Кіріспе

Компьютерлік жад түрі

Магниттік резистивті кездейсоқ сүйемелдеу жады (MRAM) – магниттік домендерде деректерді сақтайтын, ұшпайтын кездейсоқ сүйемелдеу жадының түрі. 1980 жылдардың ортасында жасалған, оның жақтастары магниттік резистивті жад бәсекелес технологияларды асып, басым немесе тіпті әмбебап жадқа айналады деп санайды. Қазіргі уақытта қолданылып жүрген флэш-жад және DRAM сияқты жад технологияларының практикалық артықшылықтары MRAM-ды нарықтағы белгілі бір салалық рөлде ұстап тұр.

Сипаттама

Дәстүрлі RAM чиптерінен өзгеше, MRAM деректерін электр заряды немесе ток ағыны арқылы емес, магниттік сақтау элементтері арқылы сақтайды. Бұл элементтер екі ферромагниттік пластинадан тұрады, олардың әрқайсысы магниттелуді сақтай алады және жұқа оқшаулағыш қабатпен бөлінеді. Екі пластинаның бірі белгілі бір полярлыққа орнатылған тұрақты магнит, ал екінші пластинаның магниттелуін жадты сақтау үшін сыртқы өрістің магниттелуіне сәйкес өзгертуге болады. Бұл конфигурация магниттік туннельдік қосылыс (MTJ) деп аталады және MRAM биті үшін ең қарапайым құрылым болып табылады. Жад құрылғысы мұндай "жасушалардан" құралған. Оқудың ең қарапайым әдісі жасушаның электрлік кедергісін өлшеу болып табылады. Белгілі бір жасуша (әдетте) жасуша арқылы жерге қосылатын желіден токты қосатын транзисторды қосу арқылы таңдалады. Туннельдік магниторезистенс салдарынан жасушаның электрлік кедергісі екі пластинадағы магниттелудің салыстырмалы бағытына байланысты өзгереді. Нәтижесінде пайда болған токты өлшеу арқылы кез келген жасушаның ішіндегі кедергіні және осыдан жазылатын пластинаның магниттелу полярлығын анықтауға болады. Әдетте, егер екі пластинаның магниттелуі бірдей болса (төмен кедергі күйі), бұл "1" дегенді білдіреді, ал егер бағыты қарама-қарсы болса, кедергі жоғары болады (жоғары кедергі күйі) және бұл "0" дегенді білдіреді. Жасушаларға мәліметтерді жазу үшін әртүрлі тәсілдер қолданылады. Ең қарапайым "классикалық" дизайнда әр жасуша жасушамен қатар, бірін жоғары, бірін төмен орналастырылған, бір-біріне тік бұрышта орналасқан екі жазу сызымының арасында орналасқан. Олардан ток өткен кезде, қосылыста индукцияланған магниттік өріс пайда болады, оны жазылатын пластина қабылдайды. Бұл жұмыс принципі 1960 жылдары кеңінен қолданылған магниттік өзектік жадқа ұқсас. Дегенмен, процестегі және материалдық өзгерістерге байланысты жад жасушаларының массиві σ ауытқуымен ауытқу өрістерінің таралуына ие. Сондықтан, үлкен массивтегі барлық биттерді бірдей токпен бағдарламалау үшін қолданылатын өріс орташа "таңдалған" ауысу өрісінен 6σ-дан артық болуы керек. Сонымен қатар, қолданылатын өріс шекті мәннен төмен болуы тиіс. Осылайша, бұл "дәстүрлі" MRAM осы екі таралуды жақсы бөліп ұстауы керек. Нәтижесінде, бағдарламалау өрістері үшін тар жұмыс терезесі бар және тек осы терезенің ішінде ғана барлық биттерді қателерсіз немесе бұзусыз бағдарламалауға болады. 2005 жылы бұл мәселені шешу үшін синтетикалық антиферромагниттің (SAF) еркін қабатының ерекше қасиеттерін пайдаланатын "Савченко ауысуы" қолданылды. SAF қабаты екі ферромагниттік қабаттан тұрады, олар магниттік емес аралық қабатпен бөлінеді. Әрбір қабатында Hk белгілі бір анизотропиясы бар синтетикалық антиферромагнит үшін Hsw деген сыни спин флоп өрісі бар, онда екі қарама-қарсы қабаттың магниттелуі қолданылған H өрісіне перпендикуляр болып бұрылады (флоп), әр қабат H бағытында сәл қисайды. Сондықтан, егер тек бір желілік ток қолданылса (жартылай таңдалған биттер), 45° өріс бұрышы күйін өзгерте алмайды. Ауысудан төмен, ең жоғары өрістерге дейін ешқандай бұзушылықтар болмайды. Алайда, бұл тәсіл өріс тудыру үшін әлі де айтарлықтай көп ток қажет етеді, бұл оны төмен қуатты қолдану үшін аз қызықты етеді, бұл MRAM-ның негізгі кемшіліктерінің бірі. Сонымен қатар, құрылғының өлшемі кішірейген сайын, индукцияланған өріс кішкентай аумақта көршілес жасушаларға жабысып, жалған жазуларға әкелуі мүмкін. Бұл мәселе, жартылай таңдау (немесе жазуды бұзу) мәселесі, осы жасуша түрі үшін өте үлкен минималды өлшемді белгілейді. Бұл мәселені шешудің бір тәжірибелік жолы - гигант магниторезистивті эффектті пайдалана отырып жазылған және оқылған дөңгелек домендерді пайдалану болды, бірақ бұл зерттеу бағыты енді белсенді емес сияқты. Жаңа техника, спиндік айналу моменті (STT) немесе спиндік айналу коммутациясы, домендерді тікелей бұру үшін спиндік сәйкестендірілген ("поляризацияланған") электрондарды қолданады. Атап айтқанда, егер қабатқа ағып келетін электрондар спинін өзгертуі керек болса, бұл жақын қабатқа берілетін айналу моментін тудырады. Бұл жасушаларды жазу үшін қажетті ток мөлшерін төмендетеді, оны оқу процесімен шамалас етеді. "Классикалық" типтегі MRAM жасушаларының жоғары тығыздықта жазу кезінде қажетті ток мөлшеріне байланысты қиындыққа тап болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар бар, бұл STT болдырмайтын проблема. Осы себепті STT жақтастары бұл техниканы 65 нм және одан кіші құрылғылар үшін қолдануды күтеді. Кері жағы - спиндік когеренттілікті сақтау қажеттігі. Жалпы, STT дәстүрлі немесе ауысу MRAM-нан әлдеқайда аз жазу тогын қажет етеді. Бұл салаға жасалған зерттеулер STT тогын жаңа композиттік құрылымды пайдалану арқылы 50 есеге дейін төмендетуге болатынын көрсетеді. Алайда, жоғары жылдамдықпен жұмыс істеу үшін әлі де жоғары ток қажет. Басқа да мүмкін конфигурацияларға "тік көліктік MRAM" (VMRAM) кіреді, ол магниттік бағытты өзгерту үшін тік баған арқылы ток қолданады, бұл геометриялық орналасқандықтан жазуды бұзу мәселесін азайтады және осылайша жоғары тығыздықта қолдануға болады. Шолу мақаласы MRAM-ның перпендикуляр геометриясындағы материалдар мен қиындықтар туралы толық мәліметтер береді. Авторлар жазу тогы, биттердің тұрақтылығы, оқылуы, оқу/жазу жылдамдығы және CMOS-пен процестік интеграция сияқты бес түрлі талаптардың қақтығысын көрсететін "Пенталемма" деген жаңа терминды сипаттайды. Материалдарды таңдау және осы талаптарды орындау үшін MRAM дизайны талқыланады.

Тығыздығы

Жад жүйесінің құнын анықтайтын басты фактор – оны құрайтын компоненттердің тығыздығы. Компоненттердің кішірек болуы және олардың азаюы бір чипке көбірек "жасушалар" орналастырылуына мүмкіндік береді, нәтижесінде бір кремний пластинадан бір мезгілде көбірек өнім алуға болады. Бұл өнімділікті арттырады, ал өнімділік тікелей құнға байланысты. DRAM жад элементі ретінде кішкентай конденсаторды, оған ток жеткізуге және одан алуға арналған сымдарды, сондай-ақ оны басқаруға қажет транзисторды пайдаланады, бұл "1T1C" жасушасы деп аталады. Осының арқасында DRAM қазіргі таңдағы ең жоғары тығыздыққа ие RAM болып табылады, демек ең арзан, сондықтан компьютерлерде қолданылатын RAM-ның басым бөлігі осыдан жасалған. MRAM құрамы жағынан DRAM-ға ұқсас, және көбінесе жазу операциясы үшін транзистор қажет (бірақ міндетті емес). Транзисторларды жоғары тығыздыққа дейін кішірейту сөзсіз қолданылатын токтың азаюына алып келеді, бұл MRAM-ның жаңа буындағы өнімділігін шектеуі мүмкін.

Электр қуатын тұтыну

DRAM-да қолданылатын конденсаторлар уақыт өте келе зарядтарын жоғалтады, сондықтан DRAM-ды пайдаланатын жад жиынтықтары өздерінің микросхемаларындағы барлық жасушаларды секундына бірнеше рет жаңартып, әрқайсысын оқып, мазмұнын қайта жазуы тиіс. DRAM жасушаларының өлшемі кішірейген сайын, жасушаларды жиі жаңарту қажет болады, нәтижесінде энергия тұтыну артады. Ал MRAM-ға ешқашан жаңарту қажет емес. Бұл, оның қуатты өшірген кезде де жадын сақтайтынын, сонымен қатар тұрақты қуат қажет еместігін білдіреді. Теориялық тұрғыдан алғанда, оқу процесі DRAM-дағы осы процеске қарағанда көбірек қуат қажет етеді, бірақ іс жүзінде бұл айырмашылыққа жақын нөлге тең. Дегенмен, жазу процесіне қосылымда сақталған өрісті жеңу үшін көбірек қуат керек, ол оқу кезінде қажетті қуаттан үш еседен сегіз есеге дейін артық болуы мүмкін. Энергия үнемдеуінің нақты мөлшері жұмыстың сипатына байланысты болғанымен, жиі жазу көбірек қуатты қажет етеді, жалпы алғанда MRAM жақтастары DRAM-ға қарағанда энергия тұтынудың әлдеқайда төмендеуін (99% дейін) күтеді. STT негізіндегі MRAM-дар оқу мен жазу арасындағы айырмашылықты жояды, қуат талаптарын одан әрі азайтады. Сондай-ақ, MRAM-ды тағы бір кең таралған жад жүйесімен – флэш RAM-мен салыстыруға болады. MRAM сияқты, флэш жады да қуатты алып тастағанда жадын жоғалтпайды, бұл оны тұрақты сақтауды қажет ететін қолданбаларда кеңінен қолдануға мүмкіндік береді. Оқу үшін пайдаланылғанда, флэш пен MRAM қуат талаптары өте ұқсас. Бірақ флэш жазу үшін үлкен кернеу импульсін (шамамен 10 В) пайдаланады, ол зарядтау сорғысында жиналады, бұл қуатты да, уақытты да қажет етеді. Сонымен қатар, ток импульсі флэш жасушаларын физикалық түрде тоздырады, яғни флэшті ауыстыру қажет болғанша, оған тек шектеулі рет жазуға болады. Керісінше, MRAM жазу үшін оқуға қарағанда сәл ғана көбірек қуат қажет етеді және кернеуде өзгеріс болмайды, бұл зарядтау сорғысын қажет етпейді. Бұл одан да жылдам жұмыс істеуге, қуатты аз тұтынуға және шексіз ұзақ қызмет ету мерзіміне әкеледі.

Деректерді сақтау

МРАМ жиі ұшпайтын жад ретінде танымал. Дегенмен, қазіргі кезде кең таралған жоғары сыйымды МРАМ, спиндік ауысу моменті жады, жақсартылған сақтау мүмкіндігін жоғары қуат тұтынудың, яғни жоғары жазу тогының есебінен қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, шекті (ең төменгі) жазу тогы жылулық тұрақтылық факторы Δ-ға тура пропорционалды. Сақтау мүмкіндігі өз кезегінде exp(Δ)-ға пропорционалды. Сондықтан, жазу тогы төмендеген сайын сақтау мүмкіндігі экспоненциалды түрде төмендейді.

Жылдамдық

Динамикалық кездейсоқ қолжетімділік жадының (DRAM) өнімділігі жасушаларда сақталған зарядты босату (оқу үшін) немесе сақтау (жазу үшін) жылдамдығымен шектеледі. MRAM жұмысы зарядтар мен токтарға емес, кернеулерді өлшеуге негізделген, сондықтан «қалпына келтіру уақыты» аз. IBM зерттеушілері 2 нс шамасындағы кірісу уақытына ие MRAM құрылғыларын көрсетті, бұл тіпті ең озық DRAM-дардан, әлдеқайда жаңа процестерде жасалғандардан да жақсы. Неміс Физикалық-техникалық Федералдық агенттігінің (Physikalisch Technische Bundesanstalt) командасы 1 нс қалпына келтіру уақытына ие MRAM құрылғыларын көрсетті, бұл DRAM үшін қазіргі таңда қабылданған теориялық шектерінен жақсы, бірақ демонстрация бір жасушада жасалды. Флэш жадымен салыстырғанда айырмашылықтар әлдеқайда маңызды, жазу жылдамдығы мыңдаған есе жоғары. Дегенмен, бұл жылдамдықтардың салыстыруы бірдей токпен емес. Жоғары тығыздықты жад үшін кішкентай транзисторлар және төмендетілген ток қажет, әсіресе төмен тұру кезіндегі шығынды азайту үшін жасалғанда. Мұндай жағдайларда 30 нс-тен қысқа жазу уақытына оңай қол жеткізу мүмкін емес. Атап айтқанда, 90 секунд ішінде 260 °C температурадағы қосымша лездеудің (solder reflow) тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 250 нс импульстар қажет болды. Бұл жазу битінің қателік деңгейін арттыратын жоғары жылулық тұрақтылық талабымен байланысты. Жоғары токтан бұзылуды болдырмау үшін ұзақ импульстар қажет. Тік STT MRAM үшін ауысу уақыты негізінен жылулық тұрақтылық Δ және жазу тогымен анықталады. Үлкен Δ (деректерді сақтау үшін жақсы) үлкен жазу тогын немесе ұзақ импульсті қажет етеді. Жоғары жылдамдық пен жеткілікті сақтауды біріктіру үшін жеткілікті жоғары жазу тогы қажет. Салыстырмалы тығыздықта MRAM-мен оңай бәсекелесетін жалғыз қазіргі жад технологиясы статикалық кездейсоқ қолжетімділік жады (SRAM) болып табылады. SRAM қуат берілгенде екі күйдің біреуін сақтайтын флип-флоп схемасында орналасқан транзисторлар сериясынан тұрады. Транзисторлардың қуаттылығы өте төмен болғандықтан, олардың ауысу уақыты өте аз. Алайда, SRAM жасушасы әдетте төрт немесе алты транзистордан тұратындықтан, оның тығыздығы DRAM-дан әлдеқайда төмен. Бұл оны қымбат етеді, сондықтан ол жоғары өнімділіктегі жадтың шағын көлемін ғана қамтиды, әсіресе барлық заманауи орталық процессорлардың (CPU) кэш жадында қолданылады. MRAM SRAM сияқты жылдам болмаса да, тіпті осы рөлде қызығушылық тудырады. Оның тығыздығы әлдеқайда жоғары болғандықтан, процессор дизайнері MRAM-ды кішкентай, бірақ жылдам кэш орнына әлдеқайда үлкен, бірақ сәл баяу кэш ұсыну үшін пайдалануға бейім болуы мүмкін. Бұл таңдаудың болашақта қалай дамитыны әлі белгісіз.

МРАМ-ға балама

Flash және EEPROM-нің шектеулі жазу циклдары, кез келген RAM-ға ұқсас рөл үшін елеулі мәселе болып табылады. Сонымен қатар, жад ұяшықтарына жазу үшін қажетті жоғары қуат, қуаттылығы төмен түйіндерде, мұнда көбінесе ұшпайтын жад қолданылатын жағдайда қиындық тудырады. Қуатты "жинақтау" үшін зарядты жинақтағыш деп аталатын құрылғыға уақыт керек, бұл жазу процесін оқудан әлдеқайда баяу етеді, көбінесе оқу жылдамдығынан 1/1000 есе төмен. MRAM осы мәселелердің кейбірін шешу үшін жасалған болса да, көптеген басқа жаңа жад құрылғылары өндірісте немесе осы кемшіліктерді жою мақсатында ұсынылып жатыр. Бүгінгі күнге дейін, кеңінен өндіріске енгізілген жалғыз ұқсас жүйе – ферроэлектрлік RAM, немесе F RAM (кейде FeRAM деп те аталады). Кремний оксиді-нитриді-кремний оксиді (SONOS) жады мен ReRAM-ға да қызығушылық артып келеді. 3D XPoint-ті де әзірлеуде, бірақ ол DRAM-ға қарағанда жоғары қуат тұтынуға ие екені белгілі.

Қолданбалар

МРАМ-ның мүмкін болатын практикалық қолданыс аясына ішкі жадысы бар дерлік барлық құрылғылар жатады, мысалы, аэроғарыш және әскери жүйелер, цифрлық камералар, ноутбуктер, смарт-карталар, ұялы телефондар, ұялы байланыс базалық станциялары, жеке компьютерлер, батареямен жұмыс істейтін SRAM-ды алмастыру, деректерді тіркеуге арналған арнайы жадтар (қара қорап жүйелері), медиаплеерлер және электрондық кітап оқырмандары сияқтылар кіреді.