Симон Врацян: Арменияның соңғы премьер-министрі және қайраткері

Кіріспе

Армян саясаткері; Арменияның премьер-министрі

Саймон Врацян (1882 – 21 мамыр 1969) – Армения революциялық федерациясының саясаткері және белсендісі. Ол Арменияның Бірінші Республикасының (1918–1920) жетекшілерінің бірі болды және 1920 жылы 10 күнге соңғы премьер-министр болып қызмет етті. 1921 жылы большевиктерге қарсы ақпан көтерілісі кезінде 40 күн бойы Отанды құтқару комитетін басқарды. Шет елде жүргенде армян диаспорасында саяси және білім беру қызметін жалғастырды, сондай-ақ бірнеше кітап жазды, ең бастысы – оның алты томдық естеліктері «Кеанки угинеров» («Өмір жолында») және «Хаястани Ханрапетутюн» («Армения Республикасы») атты Арменияның Бірінші Республикасы тарихы.

Өмірбаян

Врацян 1882 жылдың 5 сәуірінде (юлиан күнтізбесі бойынша 24 наурыз) Ресей империясының Нор-Нахичеванға жақын орналасқан Мец-Сала (Большие Салы) ауылында (қазіргі Дондағы Нахичеван) Симавон Грузиан болып дүниеге келген. Бес жасқа келгенде оның отбасы Кубань аймағындағы казактардың арасында қоныстанды, бірақ көп ұзамай Врацянның анасының тілегі бойынша, балалары армян білімі алсын деген ниетпен Мец-Салаға қайтып келді. Армян және орыс мектептерінде білім алғаннан кейін, 1898 жылы Армян революциялық федерациясына (АРФ, сондай-ақ Дашнакцутюн немесе Дашнак партиясы деп те аталады) қосылды. Көрші партия – Хунчак партиясына қосылуға тырысқанда, екі партия да бір ғимаратта жиналғандықтан, қателікпен АРФ-қа тіркелген болуы мүмкін. 1900 жылдан 1906 жылға дейін Ечмиадзиндегі Геворгиан семинариясында білімін жалғастырды. Врацян Нор-Нахичеванға АРФ оперативтік қызметкері ретінде оралды және 1907 жылы Венада өткен Дашнакцутюнның 4-ші жалпы съезіне қатысты, онда партия бағдарламасына социализм қағидаларын енгізуді қолдады. 1908 жылы заң және білім беруді оқу үшін Санкт-Петербургке сапар шекті. Оқытушылық біліктілігін алды, бірақ патшалық биліктің АРФ мүшелеріне қарсы күшейген репрессиясы салдарынан заң факультетін бітірмей Ресейден қашуға мәжбүр болды. Алдымен Константинопольге, содан кейін Ерзурумға барды, онда Сансариан академиясында армян мұғалімдерін даярлауға және қыздар гимназиясында тарих пәнін оқытуға шақырылды. 1911 жылы АҚШ-қа сапар шегіп, Бостондағы «Хайреник» газетін басқарды. 1914 жылы Осман империясының Ерзурум қаласында Дашнакцутюнның 8-ші жалпы съезіне Америкадағы партия ұйымының өкілі ретінде қатысты. Партияның бюросына (жоғарғы басқару органына) сайланды және жас түрктердің басшыларымен байланыс жасады. 1914 жылдың тамызында орыс тыңшысы ретінде тұтқынға алынды, бірақ Транскавказияға қашып, орыс армиясымен бірге күрескен армян еріктілер жасақтарына қосылды. Жасақтар таратылғаннан кейін Мәскеуде өткен мемлекеттік конференцияға, Армения Ұлттық съезіне қатысты және Ұлттық Кеңес мүшесі болып сайланды. 1919 жылы Хованнес Качазнуни оны Еуропа мен Америкаға саяхаттауға шақырды, бірақ британдықтар оны радикалды социалист деп санағандықтан виза бермеді. Сол жылы Александр Хатисянның кабинетінде Еңбек, Ауыл шаруашылығы және Мемлекеттік министр лауазымдарына тағайындалды. Оның лауазымдары Хамо Оханджанянның үкіметінде де сақталды; сонымен қатар ол ақпарат тарату және үгіт жұмыстарына да жауапкершілік жүктеді. Үкімет отставкаға кеткеннен кейін және Хованнес Качазнуни коалиция құра алмағаннан кейін, Врацян 1920 жылдың 23 қарашасында премьер-министр қызметін қабылдады. 2 желтоқсанда Арменияны большевиктерге тапсырды. Кейін жасырын өмірге кетіп, 1921 жылдың ақпанында Отанды құтқару комитетінің төрағасы болып қайтадан көзге түсті, ол большевиктерге қарсы ақпан көтерілісін басқарды, нәтижесінде Армениядағы кеңестік билік қысқа мерзімге құлатылды. Сәуірде большевиктерге қарсы көтерілісшілер оңтүстікке, Зангезурдың таулы аймағына шегінуге мәжбүр болғаннан кейін Врацян Таулы Армения Республикасының премьер-министрі болды. Алайда, бұл республика шамамен 40 күн ғана сақталды; шілдеде ол өзінің күзетшілерімен бірге Персияға қашып кетті, әйелі мен баласын американдық Таяу Шығыс көмекшісі доктор Кларенс Ушерге қалдырды. Ол сондай-ақ большевиктерге қарсы көмек сұрап Еуропа мен Түркияға үндеді. Содан кейін Врацян Еуропа бойынша саяхаттап, 1924 жылдан 1933 жылға дейін АРФ-тың ресми газеті «Дрошакты» редакциялау үшін Парижге қоныс аударды. 1939 жылы АҚШ-қа оралып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін он екі жыл сол жерде тұрды. 1945 жылы Сан-Францискодағы БҰҰ Бас Ассамблеясына Түркиядағы Вильсондық Арменияны Арменияға қайтаруды талап ететін петиция ұсынды. Өмірі бойында «Харач» және «Горизонт» сияқты бірнеше армян газеттері мен журналдарын басқарды. Сонымен қатар ол Арменияның тәуелсіздігін қайтаруға көмектесуді сұрап, әртүрлі еуропалық державаларға сапарлар жасады. 1952 жылы Ливанның Бейрут қаласында қоныстанды, онда Армян колледжінде (Ншан Паланджиан Джемаран) оқытушы болып жұмыс істеді және курстар оқыды, бұл армян диаспорасының ірі мектептерінің бірі еді. Оның бұрынғы студенттерінің арасында белгілі армян тарихшылары Ричард Г. Хованнисян және Жерард Либардиан бар. 1969 жылдың 21 мамырында Бейрутта 87 жасында қайтыс болды.

Vratsian was born Simavon Grouzian in the village of Metz Sala (Bolshiye Saly) near Nor Nakhichevan in the Russian Empire (now Nakhichevan on Don) on 5 April 1882 (March 24 by the Julian calendar). When he was five years old, his family settled among Cossacks in the Kuban region, although they soon returned to Metz Sala at the insistence of Vratsian's mother, who wanted her children to receive an Armenian education. After education at Armenian and Russian schools, he joined the Armenian Revolutionary Federation (ARF, also known as Dashnaktsutiun or the Dashnak party) in 1898, apparently by mistake while trying to join the rival Hunchak Party, which was holding a meeting in the same building. He received further education at the Gevorgian Seminary in Echmiadzin from 1900 to 1906. Vratsian returned to Nor Nakhichevan as an ARF operative and took part in the 4th General Congress of the Dashnaktsutiun at Vienna in 1907, where he supported the adoption of socialism in the party program. In 1908, he traveled to Saint Petersburg to study law and education. He earned his teaching credentials but was instructed to flee Russia before completing his law degree due to increased repression of ARF members by the Tsarist authorities. He went first to Constantinople and then to Erzurum, where he was invited to train Armenian teachers at the Sanasarian Academy and teach history at a secondary school for girls. He then travelled to the United States in 1911 where he edited the Hairenik newspaper in Boston. In 1914, he traveled to Erzurum in the Ottoman Empire to attend the 8th General Congress of the Dashnaktsutiun as the representative of the party organization in America. He was elected to the party's Bureau (its top executive body) and mixed with the leaders of the Young Turks. In August 1914 he was jailed as a Russian spy but escaped to Transcaucasia, where he became involved with the Armenian volunteer units which fought with the Russian army. After the disbandment of the units, he attended the Moscow state conference, the Armenian National Congress, and was elected a member of the National Council. Hovhannes Katchaznouni asked him to accompany him on his tour of Europe and America in 1919, but he was refused a visa by the British as they saw him as a radical socialist. In the same year he was appointed to the Minister of Labour, Agriculture and State positions in Alexander Khatisian's Cabinet. His positions carried over to the government of Hamo Ohanjanyan; he also assumed responsibilities for information and propaganda. After the resignation of the government and the failure of Hovhannes Katchaznouni to form a coalition, Vratsian accepted post of prime minister on 23 November 1920. On 2 December he surrendered Armenia to the Bolsheviks. He subsequently went into hiding, and later emerged in February 1921 as the chairman of the Committee for the Salvation of the Fatherland, which led the anti Bolshevik February Uprising that briefly overthrew Soviet rule in Armenia. In April, after the anti Bolshevik rebels were forced to retreat south to the mountainous region of Zangezur, Vratsian became premier of the Republic of Mountainous Armenia. However, this republic only lasted around 40 days; in July he escaped to Persia with his bodyguards and aides, leaving his wife and child with American Near East Relief worker Dr. Clarence Ussher. He also appealed to Europe and Turkey for assistance against the Bolsheviks. Vratsian then travelled over Europe, settling in Paris to edit the ARF's official newspaper Droshak from 1924 to 1933. In 1939, he returned to the United States and remained there for twelve years due to the outbreak of World War II. In 1945 he presented a petition to the UN General Assembly at San Francisco demanding the restoration of Wilsonian Armenia held by Turkey to Armenia. During his lifetime he edited various now defunct Armenian periodicals and newspapers, including Harach and Horizon. He also traveled extensively, appealing to various European powers to help Armenia regain its independence. He finally settled in Beirut, Lebanon in 1952, where he was principal of and taught courses at the Collège Arménien (Nshan Palandjian Jemaran), one of the main schools of the Armenian diaspora. Among his former students are the prominent Armenian historians Richard G. Hovannisian and Gerard Libaridian. He died in Beirut aged 87 on 21 May 1969.

Жеке мәліметтер

Врацян өзінің естеліктерінде бастапқы тегінің, Грузиан есімі, армян тіліндегі "груз" (գռուզ) сөзінен шыққандығын түсіндіреді, бұл сөз "қиыршық немесе қырлы" деген мағынаны білдіреді. Оның отбасының көптеген мүшелерінің шаштары қиыршық болғандықтан осылай аталған. Оның тегін мектеп мұғалімі Меликиан өзгертіп, Грузианды грузинше "грузин" сөзінің бұрмалануы деп қате түсініп, армяншалап Врацян (грузин сөзінің армянша нұсқасы) деп қойған. Врацян Меликианмен болған оқиғадан кейін отбасы үш лагерьге бөлінгенін айтады: анасы мен консервативті туысы Гарабед кірген Грузиан лагері, ол Врацянды сатқын санаған; "жаңалықты жақсы көретін" (Врацянның айтуынша) туысы Мергианнан тұратын Граузиан лагері; және Саймонның жалғыз мүшесі болған Врацян лагері. Сондай-ақ, әжесінің 116 жасында қайтыс болғанын, бірақ оны дәлелдеу мүмкін емес екенін, өйткені көптеген елдер 1900 жылға дейін туған күндерін тіркеуді бастамаған екенін естеліктерінде айтады. Әкесін әңгімешіл адам ретінде сипаттайды, оның әңгімелері отбасылық кофехананың табысын арттырған. "Кеанки Угинеров" атты естеліктерінде бай аналық туысы Микишка туралы жазады және оның байлығы бірнеше миллион долларға жетеді деп есептейді. Врацян "арзан" және "сарық" туысы Микишканың 2000 километрлік сапар үшін 20 қазіргі АҚШ центіне тең ақша бергенін айтады. Әрмен саяси партияларына қатысып, Социал-демократтық Ханчакиян партиясына кіруге ниеттенгенін еске алады. Бірақ, досымен бірге Дашнактардың жиналысына келіп, өздері дашнак болып кеткен. АРФ Бас съездерін егжей-тегжейлі сипаттайды, мысалы, съездің қай мүшесі Ресеймен одақ құруды қалаған, армян ауылдарындағы құрттан емдеуге қаржы жинауды ұсынған, қай қонақ үйде тұрған және кіммен дос болған. Ростом, Хамазасп, Андраник, Армен Гаро, Арам Манукян сияқты әрмен ұлттық қозғалысының көрнекті қайраткерлерімен достығын айтады. Мысалы, "Кеанки Угинеров" мемуарының екінші томында бір жыл бойы армян тарихынан сабақ бергенін жазады. Сабақ кезінде үнемі бұзып жүрген оқушысы Андраниктың қызы еді. Врацян Андраниктың қызын ұрып, директордың кабинетіне шақырылды. Сол жерде Андраникпен кездеседі, қызын ұрғанының себебін түсіндіргенде Андраник оны тәртіпке келтіргені үшін алғыс айтады. Врацян Драстамат Канаянмен (Дро) жақын дос болып, бірнеше жыл Бейрутта бірге тұрған; Дроның өмірі туралы "Мркацин Дрон" ("Дауыл тудырған Дро") атты кітап жазған. Врацянның естеліктерінде әйелі мен балалары туралы ешқандай мәлімет жоқ. Оливер Болдуиннің "Алты түрме және екі төңкеріс" кітабы оның отбасы туралы жалғыз дерек береді. Болдуин – армян армиясында подполковник болған ағылшын. Ол доктор Кларенс Ушердің (Жақын Шығыс көмегінен) үйінде болғанда, Врацяннан келген хабаршы большевиктер билікті басып алғанда әйелі мен ұлын сақтап қалуын доктор Ушерден сұрады. Бірақ Болдуиннің сөзіне қарағанда, Врацянның ұлы ақпан көтерілісінен кейін Парсыға қашқанда "суықтан қаза тапқан". Врацянның әйелі мен ұлы туралы басқа ешқандай мәлімет жоқ.

In his memoirs, Vratsian explains that his original surname, Grouzian, came from the Armenian word "grouz" (գռուզ), which means curly or frizzled. This was because many people from his extended family had curly hair. His surname was changed by a schoolteacher, Melikian, who incorrectly assumed that Grouzian was a corruption of Gruzinian (from Russian gruzin, meaning Georgian), and thus Armenianized it to Vratsian (from the Armenian word for Georgian). Vratsian describes that after the incident with Melikian, his family was divided into three camps: the Grouzian camp, which included his mother, who thought he was a traitor, and his conservative uncle Garabed; the Grouzinian camp, which consists of his "lover of all new things" (as described by Vratsian) uncle Mergian; and the Vratsian camp, of which Simon was the only member. He also mentions in his memoirs that his grandmother died aged 116, but that it cannot be proven since most countries didn't start recording dates of birth until the year 1900. He describes his father as a storyteller, whose stories increased business for the family coffee shop. He also writes in his memoirs (Keankʻi ughinerov) about his rich maternal uncle Mikishka, and estimates that his net worth in several millions of dollars. Vratsian recounts how his "cheap" and "stingy" maternal uncle Mikishka gave him the equivalent of 20 modern US cents for a 2,000 kilometer journey. He also recalls how later, when he was getting involved in Armenian political parties, he was going to be a member of the Social Democrat Hnchakian Party. However, he and his friend accidentally walked into a Dashnak meeting, themselves becoming Dashnaks. He also describes the ARF General Congresses in minute detail, such as which member of the congress wanted an alliance with Russia, who wanted to fund the curing of Armenian villagers from lice, which hotel he stayed in, and who he became friends with. He describes his friendship with prominent figures of the Armenian national movement such as Rostom, Hamazasp, Andranik, Armen Garo, Aram Manukian, among others. For example, in the second volume of his memoir Keankʻi ughinerov, he recounts that he was a teacher of Armenian history for one year. One of his students who always disrupted class was Andranik's daughter. Vratsian hit Andranik's daughter, and was summoned to the Headmaster's office. There he met Andranik, and when Vratsian explained why he had hit his daughter, Andranik thanked Vratsian for disciplining her. Vratsian was also a close friend of Drastamat Kanayan (Dro), with whom he lived in Beirut for several years; Vratsian wrote a book about Dro's life titled Mrrkatsin Dron ("Tempest born Dro"). In Vratsian's memoirs, there are no accounts of his wife or any children. Oliver Baldwin's "Six Prisons and Two Revolutions" gives us the only piece of evidence about his direct family. Baldwin was an Englishman who became a Lieutenant Colonel in the Armenian Army. He was at the house of Dr. Clarence Ussher (from the Near East Relief) when a messenger from Vratsian arrived asking Dr. Ussher to keep his wife and son safe when the Bolsheviks took over. However, according to Baldwin, Vratsian's son "died of exposure" while they were fleeing to Persia in the aftermath of the February Uprising. There is no other mention of Vratsian's wife and son.