Кіріспе

Американдық меценат, Стэнфорд университетінің құрылушыларының бірі, Калифорния штатының бірінші ханымы Джейн Элизабет Латроп Стэнфорд (1828 жылғы 25 тамыз – 1905 жылғы 28 ақпан) – американдық меценат және 1885 жылы (1891 жылы ашылған) күйеуі Лиланд Стэнфордпен бірге Стэнфорд университетін құрған. Олар бұл университетті жалғыз баласы Лиланд Стэнфорд-младшийдің 1884 жылы 15 жасында обадан қайтыс болуының құрметіне салған. Күйеуі 1893 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол 1905 жылы стрихнинмен уланудан болған, әлі де шешілмеген өліміне дейін университетті дерлік жеке қаржыландырып, басқарды. Ол Калифорния штатының сегізінші бірінші ханымы болды. Оның күйеуі 1862 жылғы 10 қаңтардан 1863 жылғы 10 желтоқсанға дейін штат губернаторы қызметін атқарды.

Неке

1850 жылы 30 қыркүйекте Лиланд Стэнфордқа үйленді. Стэнфордтар 1852 жылға дейін Висконсин штатының Порт-Вашингтонда тұрды, содан кейін Лиланд Стэнфордтың заң кітапханасы мен басқа да мүліктері өрттен жоғалды; одан кейін олар Нью-Йорк штатының Албани қаласына оралды. Лиланд Стэнфорд Калифорнияға Калифорния алтын іріктеуіне (Gold Rush) байланысты ағаларының сауда бизнесіне қосылу үшін барды, ал Джейн отбасымен бірге Албаниде қалды. Ол 1855 жылы оралды, ал келесі жылы олар Сан-Францискоға көшіп барды, онда ол ірі көлемде саудамен айналысты. Лиланд Стэнфорд Орталық Тынық мұхиты темір жолын құрушылардың бірі болды және 1861 жылдан 1893 жылы қайтыс болғанға дейін оның президенті қызметін атқарды. Лиланд Стэнфорд Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының президенті болды, 1862-1863 жылдары Калифорнияның губернаторы болды және 1885 жылдан 1893 жылы қайтыс болғанға дейін Калифорниядан АҚШ сенаторы болды. 1868 жылы 14 мамырда Джейн Стэнфорд 39 жасында Лелланд Стэнфорд кіші ұлды дүниеге әкелді. Ол 15 жасында 1884 жылы 13 наурызда, отбасы Флоренцияда (Италия) болған кезде, қызбадан қайтыс болды. 1885 жылдың қарашасында олар 1891 жылдың 1 қазанында ашылған Лиланд Стэнфорд кіші университетінің негізін қалау жоспарларын жасады. Күйеуі 1893 жылы 21 маусымда қайтыс болғаннан кейін Джейн Стэнфорд университеттің басқаруын дерлік толығымен өз қолына алды. Университет осы кезеңде қаржылық қиындықтарға тап болды және қамқоршылар кеңесі салық және құқықтық мәселелер шешілгенге дейін университетті уақытша жабуды ұсынды. 1893 жылдан 1898 жылға дейін ол университеттің негізін қалаушы ретінде айына 10 000 доллар алды. Мұрагерлік 1898 жылы сотқа тапсырылды. Қамқоршылар кеңесі осы шартты бекітті, ал "Жұмезгі қор" (Jewel Fund) университет кітапханасының қорына қаржыны қосуды жалғастыруда. Бастапқыда 500 000 доллар құраған қор қазір шамамен 20 миллион долларға жетеді. "Жұмезгі қор" арқылы сатып алынған заттарда романтикалық стильде Джейн Стэнфордтың грек даналық құдайы Афинаға әшекейлерін сыйлап тұрған суреті бейнеленген ерекше кітап белгісі бар. 2007 жылдан бері кітапхананың сатып алуына қаржылай көмек көрсететін меценаттар "Жұмезгі қоғамның" (Jewel Society) мүшелері деп аталады.

Өлім

1905 жылы ол Гавайиде қайтыс болды, Сан-Францискодағы улану әрекетінен кейін ол сол жерге сапар шеккен болатын. Гавайидегі сот оның стрихнинмен уланудан қайтыс болғанын анықтады. Алайда, Стэнфорд университетінің сол кездегі президенті Дэвид Старр Джордан дереу Гавайиге барып, улану туралы хабарды жоққа шығарды және оның табиғи себептерден қайтыс болғанын мәлімдеді. Оның жасырын әрекеттері ондаған жылдар бойы шындық ретінде қабылданды. 1905 жылдың 14 қаңтарында Сан-Францискодағы Ноб-Хиллдегі үйінде Стэнфорд ащы дәмді минералды су ішіп алды. Ол қызметшісінің көмегімен суды тез құсуға мәжбүр болды. Қызметшісі мен хатшысы да судың ерекше дәмді екеніне келіскен соң, оны талдау үшін дәріханаға жіберді. Бірнеше аптадан кейін алынған нәтижелер судың қауіпті дозада стрихнинмен уланғанын көрсетті. Стэнфорд сағат 23:15-те қызметшілері мен қонақ үй қызметкерлерін дәрігер шақыруға шақырды, денесіне бақылауын жоғалтқанын және тағы да уланғанын айтты. Франсис Ховард Хамфрис келген кезде болған оқиға: Хамфрис бром және хлорал гидраты ерітіндісін енгізуге тырысқанда, Стэнфорд ханым, қатты қиналған күйде, «Жағым қатты. Бұл өлімнің қорқынышты түрі» деді. Содан кейін ол жақын арада қатты қаттылыққа ұшыраған тетаникалық спазмға ұшырады: жауы жабылып, жамбастары кеңінен ашылды, аяқтары ішке бұрылды, саусақтары мен бас бармақтары тығыз қысылды, ал басы артқа тартылды. Ақырында, тыныс алуы тоқтады. Стэнфорд стрихнинмен уланып қайтыс болды. Сан-Францисконың «Evening Bulletin» газеті 1 наурыз күні «Стенфорд ханым уланып қайтыс болды» деген тақырыппен жариялады. Алғашқысы екіншісінен екі есе ащырақ, бірақ уыттылығы тек қырық есе аз, сондықтан қауіпті деңгейдегі стрихнин таза күйінде, тұқымның құрамындағыдан жартылай ащырақ тамашаланады. Сонымен қатар, натрий ионының ащы дәмді сезінуді басатыны хабарланды. Осылайша, екінші улану әрекетінде қолданылған әдіс, бірінші әрекеттің сәтсіз аяқталуына себеп болған ащы дәмді анықтауды қиындатты. Оның тіндерінде де удың іздері табылды. Осы дауға негізінен Стэнфорд университетінің президенті Дэвид Старр Джордан себепкер болды, ол Гавайиге өзі сапар шегіп, жергілікті дәрігер Эрнест Конистон Уотерхаусты өлімнің себебі ретінде улануды жоққа шығаруға жалданды. Ол кейін баспасөзге Стэнфордтың шын мәнінде жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болғанын хабарлады. 2022 жылы Стэнфорд университетінің тарихшысы Ричард Уайт Стэнфордты екі улануға да қатысқан жалғыз адам болған қызметкері Берта Бернер улаған деген қорытындыға келді. Уайт алғашқы улану өлімге әкелмеуі мүмкін екенін және Джордан мен Сан-Франциско полициясы Бернерді күдіктенеді, бірақ өз мүдделеріне сай кісі өлтіруді жасырып тастады деп санайды. Стрихниннің қайдан алынғаны анықталған жоқ. Стэнфорд күйеуі Лиланд пен ұлымен бірге Стэнфорд университетінің кампусындағы Стэнфорд отбасының мавзолейінде жерленді. Сан-Хоакин округіндегі Калифорния штатының Латроп қаласын оның күйеуінің теміржол компаниясы 1860-шы жылдардың соңында құрды және оны Джейн мен оның ағасы Чарльз Латроптың құрметіне атады.