Кіріспе

Электрленген, жарқыраған түтікшелі шамдар

Белгілер индустриясында неондық белгілер – сирек неон немесе басқа газдармен толтырылған, ұзын жарқыраған газ разрядты түтікшелермен жарықтандырылған электр белгілері. Олар неондық жарықтандырудың ең көп таралған түрі болып табылады, алғаш рет 1910 жылы Жорж Клод Париж автосалонында оны заманауи нысанда көрсеткен. Неондық белгілер бүкіл әлемде қолданылса да, 1920-1950 жылдар аралығында АҚШ-та ерекше танымал болды. Таймс-сквердегі көптеген орналымдар, олардың көпшілігі Дуглас Лидің жобалары бойынша жасалған, әйгілі болды, ал 1940 жылға қарай неондық белгілерді өндіретін 2000-ге жуық шағын дүкен болды. Белгілермен қатар, суретшілер мен сәулетшілер де неондық жарықтандыруды жиі қолданады, сондай-ақ плазмалық дисплейлер мен телевизорларда (өзгертілген түрінде) қолданылады. Соңғы онжылдықтарда белгілер индустриясы төмендеді, қазір қалалар ескі неондық белгілерді сақтау және қалпына келтірумен айналысуда. Жарықдиодтық тізбелерді құрастырып, оларды жарық диффузорымен жабу арқылы неондық шамдардың көрінісін имитациялауға болады.

Тарих

Неондық белгі – бұл ертерек жасалған Гейслер түтігінің эволюциясы, ол «сиректелген» газды қамтитын мөрленген шыны түтік (түтік ішіндегі газ қысымы атмосфералық қысымнан әлдеқайда төмен). Шыны арқылы енгізілген электродтарға кернеу қолданғанда, электрлік жарқырау пайда болады. Гейслер түтіктері 19 ғасырдың соңында танымал болды, ал олар шығаратын әртүрлі түстер түтік ішіндегі газдардың ерекшеліктері болды. Олар жалпы жарықтандыруға жарамсыз болды, себебі газдың қысымы пайдалану барысында көбінесе төмендеді. Неондық түтік жарықтандыруының тікелей алдыңғысы – азот немесе көмірқышқыл газын жарқыраушы газ ретінде және қысымды сақтаудың патенттелген механизмін қолданған Мур түтігі. Мур түтіктері 1900 жылдардың басында коммерциялық жарықтандыру үшін бірнеше жыл бойы сатылды. 1898 жылы британдық ғалымдар Уильям Рамзи мен Моррис В. Траверстің неонды ашқанда Гейслер түтіктеріндегі жарқын қызыл жарқырауды байқады. Траверс: «Түтікнен шыққан қызыл жарқырау өзінің тарихын айтты және оны ешқашан ұмытпайтын көрініс болды» деп жазды. Перли Г. Наттинг жасаған және «неон» сөзін көрсететін белгі 1904 жылғы Луизиана сатып алу көрмесінде көрсетілген болуы мүмкін, бірақ бұл таласқа ұшырады; қандай жағдайда болса да, неонның жетіспеушілігі жарықтандыру өнімінің дамуына кедергі келтіретін еді. 1902 жылдан кейін Франциядағы Жорж Клодтың Air Liquide компаниясы неонды өнеркәсіптік көлемде шығара бастады, негізінен ауа сұйыту бизнесінің қосалқы өнімі ретінде. Бұл демонстрация Гранд Паластың (үлкен көрме залы) перистилін жарық етті. Клодтың серіктесі Жак Фонсек, жарнамалық белгілер мен жарнамаға негізделген бизнестің мүмкіндіктерін түсінді. 1913 жылы Парижде түнгі аспанда «Cinzano» вермутының үлкен белгісі жарық көрді, ал 1919 жылы Париж операсының кіреберісі неондық түтіктермен жарықтандырылды. Екі данасын Лос-Анджелестегі Паккард автосатылымына сату арқылы. Эрл Энтони «Паккард» деген жазуы бар екі белгіні әрқайсысы 1250 долларға сатып алды. АҚШ-тағы ең көне сақталған неондық белгі, әлі күнге дейін бастапқы мақсаты үшін қолданылып келеді, Флорида штатының Лейк-Уорт-Бич қаласындағы Лейк-Уорт-Плейхаустағы «Театр» белгісі (1929). Неондық жарықтандыру мен белгілердегі келесі маңызды технологиялық жаңару – флуоресцентті түтікшелердің қаптамасын жасау болды. Жак Рислер бұл үшін 1926 жылы француз патентін алды. Неондық түтіктер шыны құбырларды иіп пішінге келтіру өнері арқылы жасалады. Бұл кәсіпті меңгерген жұмысшы шыны илеуші, неон илеуші немесе түтік илеуші деп аталады. Неондық түтік 4 немесе 5 фут ұзындықтағы ойыс шыны таяқшалардан жасалады, оларды бүкіл әлемдегі неондық дүкендерге жеткізушілер сатады, онда олар қолмен жеке-жеке жасалған және жасалған шамдарға жиналады. Сыртқы диаметрі шамамен 8–15 мм, қабырға қалыңдығы 1 мм болатын түтіктер көбінесе қолданылады, бірақ 6 мм түтіктер қазір түсті шыны түтіктерде коммерциялық түрде қол жетімді. Түтікті әр қисықта қыздырылатын шынының мөлшеріне қарай таңдалған бірнеше типті оттықтарды қолдана отырып, бөліктерге бөліп қыздырады. Бұл оттықтарға ленталы, зеңбірек немесе қиылысқан оттықтар, сондай-ақ газбен жағылатын түрлі оттықтар жатады. Ленталы оттықтар – біртіндеп қисықтар жасауға арналған оттардың жолақтары, ал қиылысқан оттықтар өткір қисықтар жасауға қолданылады. Түтіктердің ішкі жағы жұқа фосфоресцентті ұнтақпен қапталуы мүмкін, ол түтік ішкі қабырғасына байланыстыратын материалмен бекітіледі. Түтікті тазартылған газ қоспасымен толтырады, ал газды мөрленген түтік ұштарына дәнекерленген суық катодтар арқылы қолданылатын жоғары кернеумен иондайды. Түтік арқылы шығарылатын жарықтың түсі газдың өзінен немесе фосфор қабатынан келуі мүмкін. Әртүрлі түсті бір түтікке айналдыру үшін әртүрлі фосформен қапталған түтік бөліктерін шынымен дәнекерлеу арқылы біріктіруге болады, мысалы, әр әріптің бір сөз ішінде әр түрлі түстегі әріптерді көрсеткен белгі сияқты әсерлер үшін. «Неон» жалпы түрдегі шамды білдіреді, бірақ неон газы – коммерциялық қолдануда негізінен қолданылатын түтік газдарының бір түрі ғана. Таза неон газы түстердің үштен бірін ғана шығару үшін қолданылады (көбінесе қызыл және қызғылт сары түстер, сондай-ақ қызыл түстің кейбір жылы немесе қарқынды реңктері). Көбірек түстер (көк, сары, жасыл, күлгін және ақ түстердің барлық реңктерін, сондай-ақ қызыл түстің кейбір салқын немесе жұмсақ реңктерін қоса алғанда) басқа инерттік газ, аргон және тазартылғаннан кейін бірден түтікке қосылатын сынаппен (Hg) толтыру арқылы шығарылады. Түтік электрленген кезде сынап буға айналып, түтік ішінде таралып, күшті ультракүлгін сәуле шығарады. Осылай шығарылған ультракүлгін сәуле әртүрлі түстер шығаруға арналған әртүрлі фосфор қаптамаларын қоздырады. Бұл кластағы неондық түтіктерде неон болмаса да, олар әлі де «неон» деп аталады. Снапты қамтитын шамдар – суық катодты флуоресцентті шамдардың бір түрі. Неондық түтіктердің әр түрі екі түрлі түс шығарады, бірі неон газымен, екіншісі аргон/сынап газымен. Кейбір «неондық» түтіктер түстердің кейбіреулері үшін фосфор қаптамасыз жасалады. Неон газымен толтырылған мөлдір түтік кең таралған сары-қызғылт түсті шығарады, ал ішкі плазма бағаны анық көрінеді, бұл жасауға ең арзан және ең қарапайым түтік. Америкадағы 20 жылдан астам уақыттан бері қолданылып келе жатқан дәстүрлі неондық шынылар газ отында жұмсартуға оңай келетін қорғасын шынысынан жасалған, бірақ жұмысшылардың денсаулығы мен қоршаған ортаға қатысты жаңа мәселелер өндірушілерді экологиялық таза әрі жұмсақ шыны формулаларын іздеуге итермеледі. Осылайша болдырмауға тырысатын мәселелердің бірі – қорғасын шынысының оттық алауында күйіп, қорғасын түтінін шығаруға бейімділігі. Басқа дәстүрлі шынылар – әртүрлі шыны түстерін ұсынатын боялған содалы-известі шынылар, олар ең жоғары сапалы, гипнотикалық жарқын және қанық түстерді шығарады. Осы боялған шыныларды қолданылатын әртүрлі экзотикалық фосфорлармен қаптау арқылы тағы да көп түс таңдауларына қол жеткізуге болады.

Ұзақ өмір сүру мерзімі

Неон шамдары өте ұзақ қызмет етеді, себебі олардың жарқын түстері мен ондаған жылдар бойы жұмыс істейтін құбырларды жасау мүмкіндігі бар. Бұл ұзақтығы олардың экономикалық тиімділігі үшін маңызды, себебі оларды жасау еңбекті көп талап етеді. Қызығы, кішкентай диаметрлі құбырлар жарқыраңқырақ неон жарығын шығарады, бірақ олардың кедергісі де жоғары. Неон құбырының істен шығуының басты себебі – неон газының шыны қабырғаларға бірте-бірте сіңірілуі, бірақ тіпті бұл процесс 50 жылдан астам уақытқа созылуы мүмкін. Осы ұзақ қызмет ету мерзімі неон шамдарын үйлердегі архитектуралық жарықтандыруға өте қолайлы етеді, оларды тар кеңістіктерге бейімдеп, жылдар бойы жарық беруге болады.

Құбырларды иіктеу

Неон белгілерін жасаушылар қыздырылған шыны түтіктерді сақтап, белгілі бір үлгі бойынша иіліп, бүгіп алады. Олар түтіктің пішінін сақтап қалу үшін және оның бөліктерінің артық қызуын болдырмау үшін үрлеу шлангін қолданады. Иілістер қиын, шыны қатып қалғанша жылдам жұмыс істеуді талап етеді. Қателіктер өте қиын, олардың салдарынан бастапқы қадамдарды қайталауға туралуы мүмкін. Түтіктер біріктіріліп, тазартылып, сынаппен толтырылады. Сонан кейін қате жіберілсе, барлық конструкцияны тастауға болады, себебі сынаптың буы қауіпті. Дайын түтіктер зақымданудың алдын алу үшін қажетті оқшаулаумен тізбектей жалғанады.

Бомбалау

Суық катодты электрод түтіктің әр екі шетіне де аяқталғаннан кейін балқытылады (немесе дәнекерленеді). Құрғақ электродтар дәстүрлі түрде қорғасын шыныдан жасалады және ішінде екі сымы бар кішкентай металл қабықшадан тұрады, олар кейіннен белгінің сымдарын қосу үшін пайдаланылады. Барлық дәнекерлеулер мен тығыздағыштар жоғары вакуумда герметикалық болуы керек. Түтік коллекторға қосылады, содан кейін жоғары сапалы вакуумдық сорғыға жалғанады. Содан кейін түтік бірнеше торр вакуум деңгейіне жеткенше ауасы сорылады. Сору тоқтатылады және электродтар арқылы түтіктегі төмен қысымды ауадан жоғары ток өткізіледі ("бомбардировка" деп аталатын процесте). Бұл ток пен кернеу түтіктің соңғы жұмыс істеу кезіндегі деңгейінен әлдеқайда жоғары. Ток мөлшері қолданылатын нақты электродтарға және түтіктің диаметріне байланысты, бірақ әдетте 150 мА мен 1500 мА аралығында болады, процестің соңына қарай электродтарды шыны түтікті ерітпей жеткілікті қыздыруды қамтамасыз ету үшін кішкентай мәннен басталып, біртіндеп артады. Бомбардировка тогы шамамен 15 000 В кезбе токтан 23 000 В кезбе токқа дейінгі кернеуі бар үлкен трансформатормен қамтамасыз етіледі. Бомбардировка трансформаторы тұрақты ток көзі ретінде жұмыс істейді, ал жұмыс кезіндегі нақты кернеу түтіктің ұзындығы мен қысымына байланысты болады. Оператор әдетте қысымды бомбардировщик рұқсат беретін ең жоғары деңгейде ұстайды, бұл қуатты барынша таратуды және қыздыруды қамтамасыз етеді. Бомбардировка трансформаторлары осы мақсат үшін арнайы жасалуы мүмкін, немесе электр қуатын тарату трансформаторлары (электр бағаналарына орнатылған түрдегі) жоғары кернеуді шығару үшін кері режимде жұмыс істеуі мүмкін. Түтік ішіндегі өте жоғары қуаттың таралуы шыны қабырғаларды бірнеше жүз градус Цельсийге дейін қыздырады, ал ішіндегі кез келген кір және ластану вакуумдық сорғымен газ тәрізді түрде шығарылады. Осылайша шығарылатын ең үлкен ластанушы заттар – түтіктің ішкі қабырғасын адсорбция арқылы жабатын газдар, негізінен оттегі, көмірқышқыл газы және әсіресе су буы. Ток сонымен қатар электрод металлын 600 °C-тан жоғары қыздырады, нәтижесінде ашық қызғылт сары түс пайда болады. Катодтар – кішкентай тесігі бар (кейде керамикалық донат тесігі бар) алдын ала дайындалған қуыс металл қабықтар, олардың ішкі бетінде суық катодты аз жұмыс функциясы бар ұнтақтың (әдетте BaCO2 бар ұнтақ керамикалық молярлық эвтектикалық қоспасы) жеңіл шаңдауы бар, ол басқа сілтілік жер оксидтерімен біріктірілген, 500 градус F-қа дейін қыздырылғанда BaO2 дейін тотығады және катодтық эмиссия үшін электродтың жұмыс функциясын азайтады. Барий оксидінің жұмыс функциясы шамамен 2 ЭВ, ал вольфрамның бөлме температурасындағы жұмысы 4,0 ЭВ. Бұл катодтың бетінен электрондарды шығару үшін қажетті катодтық құлау немесе электрон энергиясын білдіреді. Бұл кәдімгі люминесценттік шамдарда қолданылатын ыстық сым термоэлектрлік катодын пайдалану қажеттілігін болдырмайды. Осы себепті, неон түтіктері дұрыс өңделгенде флуоресценттік түтіктерден гөрі ұзақ қызмет етеді, себебі флуоресценттік түтіктердегідей, кәдімгі шам сияқты жануға тиіс сым жоқ. Мұның басты мақсаты – түтікті тығыздамас бұрын оның ішкі бөлігін тазарту, сонда оның жұмыс істеу кезінде бұл газдар мен ластанушы заттар плазмамен және пайда болатын жылумен шығарылмайды және жабық түтікке шығарылмайды, бұл металл катодтарды және сынап тамшыларын (егер аргонмен/сынаппен сорғыланса) тез күйдіреді және ішкі газдарды тотықтырып, түтіктің дереу істен шығуына себеп болады. Түтікті тазарту неғұрлым мұқият болса, нақты жұмыс істеу кезінде түтік соғұрлым ұзақ және тұрақты болады. Осы газдар мен ластанушы заттар алдын ала толтыру кезінде түтіктің ішкі бөлігіне шығарылғаннан кейін сорғы оларды тез шығарады. Түтікті коллекторға жалғаған кезде, жүйе қол жеткізе алатын ең төменгі қысымға дейін сорып жатқанда, оны салқындатуға рұқсат етіледі. Содан кейін оны бірнеше торр (миллиметрлік сынап бағанасы) төмен қысымға дейін асыл газдардың бірімен немесе олардың қоспасымен, кейде аз мөлшерде сынаппен толтырады. Бұл газды толтыру қысымы атмосфера қысымының шамамен 1/100 бөлігін құрайды. Қажетті қысым қолданылатын газға және түтіктің диаметріне байланысты, оңтайлы мәндер (аргонмен/сынаппен толтырылған 20 мм ұзын түтік үшін) мен (таза неонмен толтырылған 8 мм диаметрлі қысқа түтік үшін) аралығында болады. Неон немесе аргон ең көп қолданылатын газдар; криптон, ксенон және гелий суретшілер арнайы мақсаттар үшін пайдаланады, бірақ олар кәдімгі белгілерде жеке қолданылмайды. Аргон және гелийдің алдын ала араласқан қоспасы, түтік салқын климатта орнатылатын болса, таза аргонның орнына жиі қолданылады, себебі гелий кернеудің төмендеуін арттырады (және осылайша қуаттың таралуын), түтікті жұмыс температурасына жылдамырақ қыздырады. Неон жанғанда жарқын қызыл немесе қызғылт сары түс береді. Аргон немесе аргон/гелий қолданылғанда, кішкентай тамшы сынап қосылады. Аргон өзі жанғанда өте әлсіз лаванда түсін береді, бірақ сынап тамшысы түтікті сынап буымен толтырады, ол электрленген кезде ультракүлгін сәуле шығарады. Бұл ультракүлгін сәуле шығару, түтік иілгеннен кейін ішкі бетіне ультракүлгінге сезімтал люминофорлар жағылғаннан кейін аяқталған аргон/сынап түтіктердің әртүрлі жарқын түстерде жарқырауына мүмкіндік береді.

Жылумен өңделген неон түтіктері

Сонымен қатар, дайын неондық түтіктерді өңдеудің тағы бір әдісі қолданылды. Электрмен бомбалаудың жалғыз мақсаты түтіктердің ішін тазарту болғандықтан, түтікті сыртынан тұспалда немесе пешпен қыздырып, электродты радиожиілікті индукциялық қыздыру (RFIH) орамасымен қыздыру арқылы да түтік жасауға болады. Бұл әдіс өнімділігі жағынан төмен болғанымен, катодтың зақымдануын едәуір азайтатын, қызмет ету мерзімі ұзақ және жарқырауы жоғары таза, жеке түтіктер жасауға мүмкіндік береді, сондай-ақ 6 мм сыртқы диаметрге дейін өте кішкентай өлшемді және диаметрлі түтіктерді өндіруге болады. Түтік сыртқы электрлік әсерсіз, жоғары вакуумда мұқият қыздырылады, осы кезде газдың шығуы толығымен аяқталып, қысым қайтадан жоғары вакуум деңгейіне жетеді. Содан кейін түтік толтырылып, герметикалық жабылады, сынап құйылып, шайқалады.

Электрлік сымдар

Дайын шыны бөлшектер неон белгісінің трансформаторымен немесе әдетте 2–15 кВ кернеуде және 18–30 мА токпен жұмыс істейтін импульстік қуат көзімен жарықтандырылады (жоғары ток арнайы тапсырыс бойынша қолжетімді). Бұл қуат көздері тұрақты ток көздері ретінде жұмыс істейді (өте жоғары ішкі кедергісі бар жоғары кернеумен қамтамасыз ету), себебі түтіктің теріс электр кедергілік сипаттамасы бар. Неонның алғашқы жылдарында жасалған стандартты түтік кестелері әлі де қолданылады, олар газ толтыру қысымын (Ne немесе Hg/Ar) түтіктің ұзындығы (футта), диаметрі және трансформатор кернеуіне байланысты көрсетеді. Стандартты дәстүрлі неон трансформаторы – магниттік шунтты трансформатор – арнайы сызықты емес типті, ол түтік арқылы қажетті тұрақты токты алу үшін кернеуді тиісті деңгейде ұстауға арналған. Түтіктің кернеуінің төмендеуі ұзындығына пропорционалды, сондықтан берілген трансформатордан қуат алатын түтіктің максималды кернеуі мен ұзындығы шектеледі. Әдетте, жүктеме кезінде кернеу толық ток күйінде шамамен 800 В дейін төмендейді. Қысқа тұйықталу тогы да шамамен сондай болады.

Блоктау және қаптау

Түсті өте мөлдір емес арнайы қара немесе сұр шыны бояуды түтік бөліктерін, мысалы, сөздердегі әріптер арасындағыдай, "қаралау" үшін қолдануға болады. Көптеген қазіргі заманғы, жаппай өндірілген, арзан таңбаларда мөлдір шыны түтікшелер түсті бояумен жабылып, түрлі түсті жарық береді. Осылайша, бір жарқыраған түтікшеден бірнеше түрлі түсті арзанға шығаруға болады. Уақыт өте келе, жоғары температура, температуралық өзгерістер немесе ауа райының әсерінен бояу қабығы шыныдан қабысқа немесе түсі өзгеруі мүмкін. Көбірек шығынға түсетін балама – жоғары сапалы түсті шыны түтікшелерді пайдалану, олар қартайған сайын түсінің тұрақтылығын сақтайды.

Қолданбалар

Жарық шығаратын түтіктер түсті сызықтар құрайды, олармен мәтін немесе сурет, сондай-ақ түрлі әшекейлер, әсіресе жарнама мен коммерциялық таңбалар жасауға болады. Қосу-өшірудің бағдарламаланған тізбектерін пайдалану арқылы, анимациялық бейнелер құратын динамикалық жарық үлгілеріне көптеген мүмкіндіктер ашылады. Кейбір жағдайларда, LED шамдарының жарықтылығының артуы және жоғары жарықты LED шамдарының бағасының төмендеуіне байланысты неон түтіктер LED шамдарымен ауыстырылуда. Дегенмен, неон технологиясын жақтаушылар олардың LED шамдарынан әлі де маңызды артықшылықтары бар екенін айтады. Неон жарығы маркетингте 1940 немесе 1950 жылдарға деген ностальгияны оятуға және неон дәуірінің сәулеттік ескерткіштерін қалпына келтіруге пайдалы. "Ағылшын модерні" дәуіріндегі сәулет көбінесе 1930 немесе 1940 жылдардағы ғимараттардың қасбетіне орнатылған пигменттелген шыныны безендіру үшін неонды қолданды. Осы ғимараттардың көптегені, егер олардың тарихи сәйкестігі сақталса, АҚШ Ұлттық тарихи орындар тізімі сияқты тарихи тізілімдерге енуге лайық.