Кіріспе
Альберт Эйнштейннің бірінші әйелі Милева Марич (1875–1948) (19 желтоқсан 1875 – 4 тамыз 1948), кейде Милева Марич Эйнштейн деп аталды, серб физигі, математигі және 1903 жылдан 1919 жылға дейін Альберт Эйнштейннің бірінші әйелі болды. Ол Цюрих политехникалық институтында Эйнштейнмен бірге оқитын жалғыз әйел студент еді. Марич пен Эйнштейн оқушылар және жақын достар болды, 1902 жылы Лизерл есімді қызы дүниеге келді, ол бір жарым жасында қызыл жегіден қайтыс болды деген болжам бар. Кейіннен олардың Ханс Альберт және Эдуард есімді екі ұлы болды. 1914 жылы олар ажырасып, Марич ұлдарын алып, Берлиннен Цюрихке қайтып келді. 1919 жылы ресми түрде ажырасты. Эйнштейн 1921 жылы Нобель сыйлығын алғанда, ақшаның көп бөлігін Маричке берді, негізінен ұлдарын асырау үшін; ол осы ақшадан түсетін пайыздарды пайдалана алды. 1930 жылы олардың екінші ұлы Эдуард шамамен 20 жасында психикалық ауруға шалдығып, шизофрения диагнозы қойылды. Марич Альберт Эйнштейннің ерте жұмысына, әсіресе «Annus Mirabilis» мақалаларына қаншалықты үлес қосып, олардың жазылуына көмектескені әлі белгісіз.
Mileva Marić (, ; 19 December 1875 – 4 August 1948), sometimes called Mileva Marić Einstein , was a Serbian physicist, mathematician, and the first wife of Albert Einstein from 1903 to 1919. She was the only woman among Einstein's fellow students at Zürich Polytechnic. Marić and Einstein were study colleagues and lovers, and had a daughter Lieserl in 1902, who likely died of scarlet fever at one and a half years old. They later had two sons, Hans Albert and Eduard. They separated in 1914, with Marić taking the boys and returning to Zürich from Berlin. They divorced in 1919. When Einstein received the Nobel Prize in 1921, he transferred the money to Marić, chiefly to support their sons; she had access to the interest. In 1930, their second son Eduard had a breakdown at about age 20 and was diagnosed with schizophrenia. It is unknown if and to what extent Marić contributed to Albert Einstein's early work, and to the Annus Mirabilis Papers in particular.
Өмірбаян
19 желтоқсан күні 1875 жылы Милева Марич Австрия-Мажарстанның Тител қаласында (қазіргі Сербия) бай отбасында, Милош Маричтің (1846–1922) және Мария Ружич Маричтің (1847–1935) үш баласының үлкені ретінде дүниеге келді. Ол туғаннан кейін көп ұзамай әкесі әскери қызметтен кетіп, Румадағы, кейін Загребтегі сарайда жұмыс істеді. 1886 жылы Нови-Садтағы қыздар гимназиясында оқуын бастады, бірақ келесі жылы Сремска Митровицадағы гимназияға ауысты. 1890 жылдан бастап Марич Шабацтағы Сербия Корольдік гимназиясында оқыды. 1891 жылы әкесі Маричті Загребтегі тек ұлдарға арналған Корольдік классикалық гимназияға жеке оқушы ретінде қабылдауға арнайы рұқсат алды. 1892 жылы оныншы сыныпқа қабылданды. 1894 жылдың ақпан айында физика лекцияларын тыңдауға арнайы рұқсат алып, 1894 жылдың қыркүйегінде соңғы емтиханды тапсырды. Математика және физикадан алған бағасы "өте жақсы" болды, ең жоғары "тамаша" бағасынан бір баға төмен. Сол жылы ауыр сырқатқа шалдығып, Швейцарияға көшуге шешім қабылдады, 14 қарашада Цюрихтегі "Қыздар гимназиясында" оқуға түсті. 1896 жылы Matura емтиханын тапсырып, Цюрих университетінде бір семестр медицинаны оқыды. Орта мектептерде физика мен математикадан сабақ беруге арналған дипломдық курсты (VIA бөлімі) Альберт Эйнштейнмен бірге бастады. Топтың ішіндегі жалғыз әйел және бұл бөлімге қабылданған бесінші әйел болды. Эйнштейнмен жақын дос болып кетті. 1897/98 жылғы қысқы семестрде оқу үшін қазан айында Гейдельберг университетіне барып, физика және математика лекцияларын тыңдады. 1998 жылдың сәуір айында Цюрих политехникалық институтына қайта оралды. Маричтің физикадан алған бағасы 5.5 болды (Эйнштейннің бағасымен бірдей). 1900 жылы математика бөлімінен (функциялар теориясы) 2.5 балл алғандықтан соңғы оқытушылық дипломдық емтиханды тапсара алмады, орташа бағасы 4.00 болды. Эйнштейн емтиханды 4.91 орташа баллмен төртінші орында тапсырды. 1901 жылдың мамыр айында Италиядағы қысқа демалыс кезінде Эйнштейннен жүкті болғандықтан Маричтің академиялық мансабы тоқтап қалды. Үш айлық жүктілік кезінде дипломдық емтиханды қайта тапсырды, бірақ бағасын жақсарта алмады. Физика профессоры Генрих Вебердің жетекшілігімен докторлық диссертацияны жазуды жоспарлаған дипломдық жұмысын тоқтатты. 1902 жылы, қаңтарда дүниеге келген қызымен Нови-Садқа барды. Туғанға дейін қызды Хансель деп атады, кейін Лизерль деп атады. Лизерль бір жасқа толғанда қызылшаға шалдығып, денсаулығына қатысты мәңгілік зардап шекті. Кейбір дереккөздер Лизерльдің 1903 жылы көп ұзамай қайтыс болғанын айтады, ал басқалары оның Сербияда асырап алуға берілгенін мәлімдейді.
Эйнштейнмен ынтымақтастық туралы пікірталас
Марич Альберт Эйнштейннің ерте жұмысына, әсіресе «Annus Mirabilis» мақалаларына қандай үлес қосып, оның дәрежесі қанша болғаны туралы мәселе пікірталас тудырып отыр. Физика тарихшыларының көпшілігі оның маңызды ғылыми еңбек еткенін жоққа шығарады, ал басқалары оның ғылымдағы серігі болғанын, зерттеулеріне материалдық көмек көрсеткенін айтады. Сонымен қатар, олар студенттік кезеңде ғылыми идеяларды бірлесіп жасаған болуы да мүмкін.
Неке және отбасы
1901 жылы Марич Эйнштейннің алғашқы баласына жүкті болды. Ол жүктілігін жасырып, даудан қашу үшін туған қаласына барып, баласын дүниеге әкелді. Эйнштейнге жазылған хаттарда олардың қызы 1902 жылдың қаңтарында Нови-Садта туғаны айтылған. Осы қыздың кейін не болғаны туралы қосымша мәлімет жоқ. 1903 жылы Марич пен Эйнштейн Швейцарияның Берн қаласында үйленді, онда Эйнштейн Зияткерлік меншік федералды кеңсесінде жұмысқа орналасты. 1904 жылы олардың тұңғыш ұлы Ханс Альберт дүниеге келді. Эйнштейндер 1909 жылға дейін Бернде тұрды, содан кейін Эйнштейн Цюрих университетінде оқытушы болып жұмыс істеуге мүмкіндік алды. 1910 жылы олардың екінші ұлы Эдуард дүниеге келді. 1911 жылы олар Прагаға көшіп, Эйнштейн Карл университетінде оқытушылық қызмет атқарды. Бір жыл өткен соң Эйнштейн өзі бітірген университетінде профессорлық қызметке қабылданғандықтан, олар Цюрихке қайта оралды.
Берлинге көшіп келу және ажырасу
1913 жылдың шілдесінде Макс Планк пен Вальтер Нернст Эйнштейнді Берлинге шақырды, ол келісті, бірақ бұл шешім Маричті қынжырлатты. Тамыз айында Эйнштейндер ұлдарымен, Мари Кюри мен оның екі қызымен бірге жаяу серуендеуге жоспарлады. Марич Эдуардтың ауруына байланысты уақытша кешікті, бірақ кейін оларға қосылды. 1913 жылдың қыркүйегінде Эйнштейндер Маричтің ата-анасына Нови-Садқа жақын жерде барып, Венаға кететін күні Марич ұлдарын православ дінінде крещение рәсімінен өткізді. Берлинге қоныстанғаннан кейін Эйнштейн оның қасында қалуы үшін қатаң шарттар қойды. Бастапқыда шарттарды қабылдағанымен, ол ойын өзгертті және 1914 жылдың 29 шілдесінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған күні Германиядан шығып, ұлдарын Цюрихке алып кетті, бұл айырылыс мәңгілікке соқты. Эйнштейн оған жыл сайынғы 5600 рейхсмарканы, яғни жалақысының жартысына жуық соманы төрттен бір бөлікпен төлеуге заңды міндеттеме алды, және ол осы міндеттемеге көбінесе орайласқан. Бес жылдық бөлек тұрғаннан кейін, олар 1919 жылдың 14 ақпанында ажырасты. Олар Эйнштейннің жақын арада алатынына сенген Нобель сыйлығының ақшасын екі ұлына сенімді түрде беру туралы келісімге келді. Эйнштейн жұмысы үшін сыйлық алатын болса, ал ол – ақшаны. Марич пайызын алуға құқылы болды, бірақ Эйнштейннің рұқсатысыз капиталға билігі болмады. Эйнштейн 1919 жылдың маусымында өзінің туысы Эльзаға үйленгеннен кейін, балалардың болашағы туралы сөйлесу үшін Цюрихке оралды. Сапар барысында ол Ханс Альбертті Констанц көлінде қайыққа отырғызды, ал Эдуарды Аросаға емделуге алып барды. 1922 жылы Эйнштейн қараша айында Нобель сыйлығын жеңіп алғаны туралы хабарды алды. Ажырасу шартында оған Нобель сыйлығының ақшасы берілетіні айтылған. Келісімге сәйкес, ақша екі ұлына сенімді түрде сақталуы керек еді, ал ол пайызын алуға құқылы болды. Жақында жарияланған хаттарға сүйене отырып (Эйнштейннің келіні Эльзаның қызы Марго Эйнштейн оның өлімінен кейін 20 жыл өткенге дейін мөрленген), Вальтер Исааксон Марич ақырында Нобель сыйлығының ақшасын Цюрихтегі үш пәтерлік үйге инвестициялап, кіріс табуға тырысқанын хабарлады. Марич бір үйде, Гуттенштрассе 62 мекенжайындағы бес қабатты үйде тұрды, ал қалған екеуі инвестиция болды. 1930 жылы, шамамен 20 жасында Эдуардтың психикалық денсаулығы нашарлап, шизофрения диагнозы қойылды. 1930 жылдардың соңында Цюрих университетінің "Burghölzli" психиатриялық клиникасында оның күтіміне кеткен шығындар Маричті басып тастады. Ол оның күтімі мен қамтамасыз етілуі үшін қаражат жинау үшін екі үйін сатты. 1939 жылы Марич өзі тұрып жатқан Хуттенштрассе үйінің меншігін Эйнштейнге беруге келісті, оның жоғалуын болдырмау үшін, Марич өкілеттік сақтап қалды.
Құрметтер
2005 жылы Марич Цюрихте ETH және Gesellschaft zu Fraumünster ұйымдары тарапынан құрметпен еске алынды. Оның естелігі үшін Цюрихтегі бұрынғы тұрған үйінің қабырғасына, 62-ші Хуттенштрассе үйіне ескерткіш тақта орнатылды. Сол жылы оның орта мектеп оқыған қаласы Сремска Митровицада бюсті қойылды. Тағы бір бюст Нови-Сад университетінің кампусында орналасқан. Оның туған жері Тителдегі орта мектепке оның есімі берілді. Ол қайтыс болғаннан кейін 60 жыл өткен соң, Цюрихтегі бұрынғы клиника ғимаратына ескерткіш тақта орнатылды. 2009 жылдың маусым айында Цюрихтегі Нордхайм зиратында оның естелігіне арналған мемориалдық қабір тасы ашылды. 1995 жылы Белградтағы Narodna knjiga баспасы (серб тілінде) Politika газетінің журналисі Драгана Букумировичтің "Mileva Marić Ajnštajn" кітабын жариялады. Үш жылдан кейін, 1998 жылы Вида Огньенович "Mileva Ajnštajn" атты драмалық шығарма жазды, ол 2002 жылы ағылшын тіліне аударылды. Кейін Огньенович бұл пьесаны Александра Вребаловтың "Милева" операсының либреттосына бейімдеді, операның тұңғыш көрсетілісі 2011 жылы Нови-Садтағы Серб Ұлттық театрында өтті.
Танымал мәдениет
Өзінің "Басқа Эйнштейн" (2016) романында Мари Бенедикт Милева Марич пен Альберт Эйнштейн арасындағы қарым-қатынастың көркемделіп суреттелген есебін береді. 2017 жылы оның өмірі Эйнштейннің өміріне арналған "Genius" телесериалының бірінші маусымында бейнеленді. Оны Саманта Колли мен Салли Декстер сомдады. Милева Марич (Кристина Ястрембска рөлінде) және оның Эйнштейннің жұмысына әлеуетті үлесі уақыт саяхаты жасайтын супергеройлар телесериалы "DC's Legends of Tomorrow" екінші маусымының бірінші эпизодында көрсетілді. 2019 жылы физик және жазушы Габриэлла Грейсон Цюрихтегі ЭТХ-да Милева Маричке диплом беру үшін үсыныс жасады. 4 айлық талқылардан кейін университет дипломды беруден бас тартты. Милева Марич Маргарет Петерсон Хаддикстің 2012 жылы жазылған "Ұсталған" жасөсперімдерге арналған ғылыми-фантастикалық романының маңызды кейіпкері, бұл роман "Жоғалғандар" сериясының бөлігі. 2022 жылы Бони Гармустың "Химия сабақтары" романында Милева Марич екі рет аталады, ол атақты ғалым күйеуінің жұмысына сіңірілген, жаңа жол ашқан әйел ғалымның мысалы ретінде көрсетіледі.