Ән тізбегі: мағынасы мен даму тарихы

Кіріспе

Әндер тобы бірлік ретінде бірінен соң бірі орындалатын әндер жиынтығы.

Ән циклі (Liederkreis немесе Liederzyklus) – жеке-жеке аяқталған әндердің бірлік ретінде тізбектеп орындалуға арналған тобы немесе циклі. Әндер жеке дауыспен немесе ансамбльмен орындалады, не сирек жағдайда хорлық шығармалармен үйлестірілген жеке әндер болып келеді. Ән цикліндегі әндер саны екі әндей аз немесе 30 және одан да көп әнге жете алады. Джеффри Марк Томас Равенскрофттің «Қысқаша әңгіме» (1614) еңбегіндегі «Ходж және Малкин» диалектілік әндер тобын Англиядағы 17 ғасырдың басындағы осындай үлгілердің алғашқысы деп атады. Ән циклі әндер жинағына ұқсас, оларды ажырату қиын болуы мүмкін. Дегенмен, ән циклдерінің қажетті ерекшелігі ретінде белгілі бір үйлесімділік қарастырылады. Ол мәтіннен (бір ақын; сюжеттік желі; махаббат немесе табиғат сияқты орталық тақырып; біріктіретін көңіл-күй; сонет немесе баллада циклындағыдай поэтикалық форма немесе жанр) немесе музыкалық тәсілдерден (тональдық схемалар; қайталап келетін мотивтер, бөлімдер немесе толық әндер; формальды құрылымдар) туындауы мүмкін. Бұл біріктіруші элементтер жеке немесе бірігіп кездесуі мүмкін. Сондықтан ән цикліндегі үйлесімділіктің сипаты мен сапасы «әрбір жеке жағдайда» қарастырылуы тиіс. 18 ғасырдың соңында неміс тіліндегі ән композициясы қолжетімді, строфикалық формадан, дәстүрлі халық әндерінен 19 ғасырдағы білімді орта тап үшін арналған күрделі поэзияның жағдайларына ауысты, «өнердің негізгі демеушілері ретінде аристократияны біртіндеп ығыстырды». Бұл әндер салыстырмалы түрде шағын болғандықтан, музыкалық қосымшалары үшін қолданылған лирикалық өлеңдер сияқты, олар көбінесе жинақтарда жарияланды және олардың топталуын белгілеу үшін әртүрлі поэтикалық терминдерді қабылдады: Reihe (тізбек), Kranz (сақина), Zyklus (цикл) немесе Kreis (шеңбер). 1800 жылдардың алғашқы онжылдықтарында өлеңдер жинақтары мен одан кейінгі ән қосымшалары көбірек дәйектілік пен драмалық сюжетке ие болды, нәтижесінде ән циклі пайда болды. Бұл үйлесімділік ән жанрының «жоғары формаға» көтерілуіне мүмкіндік берді, оны симфониялармен және лирикалық фортепианолық шығармалар циклдерімен салыстыруға жеткілікті болды. Неміс ән циклінің ең алғашқы екі үлгісі 1816 жылы жазылды: Бетховеннің «Алыс сүйіктіге» (Op. 98) және Карл Мария фон Вебердің «Жас сүйіктінің жоғалуындағы құштарлық» (J. 200 3, Op. 46). Жанр Шуберттің циклдерімен нығайтылды; оның «Сұлу диірменші» (1823) және «Қыс саяхаты» (1827) Вильгельм Мюллердің өлеңдеріне қойылған оның ең жоғары бағаланған шығармалары. Шуберттің «Аққу әні» (1828) өлімінен кейін жиналған болса да, көбінесе цикл ретінде орындалады. Шуманның ұлы циклдерінің барлығы 1840 жылы жазылды. Оларға «Ақындар махаббаты», «Әйел махаббаты және өмірі», Генрих Хайне және Эйхендорфтың мәтіндеріне негіделген екі жинақ «Ән циклі» (Op. 24 және 39) – неміс тілінде ән циклін білдіретін сөз – және Юстинус Кернердің өлеңдеріне арналған «Кернер әндері» (Op. 35), «Ән қатары» (сөзбе-сөз) кіреді. Брамс Людвиг Тиектің «Магелон» романынан үзінділерге қосымшалар (Op. 33) жазды, ал қазіргі заманғы қойылымдар әдетте қандай да бір байланыстыратын баяндауды қамтиды. Сондай-ақ, ол «Төрт қасиетті ән» («Vier ernste Gesänge»), Op. 121 (1896) шығармасын жазды. Малердің «Саяхатшының әндері», «Балалардың өлімі туралы әндері» және «Жер туралы ән» әуенін фортепианодан оркестрге дейін кеңейтті. Вольф бір ақынның өлеңдерінен ән жинақтарын жасауды ерекшелік етті, бірақ тек қысқа итальяндық ән кітабы мен испандық ән кітабы бір отырыста орындалады, ал Эйслердің «Голливуд әндер кітабы» да антология санатына жатады. Шенбергтің «Ілініп тұрған бақтар кітабы» және Кренектің «Аустриялық Альпідегі саяхат кітабы» 20 ғасырдың маңызды үлгілері. Вильгельм Киллмайер Сапфоның, француз қайта өрлеу ақындарының, неміс романтикалық ақындарының және қазіргі заманғы ақындардың сөздеріне бірнеше ән циклдерін жазды. Бұл дәстүрді Вольфганг Рихм жалғастырып келеді, ол қазірдің өзінде оншақты шығарма жазды. Грэхам Уотерхаус 2003 жылы Хольдерлиннің соңғы өлеңдерінен кейін «Sechs späteste Lieder» ән циклын жазды.

A song cycle (Liederkreis or Liederzyklus) is a group, or cycle, of individually complete songs designed to be performed in sequence, as a unit. The songs are either for solo voice or an ensemble, or rarely a combination of solo songs mingled with choral pieces. The number of songs in a song cycle may be as brief as two songs or as long as 30 or more songs. Jeffrey Mark identified the group of dialect songs 'Hodge und Malkyn' from Thomas Ravenscroft's The Briefe Discourse (1614) as the first of a number of early 17th century examples in England. A song cycle is similar to a song collection, and the two can be difficult to distinguish. Some type of coherence, however, is regarded as a necessary attribute of song cycles. It may derive from the text (a single poet; a story line; a central theme or topic such as love or nature; a unifying mood; poetic form or genre, as in a sonnet or ballad cycle) or from musical procedures (tonal schemes; recurring motifs, passages or entire songs; formal structures). These unifying features may appear singly or in combination. The nature and quality of the coherence within a song cycle must therefore be examined "in individual cases". German language song composition at the end of 18th century shifted from accessible, Strophic form, more traditional folk songs to 19th century settings of more sophisticated poetry for a more educated middle class, "who were gradually supplanting the aristocracy as the main patrons of the arts". Since these songs were relatively small scale works, like the lyric poetry used for their musical settings, they were often published in collections, and consequently borrowed various poetic terms to mark their groupings: Reihe (series), Kranz (ring), Zyklus (cycle) or Kreis (circle). In the first few decades of the 1800s, the collections of poetry and the subsequent song settings took on more underlying coherence and dramatic plot, giving rise to the song cycle. This coherence allowed the song genre to be elevated to a "higher form", serious enough to be compared with symphonies and cycles of lyric piano pieces. Two of the earliest examples of the German song cycle were composed in 1816: Beethoven's An die ferne Geliebte (Op. 98), and Die Temperamente beim Verluste der Geliebten (J. 200 3, \Op. 46) by Carl Maria von Weber. The genre was firmly established by the cycles of Schubert; his Die schöne Müllerin (1823) and Winterreise (1827), settings of poems by Wilhelm Müller, are among his most greatly admired works. Schubert's Schwanengesang (1828), though collected posthumously, is also frequently performed as a cycle. Schumann's great cycles were all composed in 1840. They comprise Dichterliebe, Frauenliebe und leben, two collections entitled Liederkreis (Opp. 24 & 39 on texts by Heinrich Heine and Eichendorf respectively)—a German word meaning a song cycle—and the Kerner Lieder (Op. 35), a Liederreihe (literally "song row") on poems by Justinus Kerner. Brahms composed settings (Op. 33) of verses from Ludwig Tieck's novel "Magelone", and modern performances usually include some sort of connecting narration. He also wrote Vier ernste Gesänge ("Four Serious Songs"), Op. 121 (1896). Mahler's Lieder eines fahrenden Gesellen, Kindertotenlieder, and Das Lied von der Erde expand the accompaniment from piano to orchestra. Wolf made the composition of song collections by a single poet something of a specialty, although only the shorter Italian Songbook and Spanish Songbook are performed at a single sitting, and Eisler's Hollywood Liederbuch also falls into the category of anthology. Das Buch der hängenden Gärten by Schoenberg and Krenek's Reisebuch aus den österreichischen Alpen are important 20th century examples. Wilhelm Killmayer composed several song cycles, on lyrics by Sappho, French Renaissance poets, German Romantic poets, and contemporary poets. The tradition is carried on by Wolfgang Rihm, with so far a dozen works. Graham Waterhouse composed a song cycle Sechs späteste Lieder after Hölderlin's late poems in 2003.

Францияда ән циклдері

Берлиоздың 1841 жылғы "Жазғы түндер" атты алты әні алғаш фортепианомен сүйемелдеумен жарық көрді, бірақ кейін оркестрленді, бұл француз ән циклінің маңызды ерте мысалы. Француз циклдері 1890 жылдардың басында Фауредің "La bonne chanson" (Верлен), 1910 жылы толық премьерасы өткен "La chanson d'Ève" және "L'horizon chimérique" (1921) шығармаларында өркендеді. Шабьердің төрт "Шөлмеу әндері" (1889) "қазіргі француз музыкасына жаңа леп әкелді" және Равельдің "Табиғат тарихы" шығармасына жол ашты. Пуленк ән циклдерінің көптеген туындыларын жасады: "Le Bestiaire" (1919), 1925 жылғы "Poèmes de Ronsard", келесі жылы жарық көрген "Chansons Gaillardes" (анонимді 17 ғасыр мәтіндері), "Quatre poèmes de Guillaume Apollinaire" (1931), "Tel jour telle nuit" (Пол Элуардың өлеңдері), 1937 жыл, "Banalités" (Аполлинаирдің өлеңдері, 1940) және соңғы туындысы "La Courte Paille" (1960) – сегіз минутта орындалатын жеті ән. Мессьеннің "Poèmes pour Mi", "Chants de Terre et de Ciel" және "Harawi", Лютюславскийдің "Paroles tissées" және "Chantefleurs et Chantefables" (тек құрметті француз), сондай-ақ Дютильеустің "Correspondances" және "Le temps l'horloge" шығармалары 20 ғасырдың соңында француз циклдері дәстүрін жалғастырды.

Ағылшын, шотланд және американ әндері

Мүмкін, алғашқы ағылшын ән циклі Артур Салливанның «Терезе» немесе «Қарлығаштар әні» (1871) – Теннисонның он бір өлеңіне жазылған. ХХ ғасырдың басында Вон Уильямс өзінің танымал «Саяхат жырлары» ән циклын жазды. Вон Уильямстың басқа да ән циклдері: Данте Габриэль Россеттидің сонеттеріне арналған «Өмір үйі» және А. Э. Хаусманның «Шропшир жігіті» поэмалары бойынша «Венлок жиегі». Соңғысы бастапқыда дауыс пен фортепиано, сондай-ақ скрипкалық квартет үшін жазылған, бірақ кейін оркестрленді. Композитор және танымал Lied аккомпаниаторы Бенджамин Бриттен де ән циклдерін жазды, олардың ішінде Джон Доннның қасиетті сонеттері, Микеланджелоның жеті сонеті, «Хольдерлин фрагменттері» және «Қысқы сөздер» бар. Барлығы фортепианомен сүйемелденеді, сондай-ақ оркестрлік «Les Illuminations», тенор, валторна және скрипкаларға арналған серенада мен «Ноктюрн» де бар. Шотланд композиторы Джеймс Макмилланның «Raising Sparks» (1977) шығармасы (1997) – одан да жақында жазылған туынды. Тревор Холд көптеген ән циклдерін жазды, олардың ішінде өзінің сөздерін пайдаланғандары да бар, мысалы, «The Image Stays» (1979), «River Songs» (1982) және «Book of Beasts» (1984). Ағылшын композиторы Робин Холлоуэйдің көптеген ән циклдеріне «From High Windows» (Филип Ларкин) (1977), «Wherever We May Be» (Роберт Грейвс) (1980) және «Retreats and Advances» (А. С. Дж. Тессимонд) (2016) кіреді. Оның шәкірті Питер Сибурнның бес ән циклінің бірі – Рейнер Мария Рилкеге арналған он бір өлеңнен тұратын «Орфейге сонеттер» (2016). Стивен Хоу үш цикл жазды: «Herbstlieder» (Рилке) (2007), «Dappled Things» (Уайлд және Хопкинс) (2013) және төрт әнші мен фортепиано дуэтіне арналған «Other Love Songs» (2010). Грэхам Уотерхаус Шекспир, Джеймс Джойс және басқа да ирланд әйел жазушыларының мәтіндеріне негізделген бірнеше ән циклдерін жазды. Американдық мысалдарға Сэмюэл Барбердің «Ермит әндері» (1953), «Мелодиялар пассажери» және «Қайғы мен әлі де болса», сондай-ақ Леонард Бернштейннің «Песня фестивалі», «Хаммаршёльд портреті» (1974), «Олимпиадалық ойындар» (1976), «Батырға тағзым» (1981), «Жеңіл періштелер, панктер және ашулы ханызалар үшін» (1989), «Келесі жыл Иерусалимде» (1985), Малькольм Уильямсонның «Қоштар жылы» (1995), Мори Йестонның «Желтоқсан әндері» (1991) (Карнеги залының жүз жылдық мерейтойына арналған тапсырыс), Андре Превиннің «Мұнай мен көше» (америкалық сопрано Кэтлин Баттл үшін жазылған) кіреді. Дэвид Контедің «Американдық өлім балладалары» (2015) 2016 жылы Ұлттық ән композициясы мұғалімдерінің қауымдастығы сыйлығын жеңіп алды. Алекс Вайзердің идиш және ағылшын тілдеріндегі ән циклі «және барлық күндер қызғылт түсті» (2019) 2020 жылы Пулитцер сыйлығының финалисі болды.

Perhaps the first English song cycle was Arthur Sullivan's The Window; or, The Song of the Wrens (1871), to a text of eleven poems by Tennyson. In the early 20th century, Vaughan Williams composed his famous song cycle, the Songs of Travel. Other song cycles by Vaughan Williams are The House of Life on sonnets by Dante Gabriel Rossetti and On Wenlock Edge on poems from A. E. Housman's A Shropshire Lad, the latter originally for voice with piano and string quartet but later orchestrated. The composer and renowned Lieder accompanist Benjamin Britten also wrote song cycles, including The Holy Sonnets of John Donne, Seven Sonnets of Michelangelo, Sechs Hölderlin Fragmente, and Winter Words, all with piano accompaniment, and the orchestral Les Illuminations, Serenade for Tenor, Horn and Strings, and Nocturne. Raising Sparks (1977) by the Scottish composer James MacMillan (1997) is a more recent example. Trevor Hold wrote numerous song cycles, including many setting his own words, such as The Image Stays (1979), River Songs (1982) and Book of Beasts (1984). The English composer Robin Holloway's many song cycles include From High Windows (Philip Larkin) (1977), Wherever We May Be (Robert Graves) (1980) and Retreats and Advances (A. S. J. Tessimond) (2016). His pupil Peter Seabourne's five song cycles include Sonnets to Orpheus (2016) setting eleven poems of Rainer Maria Rilke. Stephen Hough has written three cycles: Herbstlieder (Rilke) (2007), Dappled Things (Wilde and Hopkins) (2013), and Other Love Songs (2010) for four singers and piano duet. Graham Waterhouse composed several song cycles, based on texts by Shakespeare, James Joyce, and Irish female writers, among others. American examples include Samuel Barber's Hermit Songs (1953), Mélodies Passagères, and Despite and Still, and Songfest by Leonard Bernstein, Hammarskjöld Portrait (1974), Les Olympiques (1976), Tribute to a Hero (1981), Elegies for Angels, Punks and Raging Queens (1989), Next Year in Jerusalem (1985), and A Year of Birds (1995) by Malcolm Williamson, Maury Yeston's December Songs (1991), commissioned by Carnegie Hall for its centennial year celebration, Honey and Rue by André Previn (composed for the American soprano Kathleen Battle). David Conte's American Death Ballads (2015) won the National Association of Teachers of Singing Composition Award in 2016. Alex Weiser's song cycle in Yiddish and English, and all the days were purple (2019), was a 2020 finalist for the Pulitzer Prize.

Басқа елдерде ән циклдері

Мусоргский "Күнсіз" (1874), "Балабақша" (1868–72) және "Өлім әндері мен билері" (1875–77) шығармаларын жазды, ал Шостакович ағылшын және идиш тіліндегі ақындар, сондай-ақ Микеланджело мен Александр Пушкин туралы циклдар жазды. 2011 жылғы "Тройка" альбомындағы "Sing, Poetry" оркестрлік ән циклі Владимир Набоковтың орыс және ағылшын тіліндегі өлеңдеріне үш орыс және үш американ композиторының музыкасын қамтиды. Басқа тілдерде циклдар жазғандар: Гранадос, Мохаммед Фейруз, Кристиано Мелли, Фалла, Хуан Мария Солар, Григ, Лоренцо Ферреро, Дворжак, Яначек, Барток, Кодалий, Сибелиус, Раутавара, Питер Шат, Момпу, Монцальватге және А. Сайгун сияқты композиторлар.

Халықтық музыка

Ән циклдері – танымал музыканттар жазған, белгілі бір оқиғаны баяндайтын немесе нақты бір тақырыпқа арналған қысқа әндер жиынтығы. Кейбір музыканттар тректерді біріктіріп, келесі әннің басы алдыңғы әннің соңымен жалғасатындай етеді. Мұндай мысалдарды қазіргі заманда Джеймс Панковтың "Балет для девушки в Буканноне" (Chicago тобының екінші альбомында), Pink Floyd-тың "The Wall" рок-операсы, Dream Theater тобының "Metropolis Pt. 2: Сцены из памяти" және "The Astonishing" прогрессивті металл альбомдарынан, сондай-ақ Марвин Гейдің "What's Going On" классикалық соул альбомынан кездестіруге болады. R&B әншісі Рафаэль Саадиктің 2019 жылғы "Jimmy Lee" альбомы – афроамерикалықтарға әсер ететін нашақорлық, стресс, отбасылық дау-жанжал, ЖИТС, қаржылық қиындықтар және жаппай қамау сияқты мәселелерді қамтитын жеке баяндардан құралған ән циклі.

Музыкалық театр

Музыкалық театр жанрындағы алғашқы ән циклдерінің бірі 1991 жылы жарық көрді. Бұл – Мори Йестонның 1991 жылы Карнеги залының 100 жылдығына арнап жазған «December Songs» (1991) туындысы. Ол француз, неміс және поляк тілдеріне аударылып, орындалып, жазылған. Басқа мысалдарға Дейв Маллойдың «Ghost Quartet» (2014), Джейсон Роберт Браунның «Songs for a New World» (1995), Уильям Финннің «Elegies» (2003), Билл Расселдің «Elegies for Angels, Punks and Raging Queens» (1989) және Адам Геттелдің «Myths and Hymns» (1998) кіреді.