Кіріспе

Голландиялық-америкалық физик және ғылым тарихшысы Абрахам Пайс (19 мамыр 1918 – 28 шілде 2000) – голландиялық-америкалық физик және ғылым тарихшысы. Пайс Утрехт университетінен философия докторы дәрежесін алды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің голландиялық университеттерге еврейлердің қатысуын тыйым салғанға дейін болды. Нацистер голландтық еврейлерді күштеп көшіруді бастағанда, ол жасырынған, бірақ кейін тұтқындалды және соғыс аяқталғанда ғана құтқарылды. Одан кейін Данияда Нильс Бордың ассистенты, ал кейін Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтында Альберт Эйнштейннің әріптесі болды. Пайс осы екі ұлы физиктің өмірін және олардың, сондай-ақ басқалардың қазіргі физикаға қосқан үлесін сипаттаған кітаптар жазды. Ол зейнеткерлікке шыққанға дейін Рокфеллер университетінде физика профессоры болды.

Ерте өмір

Пайс Амстердамда голландтық еврей ата-анасының орта таптағы тұңғыш баласы болып дүниеге келді. Оның әкесі Исаия "Жак" Паис, 17-шы ғасырдың басында Португалиядан Төмен елдерге көшіп келген сефардтық еврейлердің ұрпағы еді. Оның анасы Каатье "Като" ван Клифф ашкенази еврей алмаз кесушінің қызы болған. Оның ата-анасы бастауыш сынып мұғалімдері болу үшін оқып жүргенде танысқан. Олар екеуі де 1916 жылдың 2 желтоқсанында үйленгенге дейін мектепте сабақ берді. Оның жалғыз сіңлісі Энни 1920 жылдың 1 қарашасында дүниеге келді. Пайстың балалық шағында әкесі дүниежүзілік мектептің де, еврей мектебінің де директоры болды. Пайс ерте білім алған кезде өте жақсы оқушы және жанып тұрған оқырман болды. Ол бақытты балалық шағын өткізгенін және голланд қоғамына толыққанды енгенін айтты. Он екі жасында ол жоғары буржуазиялық мектепке (Hogere Burgerschool) түсу үшін емтихан тапсырып, Амстердамдағы бес жылдық негізгі пәндерді оқитын мектепке қабылданды. Ол соңғы емтиханды сыныпта бірінші болып тапсырды. Ол ағылшын, француз және неміс тілдерін жетік меңгерді.

Жоғары білім

1935 жылдың күзінде Пайс Амстердам университетінде өзінің болашақ мансабы туралы нақты идеясыз оқуын бастады. Дәл ғылымдарға қызығушылық танытқан ол біртіндеп химия мен физиканы негізгі пәндер ретінде, ал математика мен астрономияны қосымша пәндер ретінде қарастырды. 1936-1937 жылдардың қысында оның мансаптық мақсаттары Утрехт университетінің теориялық физика профессоры Джордж Уленбектің екі шақырылған лекциясымен қалыптасты. Пайс Уленбектің Энрико Фермидің бета-сәулелену теориясына нейтриноны енгізуі туралы талқылауына қызығушылық танытты. 1938 жылдың 16 ақпанында Пайс физика және математикадан бакалавр ғылымдарының екі дипломын, сондай-ақ химия және астрономиядан қосымша дипломын алды. Ол Амстердамда физиканы қоса алғанда, аспирантура курстарын оқуға кірісті. Бірақ ол теориялық физика бойынша ондағы жалғыз профессор Иоганн Дидерик ван дер Ваальс кішінің (1910 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Иоганн Дидерик ван дер Ваальстың ұлы) жұмысынан көңілі қалды, оны жаңа физикалық дамуларға көңілсіз және оларға қарсы деп тапты. Пайс бұдан кейін Уленбекке Утрехтке хат жазып, кездесуге шақырды. Көктемгі семестрдің қалған бөлігінде ол Амстердамдағы сабақтарға қатысуын тоқтатты және Уленбектің зертханасына бірнеше рет сапар шекті. 1938 жылдың күзінде Пайс Утрехт университетінің аспирантурасына қабылданды. Алайда, Уленбек сол семестрді Нью-Йорктегі Колумбия университетінде қонақ профессор ретінде өткізді. Ол Пайске өз зертханасын пайдалануға және зерттеу және жұмыс істеу тақырыптарының тізімін беріп кетті. Пайс жақын арада басқа да көрнекті голланд физиктерімен және эксперименталды физиканың зерттеу салаларымен танысты. Ол Лейден университетінің физика профессоры Хендрик Антоний Крамерспен жақсы танысты, ол Утрехтте аптасына екі рет кванттық физика бойынша лекция оқыды. Америкадан оралғаннан кейін Уленбек Вашингтонда өткен кездесуде Нильс Бор мен Энрико Фермидің ядролық бөліну туралы жаңалықтарын алғаш рет жариялағандарын айтты. Сондай-ақ Уленбек 1939 жылдың жазында Мичиган университетінде профессорлық қызметке баратынын хабарлады. 1939 жылдың күзінде Пайс магистрлік диссертациясына дайындалуға белсенді кірісті. Утрехт эксперименталды физигі Леонард Соломон Орнштейн оған тәуелсіз физикалық зерттеулерінде көмектесті. Ол сондай-ақ Льеж университетінің Леон Розенфельдпен болған әңгімелерінен де әсер алды, ол Уленбектің орнын табу үшін Утрехтке шақырылған және ядролық күштердің мезондық теориясы бойынша Кристиан Мёллермен бірге жүргізіп жатқан жұмысы туралы баяндады. 1940 жылдың 22 сәуірінде Пайс магистрлік емтиханды сәтті тапсырды. 7 мамырда Голландияның білім министрі Розенфельдті Уленбектің орнына Утрехт университетіне тағайындады. 8 мамырда Пайс Розенфельдке Лиежге хат жазып, тағайындалуы расталған жағдайда оның оқуын жалғастыра алатынын сұрады, ал 9 мамырда оның тағайындалуын құттықтады. 1940 жылдың 10 мамырында немістер Нидерланды, Бельгия және Люксембургті басып алды, бұл Утрехт пен Льеж арасындағы почта байланысын бірнеше айға тоқтатты. Пошта байланысы қалпына келтірілгеннен кейін Пайс Розенфельдке Лиежге қайта хат жазды. Осы уақыт аралығында Пайс Розенфельдтің ассистенты болып тағайындалды. Уленбектің ассистенты болған және Розенфельд басшылығымен сол қызметін жалғастыруға тиіс болған Кес ван Лиер неміс басқыншылығынан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Розенфельд оның тағайындалуын мақұлдады және 1940 жылдың қыркүйегінде Утрехтке келді, ал Пайс докторлық диссертациясы бойынша жұмыс істей бастады. Розенфельд өзінің диссертациясы үшін Пайске Розенфельд пен Мёллердің мезондық теориясын бес өлшемді кеңістік тұрғысынан, яғни проективті салыстырмалылық теориясы тұрғысынан тұжырымдауын және содан кейін осы теорияны энергетикалық фотондармен сәулеленгенде деутеронның ыдырау ықтималдығын есептеу үшін пайдалануын ұсынды. Пайс проективті салыстырмалылықты, мезондық теорияларды және деутеронға қатысты ядролық физиканы зерттеуге кірісті. 1940 жылдың қарашасында неміс билігі еврейлерге барлық мемлекеттік қызмет орындарына, оның ішінде академиялық лауазымдарға қатысуға тыйым салатын жарлық шығарды. Сондықтан Пайс ассистент профессорлық лауазымын жоғалтты, бірақ Розенфельд оның ізбасарымен лауазымның жауапкершілігі мен жалақысын бейресми түрде бөлісуді ұйымдастырды. Алайда профессор Леонард Орнштейн зертхана директоры қызметінен және оған кіру құқығынан айырылып, 1941 жылдың 20 мамырында қайтыс болды. Кейіннен Германияда 1941 жылдың 14 маусымынан кейін еврейлерге докторлық диссертация қорғауға рұқсат берілмейтіндігі туралы жарлық шығарылды. Пайс диссертациясын аяқтау және докторлық диссертацияның басқа талаптарын орындау үшін тынымсыз жұмыс істеді. Ол теориялық физика бойынша докторлық дәрежесін 9 маусымда, соңғы мерзімнен бес күн бұрын алды. Ол соғыс аяқталғанға дейін голланд еврейіне берілген соңғы докторлық диссертация болды.

Неміс оккупациясы

Студенттік жылдары Пайс сионистік қозғалысқа қатысты, осы арқылы ол Труша (Тирса) ван Амероген және Тина (Тинэке) Стробоспен танысып, осы екі әйелмен және олардың отбасыларымен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Немістер голланд яһудилерінің қызметін біртіндеп шектеуді бастады және 1942 жылдың басында оларға сары жұлдыздар тағуды міндеттеді. Басында Пайс өзін қауіпсіз сезінді, өйткені оның бұрынғы университет статусы оны еңбек лагеріне жіберуден босатты. Алайда, 1943 жылдың басында Голландияның ішкі істер министрі Фредерикс университет яһудилерінің қауіпсіздігі үшін оларды Барневельдке баруға шақырды, онда олар шатода орналастырылатын болды. Пайс бұған сенбеді және жасырынды. Барневельдке келгендер кейін Терезиенштадт концлагеріне жіберілді, олардың көпшілігі аман қалды. Оның досы және бір кезде никелері болған Тина Стробос яһуди емес еді, сондықтан ол шектеулерден және түрмеге қамау қаупінен құтылды. Ол Пайс және Амстердамдағы басқа да яһудилер үшін жасырынуға орындар тапты. Немістер голланд яһудилерін Амстердамның ескі яһуди ауданындағы геттоға жинағанда, оның әпкесі Энни мен күйеуі Герман оған бағынды. Тина оларға жасырынуға орын тапты, бірақ Пайс оны пайдалануға шақырып, өтініш жасағанына қарамастан, олар мұны қажет деп санамады. Кейіннен Энни Собибордағы жойқын лагерінде қаза болды. Тина Пайс ата-анасы үшін Амстердамнан тыс жердегі фермада пана тапты, олар соғыстан аман қалды. Сонымен қатар, ол соғыс кезінде Пайс пен оның ата-анасы арасында хабар алмасушы ретінде жұмыс істеді, бірақ ешкім де екіншісінің нақты орналасқан жерін білмеді. Оның соңғы жасырыну орны университет досы Лайон Нордхайм, оның әйелі Жанна және оның қарындасы Труша ван Амерогенмен бірге болған пәтер болды. Жасырыну кезінде ол ғылыми қауыммен байланыста болды, Хендрик Энтони Крамерс пен Ламбертус Бройер оның жасырыну орнына келіп тұрды. Жанна мен Труша сары шашты, көк көзді болғандықтан, олар яһуди емес адамдар ретінде еркін жүрді, ал Лайон мен Пайс пәтерде жасырынды. Алайда, 1945 жылдың наурыз айында оларды сатып кетіп, төртеуі де тұтқындалды. Сол күні американдықтар Рейн өзенін кесіп өтіп, теміржол желілерін бұзып, оларды концлагерге жіберуді мүмкінсіз етті. Әйелдер жақын арада босатылды. Бір ай гестапода сұраққа алынғаннан кейін, Пайс соғыс аяқталуға бірнеше күн қалғанда босатылды. Нордхайм соғыс аяқталмас бұрын он күн бұрын атылды.

Физикадағы мансабы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пейстің докторлық диссертациясы Нильс Бордың назарын аударды, ол оны Данияға өзінің көмекшісі ретінде шақырды. Пейс Нидерландыдан кетер алдында жасырынуға мәжбүр болды. Соғыстан кейін 1946 жылы Пейс бұл шақыруды қабыл алып, бір жыл бойы Тисвилдедегі Бордың ауылдық үйінде оның жеке көмекшісі болып қызмет етті. 1947 жылы ол АҚШ-тағы Жоғары оқу орнында жұмыс істеді, осылайша Альберт Эйнштейннің әріптесі болды. 1949 жылы ол Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. Келесі 25 жыл бойы ол кванттық өріс теориясы мен симметрияға басты қызығушылықпен элементар бөлшектер теориясында жұмыс істеді. Оның техникалық үлестері Реж Жостпен G паритетінің нақты анықтамасын және SU(6) симметриясын бұзуды қарастыруды қамтиды. Ол негізінен өзінің саласындағы ірі жетістіктерге тікелей ықпал еткен екі ұғыммен байланысты. Біріншісі - "қарымталас өндіріс" идеясы, ол ғажайып бөлшектердің таңғажайып қасиеттерін түсіндірді. Оның және Мюррей Гелл-Манның идеялары кванттық сан – "жайқындық" (странность) ұғымына әкелді. Екінші тұжырымдама – Пейс пен Гелл-Манның бейтарап каондардың құрамына қатысты теориясы болды, ол байқалған күйлердің әр түрлі өмір сүру мерзімі бар бөлшектер мен антибөлшектердің қоспалары екенін ұсынды; мұны келесі жылы Ледерман мен оның әріптестері тәжірибе жүзінде растады. 1956 жылы Пейс Америка Құрама Штаттарының азаматы болды. 1962 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1963 жылы Пейс Рокфеллер университетінде теориялық физика тобының басшысы болып, Рокфеллер медициналық институттан университетке ауысқан кезде қызметтен өтті. Ол өзінің мансабын сол жерде Детельв В. Бронк атындағы профессоры ретінде аяқтады. 1972 жылы Пейс Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1979 жылы Пейс Ж. Роберт Оппенгеймердің естелік сыйлығын алды. 1984 жылы Пейс Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Ғылым тарихшысы

1970 жылдардың аяғында Пайс қазіргі заманғы физика тарихын құжаттауға қызығушылық танытты. Ол өзінің негізгі тұлғаларды жақсы білуімен және тіл, мәдениет және ғылым туралы білімімен ерекше мүмкіндікке ие екенін сезінді. Пайс Альберт Эйнштейннің өмірбаяны – «Ие құдайдың сыры» : Альберт Эйнштейннің ғылымы мен өмірі (Clarendon Press/Oxford University Press, 1994) және оның қосымша томы, «Эйнштейн осында өмір сүрді» еңбегімен танымал болды. «Ие құдайдың сыры» 1983 жылы АҚШ Ұлттық кітап сыйлығын (ғылым саласында) жеңіп алды. 1980-1983 жылдар аралығында Ұлттық кітап сыйлығының тарихында көптеген санаттар бойынша қатты және жұмсақ мұқабалы сыйлықтар, сондай-ақ бірнеше ғылым емес кіші санаттар, оның ішінде Жалпы ғылым емес әдебиет сыйлығы табылды. Жұмсақ мұқабалы сыйлықтардың көпшілігі қайта басылған кітаптар еді, соның ішінде 1983 жылғы ғылым сыйлығы да бар. Оның «Ішкі жол: Физикалық әлемдегі материя мен күштер туралы» (Clarendon Press/Oxford University Press, 1988) кітабы физикадағы соңғы 100 жылдағы оқиғаларды сипаттайды және олардың неліктен осылай болғанын түсіндіруге тырысады. 1991 жылы ол Нильс Бор туралы «Уақыттар: Физика, философия және саясатта» (Clarendon Press/Oxford University Press, 1991) еңбегін жариялады, онда Бордың өмірі мен ғылыми еңбектері жақсы жазылған. 1995 жылы ол Лори М. Браун және сэр Брайан Пиппардпен бірлесіп, ХХ ғасыр физикасындағы қазіргі заманғы физиканың ғылыми және мәдени дамуын көрсететін мақалалардың үш томдық анықтамалық жинағын құрастырды (Американдық физика институты және Физика институты, Ұлыбритания, 1995). Сол жылы Рокфеллер университеті оған ғылым туралы жазу үшін Льюис Томас сыйлығын табыс етті. «Екі құрлықтың хикаясы: Түрбулентті әлемдегі физиктің өмірі» (Princeton University Press, 1997) – оның автобиографиясы. Онда «қиялдың үлгілік күшіне» сілтеме жасалған. Оның «Ғылым генийі: Портреттер галереясы» (Oxford University Press, 2000) кітабында ол жеке танысқан он жеті көрнекті физиктің өмірбаяндары бар: Нильс Бор, Макс Борн, Пол Дирак, Альберт Эйнштейн, Митчелл Фейгенбаум, Рес Джост, Оскар Клейн, Ханс Крамерс, Цунг Дао Ли және Чен Нинг Ян, Джон фон Нейман, Вольфганг Паули, Исидор Исаак Раби, Роберт Сербер, Джордж Уленбек, Виктор Фредерик Вайскопф және Евгений Вигнер. Пайс қайтыс болған кезде Роберт Оппенгеймердің өмірбаянын жазумен айналысып жатқан еді. (Пейс Оппенгеймердің Жоғары оқу орнындағы әріптесі болған.) Өмірбаянды Роберт П. Крис аяқтады және ол қайтыс болғаннан кейін «J. Robert Oppenheimer: A Life» (Oxford University Press, 2006) деген атпен жарияланды. Бұл Оппенгеймердің осы күнге дейінгі ең толық өмірбаяны. Американдық физика қоғамы 2005 жылдан бері жыл сайын физика тарихы бойынша Абрахам Пайс сыйлығын тағайындайды.

Кейінгі өмірі

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Пейс және оның үшінші әйелі Ида Николайзен уақытының жартысын Данияда өткізді, онда ол Нильс Бор институтында жұмыс істеді. Оның ұлы Джош Пейс – американдық актер. Оның немересі Зейн Пейс те актер. Пейс Копенгагенде жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.

Өлім туралы мәлімет

Велтман тек Пайс ғылым тарихындағы еңбектерін талқылады, бөлшек физикасындағы жұмысын емес. Кейін сол құжатқа сілтеме: