Кіріспе

Жарыс трассасы (жарыс жолы, жарыс айлағы немесе жарыс шеңбері) – көлік құралдарының, спортшылардың немесе жануарлардың (мысалы, ат жарысы немесе тазы жарысы) жарысуы үшін салынған нысан. Жарыс трассасында көрермендерге арналған трибуналар немесе демалыс алаңдары болуы мүмкін. Жарыс трассалары жануарлардың қозғалысын зерттеу үшін де пайдаланылады. Жарыс трассасы – тұрақты құрылыс немесе ғимарат. Ат жарысы жолы деп аталатын жарыс жолы Ұлыбритания, Үндістан, Австралия, Гонконг және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты елдерде кездеседі. Велосипедтерге арналған жарыс жолы велодром деп аталады. Шеңбер – көптеген жарыс трассаларының конфигурациясын ескере отырып, жарыстардың бірнеше айналым бойынша өтуіне мүмкіндік беретін жарыс трассасының тағы бір атауы. Кейбір жарыс трассалары жылдамдық жолы немесе жарыс жолы деп те аталады. Жарыс трассасынан өзгеше, жарыс жолы – спорттық жарыстар үшін, әсіресе жол жүгіру, су спорты, автокөлік жарысы немесе ралли үшін уақытша құрылған трасса. Формула-1-дегі Монако және Сингапур Гран-прилері сияқты, көбінесе жарыс трассаларында өткізілетін көптеген спорт түрлері уақытша трассаларда да өткізілуі мүмкін.

Тарих

Кейбір ежелгі өркениеттерде жарыс жолдарының дамуына қатысты деректер сақталған. Ең дамыған ежелгі жарыс жолдары – ежелгі гректердің ипподромы және Рим империясының цирктерi (circi) болды. Бұл екі құрылыс аттар мен көліктерге арналған жарыстарды өткізу үшін салынған. Ежелгі Римдегі "Цирк Максимус" стадионы 200 000 көрерменді қабылдайтын. Орта ғасырларда жарыс өткізілетін орындар болған, ал 1174 жылы Лондондағы Ньюмаркетте қоғамдық жарыс алаңы ашылғаны туралы жазбалар бар. 1780 жылы Дерби графы Эпсомдағы өзінің иелігінде ат жарысы жолын құрды; ағылшын Дербисі бүгінге дейін сонда өткізіледі. Британ аралдарындағы жарыс жолдары шөптен жасалған, олар "турф" деп аталады. АҚШ-та жарыс жолдары топырақтан тұрады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында автомобильдің пайда болуымен жарыс жолдары қозғалтқышты машиналардың ерекшеліктеріне сәйкес етіп жобаланды. Алғашқы жолдар бұрынғы ат жарысы жолдарынан өзгертілген. Мұндай жайларда автокөлік жарыстары 1896 жылдың қыркүйегінде Род-Айленд штатының Кранстон қаласындағы Наррагансет паркінде басталды. Индианаполис моторлы жарыс жолы 1909 жылдың тамыз айында ашылды. 1900 жылдардың басында мотоцикл жарыстары биік, қисайған, ағаштан жасалған жарыс жолдарында – "борд тректерде" өткізілді. 1920 жылдары ААА чемпионатының көптеген жарыстары осындай борд тректерде өткізілді. Қазіргі заманғы жарыс жолдары көрермендердің қауіпсіздігін ең бастысы деп есептейді, көрермендер мен трасса маршалдарының қаза болуына байланысты оқиғалардан кейін жасалған. Оларға көбінесе қауіпсіздік аймақтары, кедергілер және биік қоршаулар кіреді.

Конфигурациялар

Кейбір жарыс трассалары трассадан басқа тұрақты инфрақұрылыммен қамтамасыз етілмейді; ал кейбіреулері көрермендерге арналған трибуналар, қонақ үйлер немесе жарысқа қатысушылар үшін пит-лендер мен гараждар, падоктар мен ат қоралары сияқты жабдықтарды қамтиды. Көптеген жарыс трассалары гольф алаңдары, мұражайлар, қонақ үйлер және конференц-орталықтары бар ірі кешендерге ендірілген. Кейбір жарыс трассалары мотокросс, велотрек және жеңіл атлетика сияқты спорт түрлері үшін үй ішінде орналасуға жеткілікті кішкентай. Көптеген жарыс трассалары көп мақсатты болып табылады, бір трассада әртүрлі спорт түрлерін өткізуге немесе бір орында бірнеше трассаны біріктіруге мүмкіндік береді. Жүгіру жолдары көбінесе жалпы қолданысқа немесе футбол стадиондарының ішінде орналасады, олар тұрақты түрде көрінеді немесе трибуналармен немесе алаңшалармен жабылады. Көптеген ат және автоспорт трассаларын әртүрлі маршруттарға немесе бөлімдерге конфигурациялауға болады. Кейбір кешендерде үлкен трассалардың ішінде кішірек трассалар бар, көрермендер үшін туннельдер мен көпірлермен байланысады. Кейбір жарыс трассалары қысқа және ұзын трассаларды қамтиды, ұзын трасса қысқа трассаның бөлігін, әдетте негізгі түзу учаскесін пайдаланады, мысалы, Брэндс Хэтч трассасында. Ле-Ман жарыс трассасы кешенінің ортасында шағын тұрақты трасса орналасқан.

Автоспорт

Жарыс трассалары негізінен жылдамдыққа негізделген жол жарыстары үшін жасалған, оларда анықталған старт-финиш сызықтары немесе тіректері болады, ал кейде трассаны уақыт секторына бөлетін уақытты өлшеу нүктелері де кездеседі. Автомобильдерге арналған жарыс трассасы (яғни автомобиль трассасы) – уақытша жабылатын қалалық жолдарды пайдаланатын көше трассасынан өзгеше, жабық контур болып табылады. Жарыс трассаларында жекелей немесе командалық спорт түрлері өткізілуі мүмкін. Жарыс трассаларында жылдам старттар немесе тоқтаулы старттар, сондай-ақ олармен байланысты жабдықтар (старттық блоктар, қоршаулар, доңғалақ ұстағыштар және т.б.) қолданылуы мүмкін. Оларда міндетті түрде пит-лейн және көбінесе уақытты өлшеу құралдары болады.

Жолдың орналасуы

Кейбір автотрассалар овал пішіндес болып келеді, және олардың бұрышталған болуы мүмкін, бұл көрермендерге жарыстың барлық бөлігін көруге немесе жоғары жылдамдықта жарысуға (велосипед спорты, жарыс машиналарын жарысуы) мүмкіндік береді. Атақты мысалдары – жылдамдық сынақтарын өндірушілер жиі өткізетін Нардо және Индианаполис моторлы трассасы. Кейбір овал трассалар практикалық себептермен немесе Талладега (үшбұрышты овал) сияқты түрлі қиындықтарды енгізу үшін овал пішінінің өзгеше нұсқалары болып табылады. Көптеген жарыс трассаларында көптеген бұрылыстар, шикандар және биіктіктердің өзгеруі болады, бұл жарысқа қатысушылардың шеберлігін сынауға мүмкіндік береді, әсіресе мотокросс және туристік автомобильдер жарысында – мұндай трассалар әлемнің көп бөлігінде, әсіресе Еуропада кең таралған.

Жолдардағы контурлар

Жазық, қисық-бұрық автоспорт трассалары кейде "жол трассалары" деп аталады, себебі ең алғашқы жол жарыстарының трассалары қарапайым қоғамдық жолдардың жабылуынан пайда болған. Кейбір автожарыс трассалары қасақана ұзын түзу сызықтармен конфигурацияланған, мысалы, драг-рейсинг. Нағыз жол трассалары әлі де қолданыста, мысалы, Австралия Гран-присі Аделаидада өткізілді және Мельбурнда қалалық көшелерде тұрақты түрде жалғасуда. Олардың ең танымалдары – Монако Гран-присі және Франциядағы Ле-Ман қаласындағы Сарта трассасы. Бұл жарыс үшін салынған тұрақты құрылыстар емес (дегенмен Сарта трассасының бір бөлігі арнайы салынған және жұртқа жабық).

Қайта құрылған әуеайлақтар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе Ұлыбританияда көптеген соғыс кезеңіндегі әуежайлар тоқтатылды. Бұл, соғыстан кейінгі автоспорттың қарқынды дамуымен бірге орын алды, және көптеген әуежайлар жарыс трассаларына айналдырылды, мұнда трассаның жоспары көбінесе ұшу-қону жолақтарының бөліктерін және оларды қоршап тұрған айналма такси жолдарын біріктіретін. Британдықтардың танымал "Сильверстоун" трассасы, сондай-ақ Касл Комб және Гудвуд бұрынғы А класты әуежайлар болып табылады. Ұзын ұшу-қону жолақтары Санта-Под жарыс жолындағыдай, жылдамдықпен жүруге арналған трассалар үшін өте ыңғайлы болды. Осындай трассалар танымал "Top Gear" автошоуында да пайда болады, ол Ұлыбританияның Суррей графтығындағы Дансфолд әуежайында түсіріледі.