Кіріспе
Густав Малердің оркестрлік ән циклі «Жер жыры» (Das Lied von der Erde) – 1908-1909 жылдар аралығында Густав Малер екі дауыс пен оркестр үшін жазған оркестрлік ән циклі. Басылғанда симфония ретінде сипатталған бұл шығармада екі әншіге арналған алты ән бар, олар бөлімдерді кезекпен орындайды. Малер екі әншінің тенор мен альт болуын қалаған, егер альт болмаса, тенор мен баритон болуы мүмкін екенін нақтылады. Малер бұл шығарманы өмірінің ең қиын кезеңінен кейін жазды, ал әндер өмір сүру, айырылысу және құтқарылу сияқты тақырыптарды қамтиды. Малердің туғанына 100 жыл толуына орай, композитор және көрнекті дирижер Леонард Бернштейн «Жер жыры» туындысын Малердің «ең ұлы симфониясы» деп атады. Оның кейінгі 9-шы симфониясындағыдай, Малер «Жер жырының» орындалуын көруге үлкермеді.
Das Lied von der Erde (The song of the Earth) is an orchestral song cycle for two voices and orchestra written by Gustav Mahler between 1908 and 1909. Described as a symphony when published, it comprises six songs for two singers who alternate movements. Mahler specified that the two singers should be a tenor and an alto, or else a tenor and a baritone if an alto is not available. Mahler composed this work following the most painful period in his life, and the songs address themes such as those of living, parting and salvation. On the centenary of Mahler's birth, the composer and prominent Mahler conductor Leonard Bernstein described Das Lied von der Erde as Mahler's "greatest symphony". As with his later Symphony No. 9, Mahler did not live to hear Das Lied von der Erde performed.
Құрамы
1907 жылдың жазында Малер үш қайғыға ұшырады. Саяси тартыстар мен антисемитизм оны Вена сарай операсының директоры лауазымынан кетуге мәжбүр етті, оның үлкен қызы Мария қызыл жегі және дифтериядан қайтыс болды, ал Малердің өзіне туа біткен жүрек ақауы диагнозы қойылды. Ол досы Бруно Уолтерге: «Мен өзім деп санағанның бәрін бір сәтте жоғалтып алдым, енді жаңа туған нәрестедей алғашқы қадамдарымды қайта үйренуім керек», – деп жазды. Сол жылы Ханс Бетгенің «Қытай сырнайы» (Die chinesische Flöte) атты еңбегі жарық көрді, ол классикалық қытай поэзиясының басқалар жасаған аудармаларын еркін өңдеуден тұрды. Малер осы өлеңдерде бейнеленген жер бетіндегі сұлулық пен уақытшалыққа тәнті болды және «Жер туралы жыр» (Das Lied von der Erde) деп музыкаға қою үшін жеті өлеңді таңдады. Малер осы туындысын 1909 жылы аяқтады. Малер «тоғызыншының қарғысы» деген ырымға сенді, себебі Бетховеннен бері ешбір атақты композитор тоғыздан астам симфонияны аяқтаған емес: ол «Жер туралы жырды» жазудан бұрын сегіз симфония жазған болатын. Өзінің одан әрі қайтыс болатынынан сескеніп, ол осы туындыны симфония ретінде нөмірлеудің орнына, тенор, альт (немесе баритон) дауысы мен оркестрге арналған симфония деп атауға шешім қабылдады. Оның келесі симфониясы, тек аспаптық күштерге арналған, Тоғызыншы деп аталды. Бұл шынымен де оның толық аяқтаған соңғы симфониясы болды, өйткені оның өлімінен бұрын Оныншы симфонияның тек бір бөлігі ғана толық оркестрленген еді.
Қабылдау
Бірінші қоғамдық орындалу 1911 жылғы 20 қарашада Мюнхендегі Тонхалледе Сара Кейер мен Уильям Миллер (екі американдық) орындаған, ал Бруно Вальтер дирижерлік еткен. Малер алты ай бұрын, 18 мамырда қайтыс болды. Лондондағы ең алғашқы орындалулардың бірі (мүмкін, біріншісі) 1913 жылғы қаңтарда Королева сарайында дирижер Генри Вуд басшылығымен өтті, онда оны Герваз Элвес пен Дорис Вудолл орындады. Вуд бұл туындыны "тынысы кең заманауи, бірақ өте әдемі" деп есептеген.
1. "Жердің қайғысынан шыққан ән"
Бірінші бөлімдегі "Жердің қайғы-қасіретіне арналған ішімдік ән" (а минор), үнемі рефренге қайта оралады, Dunkel ist das Leben, ist der Tod (сөзбе-сөз "Өмір қараңғы, өлім де солай"), ол әр кезекті пайда болған сайын жарты тон жоғарылайды. Ли Байдың көптеген ішімдік өлеңдері сияқты, түпнұсқа "Бей ге шиң" ("Қайғы әні") (link=no) өлеңі мас күйі терең қайғымен үйлеседі. Әншінің рөлі өте қиын, себебі тенор толық оркестрдің күшіне қарсы күресуге тиіс. Бұл дауысқа оның өткір, сырғалған сипатын береді және Малердің аспаптарды, соның ішінде дауыс жолдарының шектеріне дейін сығып шығару тәжірибесімен үйлеседі. Музыка зерттеушісі Теодор В. Адорноның пікірінше, тенор осы жерде "қытайлық (фальцетто) стильдегі табиғатын жоғалтқан дауысты" жасауы керек. Бөлім үш нотадан тұратын мүйіз үнімен басталады, ол ән бойы қайталанады, әсіресе әншінің "өмірдің тәтті хош иісіне" қарай шақыратын маймылды сипаттаған кульминациялық сатте. Бұл симфониядағы үш тоналы өткелдің біріншісі.
2. "Жалғыздық көктемде"
"The lonely one in Autumn" (альто, ре минор) – әлдеқайда жұмсақ, көңіл көтерілмейтін бөлім. "Біразға созылып, шаршаған" деп белгіленген, ол скрипкалардың қайталамалы шумен басталады, содан кейін үрмелі аспаптардың жеке орындауы келеді. Әннің сөзі Цинь Ци поэмасының Тан дәуіріндегі алғашқы бөлігіне негізделген. "Дас Лид фон дер Ерде" шығармасының бойымен "Жер мәңгілікке әдемі болып қала береді, ал адам жүз жыл өмір сүре алмайды" деген тұрақты ой айтылады. Бірақ "Der Abschied" шығармасының соңында Малер осы ойды қайталайтын үш авторлық жол қосады, бірақ "адам өлуге тиіс" деген бөлімін қасақана жойды. Соңғы бөлімді дирижерлеу өте қиын, себебі оның дауыстық және жеке аспаптарға арналған каденциялық жазылуы бар, ол көбінесе такт сызықтарынан асып кетеді. Малер осы бөлімді "Ohne Rücksicht auf das Tempo" ("Темпке қарамастан") деп орындауды қатаң бұйырған. Бруно Вальтердің айтуынша, Малер оған осы бөлімнің нотасын көрсетіп, бір үзіндіге қатысты: "Мұны қалай дирижерлеуге болады? Өйткені мен өзім ойлап таба алмаймын". Малер осы шығарманы көпшілыққа ұсынуға да қорқып, себебі оның үнемі теріс көңіл-күйі тіпті оған да жат еді. "Адамдар үйлеріне барып, өздерін-өздеріне атқылап қоя ма?" деп сұрады.
It is also worth noting that throughout Das Lied von der Erde there is a persistent message that "The earth will stay beautiful forever, but man cannot live for even a hundred years." At the end of "Der Abschied," however, Mahler adds three original lines which repeat this, but purposefully omit the part saying that "man must die". The last movement is very difficult to conduct because of its cadenza like writing for voice and solo instruments, which often flows over the barlines. Mahler specifically instructed the movement to be played Ohne Rücksicht auf das Tempo (Without regard for the tempo). Bruno Walter related that Mahler showed him the score of this movement and asked about one passage, "Can you think of a way of conducting that? Because I can't." Mahler also hesitated to put the piece before the public because of its relentless negativity, unusual even for him. "Won't people go home and shoot themselves?" he asked.
Мәтін
Малердің мәтіннің бастауы Ханс Бетгеге тиесілі «Die chinesische Flöte» (1907) еңбегі болды. Бетге өлеңдері – классикалық қытай поэзиясының еркін бейімделулері («Nachdichtungen») еді. Олар бұрын неміс тіліне (Ханс Хейльманның «Chinesische Lyrik», 1905) және француз тіліне (Маркиз д’Эрви де Сент-Денистің «Poésies de l'époque des Thang», 1862 және Джудит Готьедің «Livre de Jade», 1867/1902) аударылған мәтіндерге негізделген. «Das Trinklied vom Jammer der Erde», «Von der Jugend», «Von der Schönheit» және «Der Trunkene im Frühling» әндерінің төртеуі Тан әулетінің саяхатшы ақыны Ли Байдың өлеңдерінен алынған. «Der Einsame im Herbst» өлеңі Тан әулетінің тағы бір ақыны Цян Цидің «Ұзақ күзгі түнден кейін» өлеңіне негізделген. «Der Abschied» Тан әулеті ақындары Мэн Хаоран мен Ван Вэйдің өлеңдерін, Малердің өзі қосымша бірнеше жолдарымен біріктіреді. Бұл авторлыққа қатысты нақтылық жоқ еді, және ХХІ ғасырдың басында қытай ғалымдары 1998 жылы Қытайда өткен орындалымнан кейін әндердің бастауларын кеңінен талқылады. Музыка зерттеушісі Теодор В. Адорноның сөзіне сәйкес, Малер қытай поэзиясында бұрын неміс халық әндерінің жанрында іздегенін тапты: еврей екендігіне байланысты туындаған тамырсыздық немесе «басқашалық» сезімін бейнелейтін маска немесе киім. Бұл тақырыпты және оның Малердің музыкалық тіліне (тоналына) тигізген әсерін Джон Шейнбаум одан әрі зерттеді. Сондай-ақ, Малер осы өлеңдерде өлімге қатысты санасының күшеюін байқады деген пікір де бар. 1912 жылғы «Das Lied von der Erde» партитурасының Universal Edition басылымында Малердің бейімдеген мәтіні көрсетілген.