Роберт Кочарян: Саяси өмір жолы мен қызметі

Кіріспе

Тоқты Қарабақ Республикасының және Арменияның бұрынғы басшысы Роберт Седраки Кочарян (; 1954 жылдың 31 тамызында туған) – армян саясаткері. 1994-1997 жылдары Таулы Қарабақ Республикасының президенті, 1992-1994 жылдары Таулы Қарабақ Республикасының премьер-министрі болды. 1998-2008 жылдары Арменияның екінші президенті, 1997-1998 жылдары Арменияның премьер-министрі қызметін атқарды. Кочарян 1998 және 2003 жылдары Армения президенті болып екі рет сайланды; екі президенттік сайлау да екі турда өтті. Оның президенттік кезеңінде, 2001-2007 жылдары Армения экономикасы жыл сайын орташа есеппен 12% өсті, бұл негізінен құрылыс саласындағы өркендеуге байланысты болды. Кочарянның қолдаушылары оны президенттік кезінде Арменияның экономикалық өсуін қамтамасыз еткені үшін мақтан тұтады, ал сыншылары оны жемқорлықты ынталандыру және Арменияда олигархиялық үкімет жүйесін құруда айыптайды. 2018 жылдың 26 шілдесінде Кочарянға 2008 жылғы Армения президенттік сайлауына қатысты наразылықты басумен байланысты айып тағылды, оның президенттік өкілеттігінің соңғы апталарындағы оқиғалар нәтижесінде он адам қаза тапты. Кочарянның соты 2019 жылдың 13 мамырында басталды. Сот 2021 жылдың наурызында Армения Конституциялық соты Кочарян сотталған қылмыстық кодекстің бабын конституцияға қайшы деп жариялағаннан кейін аяқталды. Ол Степанкертте орта білім алған және 1972 жылдан 1974 жылға дейін Кеңес Армиясында қызмет еткен. Кочарянның мансабы 1971 жылы Степанкерттегі электротехникалық зауытта инженер болып басталып кетті. 1982 жылы Еревандағы Карл Маркс атындағы политехникалық институтының электротехникалық факультетін үздік бітірді (қазір Армения Ұлттық политехникалық университеті). 1992 жылдың қаңтарында Кочарян КСРО Жоғарғы Кеңесінің президенті лауазымына кандидат болды, бірақ Армения революциялық федерациясының мүшесі Артур Мкртчяннан жеңілді. 1992 жылдың тамызында Кочарян соғыс кезінде барлық атқарушы билікті иеленген ерекше орган – КСРО Мемлекеттік қорғаныс комитетінің төрағасы болды. Сол жылы ол Таулы Қарабақ Республикасының премьер-министрі де болды. Кочарян Таулы Қарабақ Республикасының Әзербайжанға қарсы соғысындағы әскери күш-жігерін үйлестірді, ол 1994 жылдың мамырында Армения, Әзербайжан және КСРО өкілдерінің қатысуымен атысты тоқтату туралы келісімге қол қоюмен армян жеңісімен аяқталды. Кочарян 1994 жылдың 24 желтоқсанында КСРО Жоғарғы Кеңесінің шешімімен КСРО-ның бірінші президенті болып сайланды.

Former leader of the Nagorno Karabakh Republic and Armenia

Robert Sedraki Kocharyan ( ; born 31 August 1954) is an Armenian politician. He served as the President of the Nagorno Karabakh Republic from 1994 to 1997 and Prime Minister of Nagorno Karabakh from 1992 to 1994. He served as the second President of Armenia between 1998 and 2008 and as Prime Minister of Armenia from 1997 to 1998. Kocharyan was elected president of Armenia twice, in 1998 and 2003; both presidential elections were held in two rounds. During most of his presidency, between 2001 and 2007, Armenia's economy grew on average by 12% annually, largely due to a construction boom. While Kocharyan's supporters credit him with securing Armenia's economic growth during his presidency, his critics accuse him of promoting corruption and the creation of an oligarchic system of government in Armenia. On July 26, 2018 Kocharyan was charged in connection with the crackdown on the 2008 Armenian presidential election protests in the final weeks of his presidency, which resulted in the deaths of ten people. Kocharyan's trial began on 13 May 2019. The trial ended in March 2021 after the Constitutional Court of Armenia declared unconstitutional the article of the criminal code under which Kocharyan was being tried. He received his secondary education in Stepanakert and served in the Soviet Army from 1972 to 1974. Kocharyan's career began as an engineer at Stepanakert's electro technical plant in 1971. In 1982, he graduated with honors from the Electro Technical Department of the Karl Marx Polytechnic Institute in Yerevan (now called the National Polytechnic University of Armenia). In January 1992, Kocharyan was a candidate for president of the Supreme Soviet of the NKR, but lost to Artur Mkrtchyan, a member of the Armenian Revolutionary Federation. In August 1992, Kocharyan became chairman of the State Defense Committee of the NKR, an extraordinary body which held all executive powers during the war. That year he also became prime minister of the Nagorno Karabakh Republic. Kocharyan coordinated the war effort of the Nagorno Karabakh Republic in its war against Azerbaijan, which ended in an Armenian victory with the signing of a ceasefire agreement in May 1994 by representatives of Armenia, Azerbaijan and the NKR. Kocharyan was elected NKR's first president on 24 December 1994 by the decision of the NKR Supreme Soviet.

Арменияның премьер-министрі

1997 жылғы 20 наурызда Кочарян президент Левон Тер-Петросянның Армения премьер-министрі етіп тағайындауынан кейін Таулы Қарабақ Республикасының президенті лауазымынан кетті. 1998 жылдың ақпан айында президент Тер-Петросян Кочарян, қорғаныс министрі Вазген Саркисян және ішкі істер министрі Серж Саркисянның қысымымен отставкаға кесуге мәжбүр болды. Бұл үш адам 1997 жылдың қыркүйегінде халықаралық делдалдар ұсынған Қарабақ бойынша бейбіт жоспарды қабылдау ниетіне қарсы болды.

Армения Президенті

Өзінің бұрынғы президенті Левон Тер-Петросян президенттік лауазымнан қуылғаннан кейін, Кочарян 1998 жылғы 30 наурызда Арменияның екінші президенті болып сайланды. Ол басты қарсыласы Карен Демирчянды (Совет Армениясының бұрынғы жетекшісі) жеңіп, халықаралық сайлау бақылаушыларының мәлімдемесінше, екі тараптың да заңбұзушылықтары мен бұзушылықтарымен тоңқан ерте президенттік сайлауда жеңіске жетті. Сондай-ақ, Армения Конституциясы бойынша Кочарянның үміткер болуға құқығы жоқ деген наразылықтар туды, себебі Конституция талапкерлердің Армения азаматы болуын және Арменияда он жыл тұруын талап еткен. Премьер-министр болғанға дейін Кочарян Таулы Қарабах Республикасының азаматы болып саналды және онда тұрды. Кочарянға Вазген Саркисянның Республикалық партиясы, сондай-ақ ол президенттік лауазымға келгеннен кейін қайта заңдастырған Армения революциялық федерациясы қолдау көрсетті. 1999 жылғы 27 қазанда Вазген Саркисян мен Карен Демирчян бес қарулы шабуылшылардың қолынан қаза тапты, олармен бірге тағы алты мемлекеттік қызметкер де көз жұмды. Бұл оқиға "1999 жылғы Армения парламентіне жасалған шабуыл" деп белгілі болды. Шабуылшылар парламент ғимаратында шамамен елу адамды кепілге алды. Кочарянның өзі террористермен келіссөздер жүргізіп, кепілге алынғандарды босатуға және полицияға тапсыруға көндірді. Кочарян мен оның серігі Серж Саргсян, шабуыл кезінде ұлттық қауіпсіздік министрі болған, саяси қарсыластары мен қаза тапқан шенеуніктердің туыстары мен жақтастары тарапынан саяси билікті нығайту мақсатымен шабуылды жасырған немесе тіпті ұйымдастырған деген күдікке ілікті. Кочарянның бұрынғы президенті Левон Тер-Петросян 2008 жылғы президенттік сайлау кампаниясы барысында оны және Серж Саргсянды 1999 жылғы шабуылға қатысқандығы үшін бірнеше рет айыптады. Қорғаушы Ағамал Харутюнян кісі өлтіргені үшін бір жылға шартты жаза алды.

2008 жылғы сайлау

2008 жылдың 19 ақпанында Арменияда президенттік сайлау өтті. Үшінші рет қатарынан президенттік лауазымға сайлана алмайтын қазіргі президент Роберт Кочарян Армения премьер-министрі Серж Саргсянның кандидатурасын қолдады. Сайлау қорытындысы бойынша, жеңіліс тапқан кандидат Левон Тер-Петросянның жақтастары Ереван қаласындағы Азаттық алаңында наразылық акцияларын ұйымдастырды, олар бұқаралық тәртіпсіздіктерге ұласты. Оппозиция үкіметті сайлау нәтижелерін Саргсянның пайдасына өзгертуде айыптады. 1 наурызда демонстрациялар полиция және әскери күштермен таратылды. Полиция мен наразылық білдірушілер арасындағы қақтығыстар барысында 10 адам (сегіз наразылық білдіруші және екі полиция қызметкері) қаза тапты, ал президент Кочарян 20 күндік төтенше жағдай режимін жариялады. Бұдан кейін оппозицияның белгілі бір өкілдері жаппай тұтқындалды және олардан құтылу болды, сондай-ақ үкіметке қарсы кез келген наразылық акцияларына фактілі түрде тыйым салынды.

Сыртқы саясат

Президент ретінде Кочарян Әзірбайжан президенттері Гейдар Әлиев пен Ильхам Әлиевпен Таулы Қарабақтың мәртебесі жөніндегі бейбіт келіссөздерді жалғастырды. Кочарян, әдетте, қақтығысты "келісім пакеті" арқылы шешуді жақтады, яғни барлық мәселелер, соның ішінде Таулы Қарабақтың түпкілікті мәртебесі бір келісімде шешілетін еді, ал "кезең-кезеңмен" келісім бойынша армян әскері Таулы Қарабақты қоршап тұрған аумақтардан қауіпсіздік кепілдіктерінің орнына шығарылар еді, ал Қарабақтың мәртебесі болашақ келіссөздерге қалдырылар еді. 1999 жылдың қазан айында Кочарян Әзірбайжанға сапар шеккен Арменияның тұңғыш президенті болды, ол екі елдің шекарасында Гейдар Әлиевпен келіссөздер жүргізді. 2001 жылдың сәуір айында АҚШ-тың делдалымен өткен Кей-Уэст келіссөздерінде Кочарян мен Гейдар Әлиев келісімге ерекше жақын болды. Кочарян кейіннен өзінің естеліктерінде Әлиевтің Қарабақты Арменияның бір бөлігі деп мойындауға дайын болғанын мәлімдеді. Кочарян мен Гейдар Әлиевтің ұлы және мұрагері Ильхам Әлиев арасындағы келіссөздер 2004 жылдың қыркүйегінде Қазақстанның Астана қаласында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) саммитінің шеңберінде өтті. Хабарламаларға сәйкес, ұсынылған ұсыныстардың бірі – армян әскерін Таулы Қарабаққа жақын Әзірбайжан аумақтарынан шығару және Таулы Қарабақ пен Әзірбайжанда аймақтың болашақ мәртебесін анықтау үшін референдумдар (халыққа жүгіну) өткізу болды. 2006 жылдың 10-11 ақпанында Кочарян мен Әлиев Францияның Рамбуйе қаласында кездесіп, қақтығысты реттеудің негізгі принциптерін, соның ішінде әскерлерді шығаруды, халықаралық бейбітшілік күштерін құруды және Таулы Қарабақтың мәртебесін талқылады. Франциядағы келіссөздерге бірнеше апта және бірнеше күн қалғанда ЕҚЫҰ Минск тобының тең төрағалары қандай да бір келісімге қол жеткізуге мүмкіндік бар екеніне үміт білдірді. Франция президенті Жак Ширак екі басшымен жеке-жеке кездесіп, келіссөздердің жемісті болатынына сенім білдірді. Бастапқы үміттерге қарамастан, Рамбуйе келіссөздері ешқандай келісімге әкелмеді, Таулы Қарабақтың мәртебесі және армян әскерінің Калбаджардан шығатыны сияқты маңызды мәселелер даулы болып қала берді. Келесі кезең 2006 жылдың наурызында Вашингтон қаласында өтті. 2006 жылдың 28 қарашасында Армения мен Әзірбайжан президенттері Минск қаласында кездесті, ал Мәскеуде министрлердің кездесуі өтті. "Бұл келіссөздер ешқандай прогреске жеткізбеді, бірақ шешімге жету уақыты келеді деп үміттенемін", - деді Оңтүстік Кавказ жөніндегі Еуропалық Одақтың өкілі Петер Семнеби. 2006 жылдың қыркүйегінде Таулы Қарабақ Республикасының 15 жылдығына арналған құттықтау жолдауында Кочарян: "Қарабақ халқы тарихи таңдау жасады, оларға күштеп таңылған соғыста ұлттық мүдделерін қорғады. Бүгінде олар еркін және тәуелсіз мемлекет құрып жатыр", - деді. Қоса берілген хабарламада Армения Республикасының және барлық армяндардың міндеті – Таулы Қарабақтың нығаюы мен дамуына, сондай-ақ республиканың тәуелсіздігін халықаралық жағынан мойындауға көмектесу екені айтылды.

As President, Kocharyan continued to negotiate a peaceful resolution with Azerbaijani Presidents Heydar Aliyev and Ilham Aliyev on the status of Nagorno Karabakh. Kocharyan was generally in favor of achieving a "package deal" settlement of the conflict, whereby all issues, including the final status of Nagorno Karabakh would be resolved in one agreement, rather than a "phased" settlement whereby Armenian forces would withdraw from the territories surrounding Nagorno Karabakh in exchange for security guarantees while Karabakh's status would be left for future negotiations. In October 1999, Kocharyan became the first President of Armenia to visit Azerbaijan, holding talks with Heydar Aliyev at the border of the two countries. Kocharyan and Heydar Aliyev reportedly came particularly close to an agreement during US mediated negotiations at Key West in April 2001. In his memoirs, Kocharyan later claimed that Aliyev stood ready in his discussions to recognize Karabakh as a part of Armenia. Talks between Kocharyan and Ilham Aliyev, Heydar Aliyev's son and successor, were held in September 2004 in Astana, Kazakhstan, on the sidelines of the Commonwealth of Independent States (CIS) summit. Reportedly, one of the suggestions put forward was the withdrawal of Armenian forces from the Azeri territories adjacent to Nagorno Karabakh, and holding referendums (plebiscites) in Nagorno Karabakh and Azerbaijan proper regarding the future status of the region. On 10–11 February 2006, Kocharyan and Aliyev met in Rambouillet, France to discuss the fundamental principles of a settlement to the conflict, including the withdrawal of troops, formation of international peacekeeping troops, and the status of Nagorno Karabakh. During the weeks and days before the talks in France, OSCE Minsk Group co chairmen expressed cautious optimism that some form of an agreement was possible. French President Jacques Chirac met with both leaders separately and expressed hope that the talks would be fruitful. Contrary to the initial optimism, the Rambouillet talks did not produce any agreement, with key issues such as the status of Nagorno Karabakh and whether Armenian troops would withdraw from Kalbajar still being contentious. The next session of the talks was held in March 2006 in Washington, D. C. Later in 2006 there was a meeting of the Armenian and Azerbaijani Presidents in Minsk on 28 November and ministerial meetings were held in Moscow. "These talks did not initiate any progress, but I hope that the time for a solution will come" said Peter Semneby, EU envoy for the South Caucasus. In September 2006, in his congratulatory message on the occasion of 15th anniversary of Nagorno Karabakh Republic, Kocharyan said "The Karabakhi people made their historic choice, defended their national interests in the war that was forced upon them. Today, they are building a free and independent state." The accompanying message said that the duty of the Republic of Armenia and all Armenians is to contribute to the strengthening and development of Nagorno Karabakh, as well as to the international recognition of the republic's independence.

Тұтқындау

2018 жылдың 26 шілдесінде Арменияның Арнайы тергеу қызметі (АТҚ) Кочарянға "президенттігінің соңғы апталарында Арменияның конституциялық тәртібін құлату" айыбы қойылды. АТҚ Ереван сотынан оны сотқа дейінгі тергеу изоляторына қамауға алуды сұрады. 2018 жылдың 27 шілдесінде ол тұтқындалды. 2018 жылдың 13 тамызында сот шешімімен Кочарян қамаудан босатылды, бірақ тұтқындалған айыптары бойынша айыпталуын жалғастырды. 2018 жылдың 7 желтоқсанында Кочарян апелляциялық соттың келесі шешімімен қайтадан тұтқындалды. 2019 жылы сот Кочарянның зейнетақысынан басқа барлық мүлкін және активтерін салмаққа салды. 2019 жылдың 18 мамырында Кочарян сотқа дейінгі қамаудан кепілдікпен босатылды. 2019 жылдың 25 маусымында ол үшінші рет тұтқындалды. Бір жыл өткен соң, 2020 жылдың 18 маусымында ол кепілдікпен босатылды.

Екінші Таулы-Қарабах соғысы және оның салдары

Екінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Кочарян Арменияның бұрынғы президенттері Левон Тер-Петросян мен Серж Саркисянмен, сондай-ақ Таулы Қарабақтың бұрынғы президенттері Аркадий Гукасян мен Бако Сахакянмен кездесіп, ахуалды талқылады. 2020 жылдың қазан айында Кочарян мен Тер-Петросян премьер-министр Никол Пашиняннан оларға арнайы келіссөзшілер ретінде Мәскеуге баруға рұқсат беруін сұрады. Пашинян олардың Мәскеуге барып, ресейлік шенеуніктермен кездесу туралы өтінішін қабылдады, бірақ ресми келіссөзшілер ретінде емес. Кочарян COVID-19 тестілеуінің нәтижесі оң болғандықтан, сапар жоспарланғандай өтпеді. 2021 жылдың қаңтар айында Кочарян келесі сайлауға қатысу ниеті туралы мәлімдеді. 2021 жылдың наурыз айында Арменияның Конституциялық соты Кочарянға қатысты қылмыстық істі тоқтату керек деп шешті, өйткені Қылмыстық кодекстің оны соттаған 300.1-бабы ел Конституциясының екі бабына қайшы келеді. Бұл шешім өзгертілмейді. 2021 жылдың 7 мамырында Кочарян Армения революциялық федерациясы мен «Жаңадан туған Армения» партиясымен саяси альянс құрып, 2021 жылдың маусым айында өтетін кезектен тыс парламент сайлауына қатысу ниетін білдірді. Альянс «Армения Альянсы» деп аталды және оны Кочарян басқарды. Ол сайлауда Никол Пашинян мен оның «Азаматтық келісім» партиясына есе жіберіп, сайлау нәтижесі «Армения Альянсы» партиясының 21% дауыспен екінші орынға шыққанын көрсетті. Сайлау аяқталғаннан кейін Кочарян мен «Армения Альянсы» партиясы дауыс беру нәтижелерін жоққа шығарып, сайлаудағы бұрмалаушылық туралы шағымдарды тергеуді талап етті. Кочарян Ұлттық Ассамблеядағы мандатын қабылдаудан бас тартып, парламенттен тыс «Армения Альянсын» басқаруын жалғастыруда.

Көзқарастар

Роберт Кочарян Арменияның Ресеймен тығыз байланысын ұзақ уақыттан бері қолдап келеді және Владимир Путинді дос және одақтас деп санайды. 2019 жылы "Sputnik Armenia" басылымында жарияланған мақаласында ол Ресейдің әлемдік саясаттағы өсіп келе жатқан рөлін жоғары бағалады және 2018 жылғы Армения төңкерілісінен кейін пайда болған, оның пікірінше, Батысқа бағытталған үкіметті қатаң сынады:

АҚШ-тың Қытаймен сауда соғысы, Ресейге қарсы жасалған санкциялардың тізбегі, АҚШ-тың Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шарттан шығуы, АҚШ-тың Таяу Шығыстағы оқиғалардан алшақтауы, Сирияда Ресей мен Түркия арасындағы күтпеген жақындасу, әсерлі Ресей-Африка форумы – бұл жаңа көп полюсті әлемдік тәртіп қалыптасып келе жатқандығының нақты белгілерінің толық емес тізімі. Қазіргі жағдай Армения мен Таулы Қарабақ үшін жаңа сын-қатерлерді бейтараптандыра алатын терең түсінік пен нақты сыртқы саясатты талап етеді.

Кочарян соңғы жылдары Түркия мен Әзербайжан арасындағы қарым-қатынас одан әрі нығайғанын, оның "жандана түлген пантүркілік мүдделерінің аясында маңызды рөл атқарып, Армения мен Таулы Қарабаққа тікелей қауіп төндіріп отыр" деп санайды.

Жеке өмір

Ол әйелі Белла Кочарянмен үш балаға ие: Седрак, Гаян және Левон. Үшеуі де Степанакертте дүниеге келген. Кочарян өзінің ана тілі армяннан басқа, орыс және ағылшын тілдерін біледі. 2020 жылы жарық көрген естеліктерінде ол стандартты армян тілін жетік меңгермегенін мойындап, "армян тілінде жазу мен оқуда қиындықтар туындағанын" айтты. Ол мұны Қарабахтағы өзінің туған жерімен байланыстырады, онда көптеген жергілікті армяндар алдымен Қарабах диалектісінде немесе орыс тілінде сөйлейді.