Кіріспе
Бокс спортының дәстүрлі ережелер жүйесі – Квинсбери ережелері, сондай-ақ Квинсбери ережелері деп те аталады, бұл бокс спортында кеңінен қабылданған ережелер жинағы. 1865 жылы Лондонда жасалып, 1867 жылы жарияланған бұл ережелер 9-шы Квинсбери графының қолдауына ие болғандықтан осылай аталды, бірақ оларды Уэльс спортшысы Джон Грэм Чемберс, Лланелли, Кармартенширден шығарған. Қазіргі бокс негізделген Квинсбери ережелері бокста қолғаптарды міндетті түрде пайдалануды алғаш рет енгізді. Квинсбери ережелері ақырында 1853 жылы қайта қарастырылған Лондонның Prize Ring ережелерін ығыстырды және кәсіби де, әуесқой бокс матчтарында қолдануға арналған, осылайша оны тек әуесқой кездесулерге арналған, аз танымал американдық Fair Play ережелерінен ерекшелендірді. Күнделікті тілде бұл термин спорттық рух пен әділ ойынды білдіру үшін де қолданылады.
The Marquess of Queensberry Rules, also known as Queensbury Rules, are a code of generally accepted rules in the sport of boxing. Drafted in London in 1865 and published in 1867, they were named so as the 9th Marquess of Queensberry publicly endorsed the code, although they were written by a Welsh sportsman named John Graham Chambers from Llanelli, Carmarthenshire. The code of rules on which modern boxing is based, the Queensberry rules were the first to mandate the use of gloves in boxing. The Queensberry Rules eventually superseded the London Prize Ring Rules (revised in 1853), and are intended for use in both professional and amateur boxing matches, thus separating it from the less popular American Fair Play Rules, which were strictly intended for amateur matches. In colloquial use the term is sometimes used to refer to a sense of sportsmanship and fair play.
Тарих
Бокс кодексін Уэльстің Лланелли қаласынан, Кармартенширден шыққан Джон Грэм Чемберс 1865 жылы Лондонда жазды, ал 1867 жылы "бокс спорты үшін Куинсбери ережелері" деп жарияланды. Ол кезде бокс матчтары 1838 жылы жазылып, 1853 жылы қайта қарастырылған Лондонның жүлделі ринг ережелері бойынша өткізілді. Лондондық жүлде ережелері бойынша қолғапсыз жекпе-жек келесі бірнеше онжылдықтар бойы жалғасты, бірақ Куинсбери ережелері барлық бокс матчтарын басқаратын стандартты ережелерге айналды. Бұл нұсқа боксшыларды "жеңу үшін ғана емес, ереже бойынша жеңу керек, шектеулер болмайды" деп сендірді. Маркиз Куинсбери ережелері бойынша жұдырықтасқан алғашқы жүлдегерлердің бірі – бұрынғы ағылшын ауыр салмақ чемпионы Джем Мейс, ол 1876 жылы осы ереже бойынша Невада штатының Вирджиния-Сити қаласында Билл Дэвисті жеңді. 1889 жылы Куинсбери ережелері АҚШ және Канадада қолданысқа енді.
Ережелер
Ережелердің мәтіні төмендегідей. Бұл – 24 фут диаметріндегі рингте немесе мүмкіндігінше осы өлшемге жақын жерде өтетін әділ тік тұрып шайқасатын бокс матчы. Күрсуге рұқсат жоқ. Раундтардың ұзақтығы үш минут, раундтар арасындағы үзіліс – бір минут. Егер бір боксшы әлсіздіктен немесе басқа себептен құлап жатса, ол өз күшімен тұруға тиіс, екінші боксшыға оған тұруға 10 секунд уақыт беріледі, ал ол уақытта қарсыласы өз бұрышына қайтуға тиіс. Құлаған боксшы аяғына тұрғанда раунд жалғасады және үш минут аяқталғанша тоқтамайды. Егер боксшы 10 секунд ішінде тұра алмаса, төреші жеңісті екінші боксшыға бере алады. Аяқтары жерден көтеріліп, көмексіз ринг арқандарына ілінген боксшы құлаған деп есептеледі. Раунд кезінде рингке ешқандай секундант немесе басқа адамдар кіргізілмейді. Егер жарысқа сыртқы күштердің әсерінен тоқтамалы бұзылыс кірсе, төреші жарысты аяқтау үшін уақыт пен орынды мүмкіндігінше тез белгілейді; осылайша жекпе-жек жеңіспен немесе жеңіліспен аяқталуға тиіс, егер екі боксшының қолдаушылары ставкаларды бөлісуге келіспесе. Қолғаптар сапалы, жаңа және бірдей өлшемде болуы керек. Егер қолғап жарылып немесе түсіп қалса, төрешінің қанағаттандыруымен ауыстырылуға тиіс. Бір тізесімен тіреген боксшы құлаған деп есептеледі және соққы алған жағдайда жеңіске ие болады. Тікенектері немесе металл ұштығы бар аяқ киімдерге рұқсат жоқ. Бәсеке қалған барлық жағдайларда қайта қаралып жаңартылған Лондондық "Жүздік ринг" ережелерімен реттеледі.
Қазіргі заманғы ережелер
Қазіргі заманғы бокс ережелері Солтүстік Америка бокс комиссиялары қауымдастығы бойынша мынадай:
Бокс жекпе-жегі
Бокс матчы үш минуттық раундтарда өткізіледі және егер анық жеңімпаз болмаса, алдын ала белгіленген раундтар саны (көбінесе 12, бұрын 15) аяқталғаннан кейін тоқтатылады. Соңғы раундтан басқа әр раундтан кейін боксшылар бір минутқа өз бұрыштарына қайтады, онда олар жаттықтырушыларынан кеңес алып, көмекке ие болады. Матчты рингте төреші басқарады, ол жекпе-жекті бағалап, қадағалайды, боксшылардың қауіпсіз түрде жұдырыстасу мүмкіндігін анықтайды, еңкейген боксшыларды санайды және бұзушылықтар бойынша шешім шығарады.
Нокаутпен жеңіс (KO)
Егер жекпе-жекші қарсыластың соққысынан тікелей нәтижесінде аяғынан басқа дене бөлігімен ринг еденіне тисе, төреші анықтағандай, сығу немесе аяқтан жығылу нәтижесінде емес, онда ол құлатылған деп есептеледі. Құлатылғаннан кейін төреші санауды бастайды, санау 10-ға жететінше немесе жекпе-жекші аяғына тұрып, жарысты жалғастыра алатынына дейін, қайсысы бірінші орын алса, солай болады. Егер төреші санауды аяқтаса, жекпе-жек аяқталады және тұрған жауынгер нокаутпен (KO) жеңіске ие болады, құлаған жауынгер есінен танып-танылмауына қарамастан.
Техникалық нокаутпен жеңіс (TKO)
"Техникалық нокаут" (TKO) төреші немесе жекпе-жек дәрігері тарапынан қабылдануы мүмкін, егер жекпе-жекші жарақаттарға байланысты немесе тиімді қорғаныс көрсете алмай, қауіпсіз түрде жекпе-жекті жалғастыра алмаса, немесе раундтар арасындағы бір минуттық үзіліс біткеннен кейін жекпе-жекті жалғастырудан бас тартса. Егер бір жекпе-жекші бір раундта үш рет құлап түссе, жекпе-жек дереу тоқтатылады және қарсыласы TKO арқылы жеңіске ие болады. TKO жекпе-жекшінің рекордында нокаут ретінде тіркеледі.
Қаулы бойынша жеңіс
Ринг жанында жекпе-жекті бағалау және боксшыларға ұпай қосу үшін үш төреші болады. Олар соққылардың тиюі, қорғаныс, нокауттар және соққылардың дәлдігі сияқты басқа да субъективті өлшемдерге негізделген баға береді. Төрешілер жекпе-жектің барысында кеңеспейді. Бағалаудың ашық мінезіне байланысты көптеген даулы шешімдер шықты. Егер жекпе-жек нокаут немесе техникалық нокаутсыз жоспарланған раундтардың соңына дейін жетсе, жеңімпазды анықтау үшін төрешілер берген ұпайлар пайдаланылады. Нәтиже төрешілердің бағалауына сәйкес бірауызды шешім, көпшілік шешім, бөлінген шешім немесе тең түсу ретінде қарастырылуы мүмкін.
Сегізге дейін санау
"Сегізге дейін санау" ережесі қолданылуы мүмкін. Бұл төрешіге, егер ол күресшінің қауіпте екенін сезсе, тіпті нокаут болмаған жағдайда да, араласып, оған сегізге дейін санауға құқық береді. Санаудан кейін төреші күресшіні бақылап, оның жекпе-жекті жалғастыруға қабілетті екенін анықтайды. Есептеу мақсатында, "сегізге дейін санау" нокаутқа теңестіріледі.
Құқық бұзушылықтар
Бокс ережелерін бұзу төреші тарапынан "фол" деп танылуы мүмкін, ол ескерту жасауға, ұпайлар қысқаруға немесе ереже бұзған боксшыны дисквалификациялауға құқылы. Дисквалификация фолдың ауырлығына және қасақана жасалғандығына байланысты автоматты жеңіліске әкелуі мүмкін. Егер жарақат салдарынан жекпе-жекті жалғастыру мүмкін болмаса, қасақана жасалған фол боксшының дисквалификациялануына себеп болады. Кездейсоқ төмен соққыға ұшыраған боксшыға қалпына келгені үшін бес минутқа дейін уақыт беріледі, егер ол одан кейін де жекпе-жекті жалғастыра алмаса, нокаут деп есептелуі мүмкін. Жекпе-жекті аяқтауға әкелетін кездейсоқ фолдар "нәтиже жоқ" деп танылуы мүмкін, немесе жеткілікті раунд өткен жағдайда (әдетте төрт немесе одан көп, төрт раундтық жекпе-жек болса кем дегенде үш) жекпе-жек шешімге дейін жалғасуы мүмкін.
Басқа ережелер
Боксшыларға қарсыластарын белдеуден төмен соғуға, ұстауға, сүртуге, итеруге, тістеуге, түкіруге немесе күресуге тыйым салынады. Боксшылар әдетте қысқа шорты немесе трусы киіп, белдік жоғарылатылып, қарсыластың шатқайнау аймағына соққы беруге рұқсат етілмейді. Сондай-ақ, оларға тіземен соғуға, баспен соғуға немесе жұмырық түйіндеген қолдың бөліктерінен басқа қолдың кез келген бөлігімен соғуға тыйым салынады. Оларға арқаға, бас-мойынға (әдетте "қоян соққысы" деп аталады) немесе бүйрекке соғу да тыйым салынады. Соққы кезінде арқанды тіреуге, соққы кезінде қарсыласты ұстауға немесе қарсыластың белдеуінен төмен қарай иілуге тыйым салынады. Егер "клинч" – жауынгер қарсыластың қолына айналып, тоқтау жасау үшін жасалатын қорғаныс әрекеті – төреші бұзса, әр жауынгер қайтадан соққы беруден бұрын толық қадам артқа шегінуі керек. Басқаша айтқанда, төреші жекпе-жекті "соққымен аяқтауға" бұйырады. Егер боксшы нокдаунға түссе, екінші боксшы дереу күресуді тоқтатып, төреші нокаутты анықтағанша немесе жекпе-жекті жалғастыруға рұқсат бергенше рингтің ең алыс бейтарап бұрышына өтуі керек; алайда, боксшы нокдаунға түскеннен кейін, жекпе-жекті жалғастыру үшін төреші сегіз секундқа дейін санауы керек.