Кіріспе
Британдық теңіз хирургі және Австралияны зерттеуші Джордж Басс (/bæs/; 30 қаңтар 1771 – 5 ақпан 1803 жылдан кейін) – британдық теңіз хирургі және Австралияны зерттеуші.
the explorer
George Bass (/b//æ//s/; 30 January 1771 – after 5 February 1803) was a British naval surgeon and explorer of Australia.
Алғашқы жылдар
Бас 1771 жылғы 30 қаңтарда Линкольнширдегі Слифорд қаласына жақын Асварби ауылында, жерді жалға алып шаруашылық жүргізетін Джордж Бас пен Сара (құрметті есімі Ньюман) атты әдемі әйелдің ұлы болып дүниеге келді. Бас 6 жасқа толғанда, 1777 жылы әкесі қайтыс болды. Ол Бостон гимназиясында оқыды, содан кейін Линкольнширдегі Бостон қаласындағы ауруханада медициналық білім алды. 18 жасында ол Лондон Хирургтер Коллегиясының мүшесі болып қабылданды, ал 1794 жылы Корольдік Теңіз Флотына хирург ретінде қабылданды. 1795 жылғы 7 қыркүйекте ол HMS Reliance кемесімен Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Сиднейге келді. Осы сапарда Мэтью Флиндерс, Джон Хантер, Беннелонг және оның хирург ассистенті Уильям Мартин де болды.
Том Тэмб пен Том Тэмб II-нің саяхаттары
Басс "Рилайенс" кемесімен бірге 8 футтық (2 метрлік) келі және 5 футтық (1,5 метрлік) ені бар шағын қайық әкелді, оны өлшеміне байланысты "Том Томб" деп атады. 1795 жылдың қазан айында Басс пен Флиндрс, Уильям Мартинмен бірге "Том Томбты" Порт-Джексоннан Ботани шығанағына жүргізіп, колонистер бұрынғыдан гөрі ары қарай Джордж өзенін зерттеді. Олардың оралғандағы баяндамалары Банкс Таунының құрылуына себеп болды. 1796 жылдың наурыз айында сол топ үлкен қайықта екінші сапарға шықты, оны "Том Томб II" деп атады. Осы саяхат барысында олар Иллаварра көліне дейін жағалау бойымен сапар шегіп, оны "Том Томб лагунасы" деп атады. Олар Порт-Хэкингті зерттеді. Кейін сол жылы Басс Проспект төбесіне жақын жерде жақсы жер тапты, Бірінші флотпен әкелінген жоғалған малдарды тауып алды және Көк тауларды кесіп өтуге тырысып, сәтсіз аяқтады.
Батыстық портқа балық аулайтын кемемен сапар
1797 жылы Флиндрссыз, алты адамнан тұратын экипажбен ашық кит қайығында Басс Австралияның оңтүстік-шығысындағы ең алыс нүктесі – Хау мүйісіне жетті. Осы жерден ол қазіргі Виктория штатының Гиппсленд аймағының жағалауымен батысқа қарай, Батыс Портқа, ал одан Порт-Филлип шығанағына дейін барды, оның солтүстік жағалауында қазіргі Мельбурн қаласы орналасқан. Құрлық пен Ван Димен жерінің (қазіргі Тасмания) арасында бұғаз бар деген оның сенімін Уилсон мүйісіндегі күшті ағыстар мен ұзын оңтүстік-батыс толқындарының байқауы растады. Басс Киама аймағына сапар шегіп, оның ботаникалық әртүрлілігі мен таңғажайып табиғи құбылысы – Киама бұрғылауы туралы көптеген жазбалар жасады, бұрғылаудың маңындағы жанартаулық геологияны атап өтті және оны зерттеуге үлкен үлес қосты.
Тасманияны Норфолк арқылы айналып өту
1798 жылы Басс пен Флиндерс «Норфолк» атты шлюппен Ван Димен жерін айналып өтіп, бұл теорияны растады. Осы саяхат барысында Басс 1793 жылы капитан Джон Хейз тапқан және атын қойған Дервент өзенінің сағасын зерттеді, оның 1803 жылғы есебі негізінде Хобарт қаласы құрылды. Екеуі Сиднейге оралғанда, Флиндерс губернатор Джон Хантерге Ван Димен жері мен материк арасындағы бұғазды Басс бұғазы деп атауды ұсынды. "Бұл менің құрметті досым және серігім үшін лайықты құрмет болды", - деп жазды Флиндерс, "өйткені ол алғаш рет кит аулау қайығымен оған кіргенде, өте қауіпті және қиын жағдайларға тап болды, сондай-ақ Ван Димен жері мен Жаңа Оңтүстік Уэльс арасында кең ашық жердің бар екенін дұрыс болжады". Басс – құлшыныспен зерттеуші табиғатшы және ботаник болды, ол өз ботаникалық жаңалықтарының бір бөлігін Лондондағы сэр Джозеф Банкске жіберді. "Осы он төрт апталық саяхатымда Ван Димен жерінде Жаңа Оңтүстік Уэльсте маған бұрыннан таныс емес бірнеше өсімдіктерді жинадым", - деп жазды ол Банкске, - "және оларды сіздің қарауыңызға ұсынуға мүмкіндік алдым". Ол Табиғатты зерттеу қоғамының құрметті мүшесі болды, кейін ол Линней қоғамы болып қайта аталды. Оның кейбір байқаулары Дэвид Коллинстің «Жаңа Оңтүстік Уэльстегі ағылшын отарлары туралы есеп» кітабының екінші томында жарияланды. Ол Австралияның сүтқоректі жануарларын, атап айтқанда уомбатты алғаш сипаттағандардың бірі болды.
Неке және сауда
1800 жылдың 8 қазанында Джордж Вестминстердегі Сент-Джеймс шіркеуінде Элизабет Уотерхаусқа үйленді. Ол Басс бұрынғы кемедесі және «Релианс» кемесінің капитаны Генри Уотерхаус әпкесі болды. 1801 жылдың қаңтар айында Басс Элизабетті қалдырып, Порт-Джексонға қайтадан аттанды. Басс және оның достары Порт-Джексонға тасымалдау және сату үшін мыс қаптамалы «Венера» бригіне және жалпы тауарлардан тұратын жүкке шамамен 10 000 фунт стерлинг инвестициялады. Басс 1801 жылдың басында кеменің иесі және басқарушысы ретінде сапарға шықты. (Антиподадағы оның ықпалды достары мен серіктестерінің арасында Норфолк аралындағы британдық колониясының бас хирургы Томас Джеймисон болды, кейіннен ол Жаңа Оңтүстік Уэльс бас хирургы болып тағайындалды.) 1801 жылғы саяхатында Басс бұғазынан өте келе, оны басқа географиялық нысандар сияқты жай ғана Басс бұғазы деп атады. Флиндерстің өмірбаянын жазған Эрнест Скотттың айтуынша, Басс өзінің табиғи қарапайымдылығынан туындап, «мен аштым» немесе «менің атыммен аталды» деп айту қажеттігін сезінбеді. Порт-Джексонға келген Басс колонияның тауарға толы екенін және жүгін сата алмайтынын көрді. Губернатор Кинг қатаң үнемдеу бағдарламасын жүзеге асырып, тіпті 50% жеңілдікпен болса да, тауарларды мемлекеттік қоймаға қабылдаудан бас тартты. Бірақ Кинг Басспен келісімшарт жасап, Таитиден тұзды шошқа етін жеткізуді тапсырды. Ол кезде Сиднейде азық-түлік тапшы болды және бағалар өсті, бірақ Қоғам аралдарында шошқалар көп болды. Кинг Басспен бұрын бір шиллинг (12 пенс) төлеген жерде, фунтты 6 пенске келісімшарт жасады. Бұл келісім Кингтің үнемдеуіне және Басс үшін пайдалы болды. Басс өзінің серіктесі Чарльз Бишоппен «Венера» бригімен Сиднейден Жаңа Зеландиядағы Дуски саундына аттанды, онда олар 14 күн бойы капитан Брэмптонның ескі кемесі «Эндевордың» құлаған қалдықтарынан темірді алып тастады. Осы темірден балта жасалды, олар Таитиде шошқа етімен сауда жасау үшін пайдаланылды, содан кейін 1802 жылдың қарашасына дейін Сиднейге қайтып келді. 1803 жылдың қаңтар айында Басс Кингке Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының төменгі бөлігінен Дуски саундысынан Отаго портына дейін (қазіргі Дунедин қаласының орны) созылатын балық аулау монополиясын беру үшін өтініш жасады, сондай-ақ оңтүстікке қарай жатқан барлық жерлер мен теңіздерді, әсіресе Антипод аралдарын қамтуды сұрады. Бұл өтініш, әсіресе оның қарындасының күйеуі Уотерхаустың Антипод архипелагын ашқандығы туралы ақпарат негізінде жасалған болжам. Ол одан көп үміттенді, бірақ өтініші қабылданбағанын естігенге дейін оңтүстікке қарай Сиднейден сапар шекті және қайта оралмады. Басс пен Флиндер осы кезеңде Сиднейден жұмыс істеді, бірақ олардың Сиднейде болу мерзімі бір-бірімен сәйкес келмеді.
Соңғы сапар
Басстың не болғаны белгісіз. Ол «Венера» кемесімен 5 ақпанда 1803 жылы соңғы сапарына шықты және оның өзі мен экипажы қайтадан көрінбеді. Оның жоспары Таитиге барып, содан кейін Чили жағалауындағы испан колонияларына азық-түлік сатып алып, Сиднейге қайтару еді. Басс Чилиде заңсыз саудамен айналысуды да жоспарлаған болуы мүмкін деген күдік туды. Испания өз колонияларына тауар әкелуді испандық кемелер мен саудагерлеріне ғана рұқсат берді, бірақ отаршылардың қажеттіліктері олардың өндірісінен асып түсті, ал тапшылық пен жоғары салықтар бағаның өсуіне және шетелдік кемелермен кең ауқымды заңсыз саудаға әкеп соқты. XIX ғасырдың кейбір тарихшылары Порт-Джексонды мұндай контрабандалық сауданың орталығы деп сипаттады. Сол кезде Ұлыбританияның Испаниямен қарым-қатынасының шиеленісуі британдық билік өкілдерінің алаңдамауына себеп болды. Басс 1801 жылы Сиднейге әкелген жүктің көп бөлігін әлі де сақтап қалған, сондықтан оның Чилиге бір бөлігін алып кетуге құмар болғаны мүмкін. Оның соңғы екі хатында атауға болмайтын бір кәсіп туралы қыналы сөздер бар, бірақ ол 1803 жылы губернатор Кингтен өзінің адал екенін куәландыратын дипломатиялық хат алып, Оңтүстік Американың батыс жағалауында болса, азық-түлікпен ғана айналысатынын мәлімдеп жолға шықты. Бірнеше ай өтіп, оның келгені туралы хабар келмеген соң, губернатор Кинг пен Басстың Сиднейдегі достары оның қайырсыздан жапа шеккенін қабылдауға мәжбүр болды. 1806 жылдың қаңтар айында Англияда Басс теңізде жоғалған деп Адмиралтейство тізіміне енгізілді, ал сол жылдың соңында Элизавета жесірлер қорынан 1803 жылдың маусымында Басстың жартылай жалақысы тоқтаған кезден бастап төленетін жылдық жәрдемақы алды. Басс өзінің жалақысынан осы қорға үнемі жарна төлеп отырған.
Басстың тағдыры туралы болжамдар
Бастың тағдырына қатысты көптеген болжамдар айтылды. Бір әңгімеде, «Харрингтон» бригінің Уильям Кэмпбеллге сілтеме жасап, Бастың Чилиде испандықтар тарапынан тұтқындалып, күміс кендеріне жіберілгені айтылады. «Харрингтон» контрабандамен айналысып, Басс кеткеннен кейін шамамен үш айдан соң Сиднейге оралды. Дегенмен, бұл оқиға Уильям Фицмористің 1811 жылғы есебінде келтірілген. Кэмпбелл туралы 1803 жылы, содан кейін 1805 жылы испандық кемені басып алғандағы деректер бар, бірақ Басс сол кезде есімдердің тізімінде жоқ. Үш ай Бастың Чилиге жетуі және «Харрингтонның» Сиднейге қайтуы үшін жеткіліксіз уақыт. Оңтүстік Америкаға қатысты тағы бір фактор – Чили мен Перуде испандықтар ұстаған барлық британдық тұтқындар 1808 жылы босатылып, Еуропаға оралды. Егер «Венера» экипажы тұтқындалған болса, онда 25 адамның ешқайсысы аман қалмаған. Саяхатшы Жорген Жоргенсен 1835 жылғы өмірбаянында Басс туралы жазып, оның Чилиде қару қолданып сауда жасауға тырысқанын және сақшысын қадағаламай кеткенде тұтқындалғанын мәлімдеді. Жоргенсен, мүмкін, Басспен кездескен шығар, бірақ бұл әңгіме, көбінесе, ойдан туған болуы мүмкін. Жоргенсеннің жазбалары қызықты болғанымен, көбінесе шындықтан алыс болды. 1903 жылы Паскуаль де Гаянгос испандық мұрағаттарды, ал 2003 жылы тарихшы Хорхе Ортис Сотело перулік мұрағаттарды қарап шықты, бірақ Бас туралы ешқандай мәлімет таппады. Оның соңғы тағдыры әлі де құпия болып қалуда.