Кіріспе

Калифорнияның швед пионері, оның ұлы

Джон Август Саттер (23 ақпан 1803 – 18 маусым 1880), туған Иоганн Август Саттер, испан тілінде Дон Хуан Саттер деп белгілі, Швейцариядан келген иммигрант, ол мексикалық, кейін американдық азамат болды. Ол болашақта Калифорния штатының астанасы болатын Сакраменто аймағында Саттер фортын құрумен танымал. Оның қызметкері Джеймс У. Маршалл және Саттердің диірменіндегі диірмен жасау тобы алтын тапқаннан кейін ол атаққа ие болғанымен, Саттер Калифорниядағы алтын асыру кезінде өзінің жеке кәсіптерінің сәтсіздігіне куә болды. Оның үлкен ұлы, Джон Август Саттер кішінің кәсіптері одан сәтті болды.

Ерте өмір

Иоганн Август Саттер 1803 жылдың 23 ақпанында Баденнің Кандерн қаласында (қазіргі Германия) қағаз фабрикасының бригадирі Иоганн Якоб Саттер мен Кристина Вильгельмина Саттердің (құрметті Стобер) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Швейцарияның Базель кантонындағы Рюненберг қаласынан шыққан, ал анасының әкесі Швейцария-Германия шекарасындағы Грензах қаласынан шыққан пастор болған. Ол бай жесірдің қызы болған. Ол дүкен ашқан, бірақ ақша табудан гөрі жұмсауға көбірек құштар болды. Отбасылық жағдайлар мен қарыздардың артуына байланысты Иоганн түрмеге қамауға алып баратын айыптауларға ұшырады, сондықтан ол соттан қашып Америкаға қашуға шешім қабылдады. Ол өзін Джон Август Саттер деп атады. 1834 жылдың мамыр айында ол әйелі мен бес баласын Швейцарияның Бургдорф қаласында қалдырып, француз паспортымен "Сулли" кемесіне отырды, ол Францияның Ле-Авр портынан Нью-Йоркке келді, 1834 жылдың 14 шілдесінде жетті.

Жаңа әлем

Солтүстік Америкада Джон Август Саттер (өмірінің соңына дейін өзін осылай атады) ауқымды саяхаттар жасады. Америка Құрама Штаттарына барғанға дейін ол француз тілінен өзге испан және ағылшын тілдерін де үйренген. Ол 35 неміспен бірге Сент-Луис аймағынан Санта-Феге, Нью-Мексикоға, сол кезде Мексиканың провинциясына, содан кейін Вестпорт қаласына, қазіргі Канзас-Ситиге көшті. 1838 жылдың 1 сәуірінде ол теріші Эндрю Дрипс басқарған миссионерлер тобына қосылып, Орегон жолымен Орегон аймағындағы Форт-Ванкуверге дейін сапар шекті, олар қазан айында жетті. Саттер бастапқыда қыста Сискию тауларын кесіп өтуді жоспарлаған, бірақ басқарушы фактор Джеймс Дуглас оны мұндай әрекеттің қауіпті екеніне көндірді. Дуглас Саттерге және оның сегіз серігіне британдық «Колумбия» кемесімен тасымалдауды ұйымдастыру үшін 21 фунт стерлинг төледі. Бірнеше ай бойы Саттер еуропалық-американдық қауымдастықпен достық қарым-қатынас орнатып, Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің консулдары Джон Коффин Джонс пен Ричард Чарлтонмен, сондай-ақ американдық саудагер Факсон Атертонмен бірге тамақтанды. Нью-Архангельде бір ай болған Саттер губернатор Купреянов ұйымдастырған бірнеше кештерге қатысты, ол Сакраменто өзенінің бағытын анықтауға көмектескен болуы мүмкін. Саттер губернатор Альварадоны Мексиканың Калифорния аумағына американдықтардың енуін шектеу үшін 48 400 акр жер беруге көндірді. Бұл жер «Жаңа Хельветия» деп аталды, және Саттерге «Жаңа Хельветияның құрылысында елдің барлық заңдарын іске асыруға, саяси билік пен әділдік таратуға, Америка Құрама Штаттарынан келген авантюристтердің ұрлықтарын тоқтатуға, жабайы индейлердің шабуылдарын болдырмауға және Колумбия (өзенінен) келген компаниялардың аң аулауын және саудасын жүзеге асыруға» құқық берілді. Бірақ губернатор Саттердің жер иелігіне ие болуы үшін ол бір жыл бойы осы аумақта тұруы және мексикалық азамат болуы керек екенін талап етті, ол губернаторды сендіру үшін 1840 жылдың 29 тамызында осы шарттарды орындады. Саттер өзінің туған жерінің құрметіне «Жаңа Швейцария» деп атаған бекінілген елді мекеннің құрылысын 1839 жылдың тамызында бастады. Әлеуметтік статусын арттыру үшін Саттер француз революциясынан кейін орнынан алынған швейцариялық гвардия офицерінің рөлін сомдап, өзін «Швейцариялық гвардия капитаны Саттер» деп таныстырды. 1841 жылы елді мекен аяқталғаннан кейін 18 маусымда ол Сакраменто өзенінің жағасындағы жерге құқық алды. Бұл жер қазір Калифорния штатының астанасы Сакраментоның бір бөлігі болып табылады.

Жалғыз жұлдыздың көтерілісі

1844-1845 жылдары Мексиканың Калифорния колониясында ана елінің әскеріне қарсы көтеріліс болды. Екі жыл бұрын, 1842 жылы Мексика Калифорния губернаторы Хуан Баутиста Альварадоны қызметтен алып тастап, оның орнына бригадир генерал Мануэль Михельторенаны жіберді. Ол сондай-ақ әскер жіберді. Әскер Мексиканың ең нашар түрмелерінен жиналған, сол себепті солдаттар көп ұзамай калифорниялықтардың тауықтарын және басқа да мүліктерін ұрлай бастады. Михельторена әскері Калифорнияға "күлтіреген шегірткелердей шапқан, ауылды толығымен жойған" деседі. Калифорниялықтар әскердің тонау, ұрып-соғу және зорлаумен айналысқанына шағымданып, наразылық білдірді. 1845 жылы Саттердің әскерлері Калифорниялықтардың әскерімен Провиденсия шайқасында (Кахуенга асуының екінші шайқасы деп те аталады) кездесті. Шайқас негізінен артиллериялық атысудан тұрды, шайқас барысында Марш жасырын түрде қарсы тараппен келіссөздер жүргізді. Екі жақта да көптеген американдықтар соғысқан. Марш олармен кездесіп, екі жақтағы американдықтарды американдықтардың бір-бірімен соғысуының қажеті жоқ деп көндірді. Американдықтар келісіп, соғыстан бас тартты, нәтижесінде Саттердің әскерлері шайқаста жеңілді. Жеңіліске ұшыраған Михельторена әскерін Мексикаға қайтарды, ал калифорниялық Пио Пико губернатор болды.

Мексиканың Мексика-Америка соғысынан жеңілгені

Мексиканың Альта-Калифорнияны бақылауы АҚШ-тың Мексикаға қарсы соғысы кезінде ерекше күңкейіп, Саттер, өзін Франция азаматы деп жариялағандықтан, британдық, канадалық және американдық иммигранттарды, сондай-ақ жергілікті халықты жинап, Жаңа Хельветияны француз қорғауындағы республика деп қайта жариялаумен қорқытты. Саттер АҚШ-тың Ерба Буэнадағы консулы Джейкоб Лиске былай деп жазды: "Маған төменнен өте қызықты хабарлар келіп түсуде, бірақ бақытсыз адамдар не істеп жатқанын білмейді. Алғашқы француз фрегаты келгенде маған әділдік жасайды. Олар маған қарсы алғашқы қадам жасаса, мен тәуелсіздік жариялап, Калифорнияны Мексикадан тәуелсіз республика деп жариялаймын". 1846 жылдың 7 шілдесінде коммодор Джон Б. Монтгомери, "Аюдың туы" көтерілісінен кейінгі Монтерей шайқасынан соң, онда американдық туды көтерді. Монтгомери Саттерге американдық туды жіберді, ол 1846 жылдың 11 шілдесінде сол туды көтеріп, келесі айда АҚШ армиясының капитаны Джон К. Фремонттың өкімімен лейтенант ретінде тағайындалып, фортын АҚШ қолбасшылығына ресми түрде тапсырды. Форттың басқару құқығы келесі жылдың наурыз айында Саттерге қайтарылды.

Жер грантын беру туралы дау

Саттердің El Sobrante (испан тілінде "қалдық" деген мағынадағы) жер грантын Squatter's Association даулап, 1858 жылы АҚШ Жоғарғы Соты оның жарамдылығын мойындамады. Саттер Калифорния губернаторынан АҚШ Конгресіне ұсыныс хат алды. 1865 жылдың маусым айында Хок фермасы өрттен қирағаннан кейін, ол 1865 жылдың соңында Вашингтонға көшіп келді. Саттер алтын асыру кезеңінде келген шығындарын өтеуді талап етті. Собранте грантына байланысты, Саттер оны өзінікі санаған кезде төленген салықтарды өтеу ретінде айына 250 АҚШ доллары мөлшерінде зейнетақы алды. 1871 жылы ол әйелі Аннеттпен бірге Пенсильвания штатындағы Литицке көшіп барды. Вашингтонға жақындығымен қатар, Литцис-Спрингс суларының емдік қасиеттері қартайған Саттерге ұнады. Ол сондай-ақ үш немересінің (Мексикадағы Акапулькода да немерелері болған) жақсы жеке Моравия мектептерінің артықшылықтарын пайдалануын қалады. Кеншілер оның егіндерін жойып, малдарының сойып, тек өзінің алтынынан басқа барлығын жойғаннан кейін, Джон Саттер өмірінің қалған бөлігін үкіметтен шығындарын өтеуге тырысып өткізді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Саттер Литиц Спрингс қонақ үйінің (1930 жылы "Генерал Саттер қонақ үйі" деп, ал кейін "Литиц Спрингс қонақ үйі және спа" деп аталған) қарсысында үй салды. Он бес жылдан астам уақыт бойы Саттер Конгреске шығындарын өтеу туралы өтініш білдірді, бірақ аз ғана шаралар қабылданды. 1880 жылдың 16 маусымында Конгресс Саттерге 50 000 АҚШ доллары (~$) төлеуді көздейтін заң жобасын қарастырмай, тағы да бір рет жұмысын аяқтады. Екі күннен кейін, 1880 жылдың 18 маусымында Саттер Вашингтондағы Мейдс қонақ үйінде қайтыс болды. Ол Литицке қайтарылып, Моравия зиратындағы God's Acre қабірінің жанына жерленді; Анна Саттер келесі қаңтарда қайтыс болып, оның қабіріне қойылды.

Мұра

Калифорнияда Саттер есімін алып жүрген көптеген ескерткіштер бар. Сан-Францискодағы Саттер көшесі Джон А. Саттердің құрметіне аталған. Саттер Лэндинг, Саттервилл жолы, Саттер орта мектебі, Саттер Милл мектебі және Сакраментодағы Саттервилл бастауыш мектебі де оның есімімен байланысты. Сакраменто өзенінің Саттервилл бұрылысы мен Солтүстік Калифорниядағы коммерциялық емес денсаулық сақтау жүйесі Саттер Денсаулық сақтау оның құрметіне аталған. Калифорниядағы Саттер Крик қаласы мен Саттер да оның есімімен аталған. Мексиканың Акапулько қаласында Джон Август Саттер кішіге тиесілі болған мүлік Саттер қонақ үйіне айналды, ол бүгінге дейін жұмыс істеп тұр. Юба қаласының жанындағы Саттер Беттс таулары мен Калифорнияның Саттер округі (Юба қаласының орталығы) да оның құрметіне аталған. Пенсильвания штатының Литиц қаласындағы Иоганн Агуст Саттер үйі 1982 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Герберт С. Суим өсірген "Саттердің алтыны" апельсин түсті гибридті шай гүлі де оның құрметіне аталған. 2010 жылы үшінші мерзімге сайланған Калифорнияның губернаторы Джерри Браунның Саттер Браун есімді Уэльстік корги тұқымды иті болды, ол Калифорнияның бірінші иті деп лақап алды. Саттер 2016 жылдың соңында рактан қайтыс болды. 2020 жылдың 15 маусымында Black Lives Matter наразылықтары кезінде және көптеген мүсіндердің алынып тасталуына байланысты, Сакраментодағы Саттер медициналық орталығының алдындағы Джон Саттердің мүсіні, "кейбір қоғам мүшелерінің пікірлерін құрметтеу және пациенттер мен қызметкерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында" алынып тасталды.

Ғылыми зерттеулер

Альберт Л. Хуртадо, Джон Саттер: Солтүстік Америка шекарасындағы өмір (2006) Оклахома университеті баспасы, 416 бет.