оның басқа да артықшылықтарына физикалық дайындығы, жылдамдығы және корттағы кең аумақты қамту қабілеті жатты, бұл оған керемет қорғаушы болуға және корттың кез келген нүктесінен жеңіс тудыруға мүмкіндік берді. Пышақталғанға дейін Селес ең күшті соққыларымен және психикалық тұрақтылығымен көзге түсті, оны WTA турының жеңіске жете алмайтын ойыншыларының бірі деп атады. Турнеге оралғаннан кейін ол бұрынғыдай сенімді емес, күмәнді ойыншыға айналды, маңызды сәттерде жүйкесі жетіспеді. Селес сонымен қатар әр соққысын дауыспен сүйемелдегенімен де белгілі болды, ол әйелдер теннисінде бұл әрекетті бірінші болып жасады және осыған байланысты жиі сынға ұшырады. Агрессивті ойын стилі, күшті сервисі және дауыспен ойынға түсуінің арқасында Серена және Венера Уильямс, Мария Шарапова және Виктория Азаренка сияқты қазіргі WTA ойыншыларына шабыт көзі болды.
Машықтырушылар, жабдықтар және растаулар
Жылдар бойы Селес көптеген жаттықтырушылармен жұмыс істеді. Олардың арасында: Кароли Селеш (1979–1996), Елена Генчич (1980–1986), Ник Боллеттьери (1986–1990), Свен Гронвельд (1991–1992), Гавин Хоппер (1997–1998), Бобби Банк (1999–2001), Майк Сель (2001–2002) және Дэвид Найкин (2003). 1990 жылдардың басында Селес Fila компаниясымен аяқ киім мен теннис киімдерін жарнамалауға 4 миллион долларлық келісімшартқа қол қойды. Ол кортта Prince компаниясының бастапқы графиттен жасалған ракеткасын пайдаланды. 1990 жылғы тамызда Селес Yonex ракеткасына көшті. 1995 жылы шабуылдан кейін турнеге оралғанда, Селес Nike киімдерін киіп, кортта Yonex ракеткасын қолданды. 2000 жылдары Селес Yonex компаниясының киімдерін киіп, кортта Yonex SRQ Ti 800 Pro Long ракеткасын пайдаланды.
Жеке өмір
Селес Югославияның Нови-Сад қаласында (қазіргі Сербия) венгр отбасында туып өскен. 1994 жылы ол АҚШ азаматы болып, 2007 жылдың маусымында Мажарстан азаматтығын алды. 2009 жылдың 21 сәуірінде Селес «Өзімді бақылауда ұстау: Денем, ойым, өзім туралы» атты естелік кітабын жариялады, онда ол пышақталғаннан кейін күйзеліске түсуі, аспаздық тәртіпсіздік (BED) және одан кейін емделу жолы, әкесінің қатерлі ісік диагнозы мен қайтысы, қайтадан спортқа оралуы және тенниспен байланыссыз өмір туралы айтады. Селес өзінен 32 жас үлкен бизнесмен Том Голисаноға үйленген. Олар 2009 жылы кездесуін бастады. 2014 жылдың 5 маусымында олардың никелері туралы хабарланды. 2015 жылдан бастап Селес Shire Pharmaceuticals компаниясының төл өкілі болып жұмыс істейді, ол жас кезінен бері күресіп келе жатқан BED ауруы туралы хабардарлықты арттыру үшін, Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы мақұлдаған BED-ті емдеуге арналған алғашқы препаратты жасады. Селес тамақ ішкен кезде қалыпты мөлшерде тамақтанса, жалғыз қалғанда көп мөлшерде зиянды тағамдарды жасырын жейтін.
Танымал мәдениетте
1993 жылы "Seinfeld" телесериалында ("The Lip Reader" - "Ерінді оқушы") атты эпизод көрсетілді, онда жазушылар Селестің пышақталғаннан кейін АҚШ ашық чемпионатына оралуын көркемдеп бейнеледі. 1996 жылы Селес "The Nanny" ("Няня") телесериалында қонақ ретінде пайда болды. 2008 жылы ол "Жұлдыздармен билеу" ("Dancing with the Stars") телешоуында қатысушы ретінде көрінді.