Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы арал.

Маунт-Дезерт аралы (MDI; ) Мэн штатының Хэнкок округінде орналасқан және Мэн жағалауындағы ең үлкен арал болып табылады. 280 км² аумақты алып жатқан бұл арал АҚШ-тың 52-ші үлкен аралы, құрлықтағы АҚШ-тың алтыншы үлкен аралы және Лонг-Айлендтен кейін, Мартаның жүзім бақшасынан бұрын Шығыс жағалаудағы екінші үлкен арал. 2010 жылғы халық санауы бойынша аралда жыл бойы 10 615 адам тұрады. 2017 жылы Акадия ұлттық паркіне шамамен 3,5 миллион турист келгені есептелді. Аралда Солтүстік-Шығыс порты және Бар порты сияқты көптеген танымал жазғы демалыс орындары бар.

Атаудың шығу тегі

Кейбір тұрғындар екінші буынды (/d/ɪ/'/z/ɜːr/t/ dihZURT) француз тіліндегідей баса айтады, ал басқалары оны ағылшын тіліндегі жалпы атау шөл ('/d/ɛ/z/ər/t/ DEZərt) сияқты айтады. Француз саяхатшысы Сэмюэль де Шамплен аралдың тауларының шыңдары теңізден көрінгенде өсімдіксіз екенін байқағаннан кейін, аралды «L’Isle des Monts déserts» (өсімдіксіз таулар аралы) деп атады.

Тарих

Акадия ұлттық паркінде 6000 жыл бұрынғы американдықтардың қоныстарын көрсететін терең қабық үйінділері табылды, бірақ тарихқа дейінгі мәліметтер аз. Еуропалық сауда қарым-қатынасы басталғаннан кейін 100 жыл өткен соң жазылған Мэн жағалауының жергілікті тайпаларының алғашқы сипаттамалары, аң аулау, балық аулау, моллюскалар жинау және өсімдіктер мен жидектерді теру арқылы күн көріп, жерден күнкөріс табумен айналысқан адамдарды көрсетеді. Вабанакилер Монт-Дезерт аралын "Пеметик" деп атаған, яғни "еңісті жер". Олар ағаш қабығымен жабылған конус тәрізді тұрғын үйлер салып, шебер жасалған қайың қабығынан жасалған қайықтарда саяхаттаған. Тарихи жазбаларда Вабанакилердің қыста ішкі орманды аймақтарда, ал жазда жағалауда тұрғаны айтылған. Археологиялық дәлелдер кері үлгіні көрсетеді: қатал қыстардан қашу және лососьтің өзенге шабуылын пайдалану үшін американдықтар қыста жағалауда, ал жазда ішкі аймақта тұрған.

Француз отаршылдық кезеңі

Пеметиктің түпкі тұрғындары мен еуропалықтардың арасындағы алғашқы кездесу болжамды, бірақ Маунт-Дезерт аралының тарихи жазбасына алғашқы маңызды үлес қосқан – француз Самуэль де Шамплен. Шамплен Сент-Крой елді мекенінен экспедицияға жетекшілік етті. Оған 12 теңізші және екі үнді жол көрсетушісімен бірге патачеде жағалауды зерттеу міндеті жүктелген. Олар мифтік, қабырғамен қоршалған және бай американдық үнді қаласы – Норумбеганы іздеді. 1604 жылдың 6 қыркүйегінде экспедиция Француз шығанағын кесіп өтіп, Оттер Крикке қарай бет алды, онда американдық үнділердің лагерінен түтін көтерілгенін көрді. Толқынның көтерілуі кезінде кеме Оттер жартасының жанындағы тасқа соқтығып, тесігін жөндеу кезінде екі американдық үнді жол көрсетуші ретінде кемеге мінді. Шамплен аралдың айналасын жүзіп өткені немесе жол көрсетушілерден хабар алғаны белгісіз, бірақ ол сол күні күнделігіне: "Le sommet de la plus part d’icelles est desgarny d’arbres parceque ce ne sont que roches. Je l’ay nommée l’Isle des Monts déserts" деп жазды, бұл "Көптеген шыңдары ағаштардан бос, себебі олар тек тас. Мен бұл аралды "Шөл таулар аралы" деп атадым" дегенді білдіреді.

Тау шөлейт аралына шабуыл (1613)

1613 жылы француз иезуиттері үндістердің құшақтап қарсы алуына ие болып, Америкадағы алғашқы француз миссиясын – Сен-Саувер миссиясын құрды. Бұл миссия қазіргі Ферналд-Пойнт тауының жанында, Сомес-Саунд шығанағына жақын орналасқан. Сен-Саувер тауы, осы таудың үстінен көрінетін миссияның құрметіне аталған. Француз миссионерлері бекініс салуға, жүгері егуге және жергілікті тұрғындарды дінге өту рәсімінен өткізуге кірісті. Екі айдан кейін, 1613 жылдың 2 шілдесінде Вирджиния ағылшын колониясынан келген капитан Сэмюэл Аргалл “Treasurer” кемесімен келіп, олардың миссиясын қиратты. Үш миссионер қаза тапты, үш миссионер жараланды. Қалғандарының барлығы жиырмаға жуық адам тұтқынға алынды. Аргалл тұтқындардың көп бөлігін Джеймстаунға алып кетті. Соңынан ол Сен-Сауверге оралып, иезуиттердің орнатқан кресті кесіп тастап, оның орнына протестанттық крест орнатты. Содан кейін ол сол жердегі аз ғана ғимараттарды өртеп жіберді. Одан кейін ол Сент-Круа аралындағы және Новая Шотландиядағы Порт-Рояльдегі қалған француз ғимараттарын өртеді. Біраз уақыт Монт-Дезерт тауы қайтадан французтардың орталығына айналуы мүмкін болды. 1688 жылы Жаңа Францияға көшіп келген және өзіне “sieur de Cadillac” атағын берген амбициялы жас Антуан де ла Моте Кадиллак Мэн жағалауындағы, соның ішінде Монт-Дезерт аралындағы жерді сұрап алып, иеленді. Алайда Кадиллақтың Жаңа әлемде феодалдық иелік құру арманы ұзаққа созылмады. Ол әйелімен біршама уақыт сол жерде тұрса да, көп ұзамай бұл жобадан бас тартты. Кейіннен Кадиллак Детройт қаласын құрғандығы үшін танымал болды. Аралдың ең биік нүктесі – 1528 фут (466 метр) биіктіктегі Кадиллак тауы, АҚШ-тың шығыс жағалауындағы ең биік нүкте болып есептеледі және оның шыңы күннің алғашқы сәулелеріне тиетін АҚШ-тың алғашқы нүктелерінің бірі ретінде белгілі.

Акадияға шабуыл (1704)

Он жетінші ғасырдың көп бөлігінде, жақын орналасқан Кастин Акадияның ең оңтүстік елді мекені болды. (Мейндегі Бристоль – ағылшын отаршылдығының ең солтүстік елді мекені.) Бұл даулы аймақта ешкім қоныстанбады, ал келесі 150 жыл бойы Монт-Дезерт аралының еуропалықтар үшін маңызы, негізінен, теңізшілер үшін бағдаршам ретінде қолданылуында болды. Мысалы, ағылшын Массачусетс шығанағы колониясының алғашқы губернаторы Джон Уинтроп Жаңа дүниеге сапар жасағанда аралдың тауларын суреттеген. Королева Анна соғысы кезінде, француздардың Дирфилдке жасаған шабуылына жауап ретінде, Нью-Англиялық Бенджамин Черч Кастин ауылына шабуыл жасады, содан кейін басқа кемелермен Монт-Дезерт аралында жиналып, Сент-Стефанға, Гранд-Преге, Пизикуидке және Шиньектоға шабуылдарды жалғастырды.

Британдық отаршылдық кезең

1759 жылы британдық армия Квебекте француздарды жеңіп, Францияның Акадия үстінен бақылауын аяқтады. Бұл сонымен қатар Британдық Солтүстік Америкадан келген отаршылдарға Мейн жағалауындағы жерлерді мекендеуге мүмкіндік берді. Массачусетс штатының корольдік губернаторы сэр Фрэнсис Бернард Маунт-Дезерт аралында корольдік жер берді. Келесі жылы Бернард колониялықтарға тегін жер ұсынып, өзінің иелігін бекітуге тырысты. Абрахам Сомс және Джеймс Ричардсон бұл ұсынысты қабылдап, отбасыларымен қазіргі Сомсвиллге қоныстанды.

Америка революциясы

Америка революциясының басталуы Бернардтың Маунт-Дезерт аралдағы жоспарларын тоқтатты. Осыдан кейін, британдық тәжге адал болған Бернард өз иелігінен айырылды. Британдық үкімшіліктен тәуелсіздік алған Массачусетс, Маунт-Дезерт аралының батыс жартысын губернатордың ұлы Джон Бернардқа берді, ол әкесінен өзгеше, патриоттардың жағында болды. Аралдың шығыс жартысы Кадиллақтың немересі Мари Тереза де Грегуарға берілді. Бернард пен де Грегуар көп ұзамай жерлерін тұрғын емес жер иелеріне сатты. Олардың жылжымайтын мүлікке жасаған мәмілелері Маунт-Дезерт аралына қоныс аударған ақ нәсілділердің санының артуына көп әсер етпеді. 1820 жылы Мэн штаты Массачусетс штатынан бөлініп, жеке штат құрғанда, егіншілік және орман шаруашылығы балық аулау мен кеме жасау сияқты маңызды кәсіптермен бәсекелесті. Қоныс аударушылар жүздеген акр ағаштарды кемелер мен амбарлардан бастап, бесіктер мен қол құралдарына дейін түрлі ағаш өнімдеріне айналдырды. Шаруалар бидай, қара бидай, жүгері және картоп өсірді. 1850 жылға қарай балықшылар мен теңізшілердің таныс бейнелері, балық кептіру орындары мен кеме жасау шеберханалары теңізбен байланысты өмір салтын көрсетті. Сонымен қатар, шығыс жағалауындағы ірі қалаларға тасымалдау үшін терең суға жақын төбелерден қазылған гранит та маңызды өнеркәсіп саласы болды.

Қалталы үй жануарлары

XIX ғасырдың ортасында осы аралды әлемге танытқан және танымал еткендер шетелдіктер, суретшілер және журналистер болды. Хадсон мектебінің суретшілері, оның ішінде Томас Коул және Фредерик Черч, демеушілер мен достарын осы жерге келуге шақырды. Оларды "ауылдықтар" деп атады, тұрақты жайлардың болмауына қарамастан, жергілікті балықшылар мен шаруаларға барып, шағын ақы төлеп қонаққа орналасты. Бұл "ауылдықтар" жергілікті тұрғындармен достық байланыстарды жаңартқанды және, ең бастысы, таза тұзды ауаның, пейзаждың және ақырын дамыған өмірдің қызығын сезінгенді ұнататын. Көп ұзамай, ауыл тұрғындарының үйлері мен балықшылардың қамалы толып, 1880 жылға қарай 30-ға жуық қонақ үй демалыс күтушілердің қызығушылығын тудырды. Туризм маңызды өнеркәсіпке айналды. Америкалықтардың таңдаулы тобы үшін 1880-жылдар мен "қуанышты 90-жылдар" бұрын-соңды болмаған байлықты білдірді. Шығыс қалаларынан қашықта орналасқан Маунт-Дезерт сол кездегі көрнекті тұлғалардың демалыс орнына айналды. Рокфеллерлер, Морган, Фордтар, Вандербильттер, Карнегилер және Асторлар жаздарын осында өткізді. Бұл отбасылар сол кездегі қарапайым жайларға қанағаттанбай, Маунт-Дезерт аралының ландшафтын "коттедждер" деп аталатын сәнді үйлермен өзгертіп жаңартты. Ландшафт сәулетшісі Беатрикс Фарранд, Кадуолдер Роул Райнленд Джонс отбасының жазғы үйі Риф Пойнт Эстейтте, осы адамдардың көпшілігі үшін бақтарды жобалады. Жобаларға Сил-Харбордағы Эбби Олдрич Рокфеллер үшін қытай стиліндегі "Күлтегін" бағы (1926–35 жж.) және Джон Д. Рокфеллер кішінің демеушілігімен жасалған Акадия ұлттық паркіндегі сыртқы жолдардың жоспарлары (шамамен 1930 ж.) кірді. Зәулім жиындар, сән-салтанат пен әсемдік бұрынғы замандағы атпен саяхаттау, пикниктер мен күндізгі жаяу серуендердің орнын басты. Кейбір "ауылдықтар" "Ауылды жақсарту қоғамдарын" құрды, олар аралдың ауылдарын ішкі тауларымен байланыстыратын жаяу жолдар мен серуендеу жолдары салды. 40 жылдан астам уақыт бойы байлар Маунт-Дезертте үстемдік құрды, бірақ Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыс мұндай ысырапшылықтың соңына сызық салды. 1947 жылы болған, зор ауқымды өрт көптеген ірі иеліктерді жоқ етті, бұл соңғы соққы болды.

Акадия ұлттық паркі

1901 жылы Джордж Б. Дорр Бар-Харбор аймағының қарқынды дамуына және жаңадан ойлап тапқан бензинмен жұмыс істейтін көшпелі пилораманың қауіптерін сезіп, басқалармен бірге Ханкок округінің қоғамдық резерваттарды басқарушыларын құрды. Корпорацияның жалғыз мақсаты – 1913 жылға қарай сатып алынған жерді халықтың мәңгілік пайдалануына сақтау болды. Дорр жерді федералдық үкіметке ұсынды, ал 1916 жылы президент Уилсон Сьер-де-Мон ұлттық ескерткішін құру туралы жариялады. Дорр мүлікті сатып алуын жалғастырып, өзінің сүйікті қорығына толыққанды ұлттық парк мәртебесін алу үшін күш-жігерін жаңартты. 1919 жылы президент Вудро Вильсон Миссисипи өзенінен шығысқа қарайғы алғашқы ұлттық парк – Лафайетт ұлттық паркін құру туралы заңға қол қойды. "Жерді сақтау тарихындағы ең ірі жекелеген бастама" болған Дорр парктің алғашқы басшысы болды. 1929 жылы парктің атауы Акадия ұлттық паркі деп өзгертілді. Джон Д. Рокфеллер кіші парктің көп бөлігін жермен қамтамасыз етті. Көптеген ауылдық тұрғындар сияқты, Рокфеллер, оның отбасының байлығы мұнай өнеркәсібінен түскен, аралды автомобильдерден таза ұстағысы келді, бірақ жергілікті билік аралдың жолдарына автомобильдердің кіруіне рұқсат берді. Рокфеллер аралдың шығыс жартысын айналатын 80 шақырымнан астам атқарушы жолдар салды. Бұл жолдар автомобильдерге жабық болды және бірнеше көрнекті жерлер мен тас көпірлерді қамтыды. Бұл жолдардың шамамен 64 шақырымы Акадия ұлттық паркінің құрамына кіреді және тек жаяу жүргіншілерге, велосипедшілерге, атпен жүретіндерге, ат арбаларына және шаңғышыларға ашық. 1950 жылы Маргарита Юрсенар мен Грейс Фрик аралдағы Солтүстік-Шығыс портында "Petite Plaisance" үйін сатып алды. Юрсенар өзінің "Адрианның естеліктері" романының көп бөлігін осы аралда жазды және 1987 жылы сол жерде қайтыс болды. Олардың үйі қазір музейге айналдырылған. Екеуі де кремацияланды және олардың күлдері Сомсвиллдегі Бруксайд зиратына жерленді. 1969 жылы Бар-Харборда аралдағы алғашқы және жалғыз жоғары білім беру мекемесі – Атлантик колледжі құрылды. 1986 жылы Акадия достары қоры құрылды, бұл коммерциялық емес ұйым Акадия ұлттық паркінің игілігі үшін жеке қайырымдылық пен еріктілікпен айналысады.

Геология

Монт-Дезерт аралы 550 миллион жыл бұрыннан бастау алатын геологиялық тарихқа толы. Аралдағы ең ерте қалыптасқан формация – Элсворт шистасы формациясы, ол кембрий кезеңінде вулканизм күлінен пайда болған теңіз түбіндегі лайлы шөгінді. Ордовик кезеңінде Лаврентия, Гондвана және Авалонияның соқтығысуынан туған Акадиялық орогенез, бұл формацияның бүктелуіне, итерілуіне және теңіз деңгейінен көтерілуіне әкелді. Содан кейін жоғарғы қабаттары эрозияға ұшырап, шист ашыққа шықты. Силур және Девон кезеңдерінде ұқсас жағдайларда пайда болған Бара Харбор формациясы (негізінен құм мен саздан тұрады) және Кранберри аралы формациясы (вулканизм күлі мен магмалық сынықтардан құралған) Элсворт шистасының үстіне орналасты. Дегенмен, сол кездегі тектоникалық белсенділіктің азайғандығына байланысты олардың деформациясы одан аз болды. Гранит кеніші бұрынғыда маңызды өнеркәсіп саласы болды. Девон кезеңіндегі орогендік белсенділік Монт-Дезерт аралына үш гранит бірлігін сыйлады: Кадиллак тауы граниті, ұсақ түйірлі Сомсвилл граниті және орташа түйірлі Сомсвилл граниті. Геологиялық карталарда "DCg" деп белгіленген осы граниттердің айналасында, DSz (Девон шашырау аймағы) деп аталатын сынықталған материалдар аймағы орналасқан. Жақында ғана, Плейстоцен дәуірінде Монт-Дезерт аралы Лорантид мұз қабатының құрамына кірді, ол кеңейіп, кері шегінді. Мұздық ландшафтта көзге көрінетін іздер қалдырды, мысалы, Bubble Rock – Акадия ұлттық паркіндегі Оңтүстік Bubble тауының беткейіне қауіпті түрде орналасқан, мұздықпен 31 км (19 миль) қашықтыққа Lucerne гранитінен әкелінген мұздық бұтағы. Басқа мысалдар: мұздықтардың арасындағы Жордан көлі аймағы сияқты, мұздықпен ойылған аңғарлардың оңтүстік жағындағы мореналар, мұздың шегінуінен кейін континенттің қалпына келуін көрсететін жағажай шөгінділері. Сомс саунд аймағы бастапқыда фьорд ретінде жіктелген және Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы жалғыз фьорд болған. Бірақ, дезоксигенделген су аймағының (өлген аймақ) болмауы және саңылаудың екі жағындағы таулардың фьордқа тәндей биік болмауы себепті, кейіннен ол фьярд ретінде қайта жіктелді.

Экология

Тау шөлді аралы аймағындағы ежелгі үнділік қоныстарының қазба жұмыстары жергілікті сүтқоректілердің қалдықтарын тапты. Қасқырдың, Солтүстік Америка бобрының (Castor canadensis), бұғының, қаздың, сұр иегінің (Halichoerus grypus), "үнді итінің" және теңіз бұғысының (Neogale macrodon) сүйектері, сондай-ақ көптеген егерше, түлкі, мысық және бұғы табылған. Бобрлер аралда жойылып кеткенімен, Джордж Б. Дорр 1920 жылы Bubble Pond және Eagle Lake арасындағы бұлақта босатып жіберген екі жұп бобр және олардың ұрпақтары оны қайтадан қоныстандырды. 1947 жылы болған үлкен өрт аралдың шығыс жартысын қылқан жапырақты ағаштардан тазартты, бұта, қайың, алдыр, жапырақ ағаштары және басқа жапырақты ағаштардың өсуіне жағдай жасады, бұл бобрлардың гүлденуіне мүмкіндік берді.

Көлік

Island Explorer аралда және оның төңірегінде маусымдық автобус тасымалын жүзеге асырады, көбінесе Акадияға саяхаттап келгендерге арналған.