Кіріспе

Ферменттер отбасы

Жасуша биологиясында, белок киназасы А (PKA) – серин-треонин киназаларының отбасы.

PKA – адам киномын құрайтын 540 түрлі белок киназа генінің ішінде ең көп зерттелген белок киназаларының бірі, оның ерекшелігінен көрінеді. Тек бір басқа белок киназасы – казеин киназасы 2 ғана физиологиялық тетрамерлік кешенде бар екені белгілі, яғни ол төрт суббұрынттан тұрады. Сүтқоректілердің PKA суббұрынттарының әртүрлілігі доктор Стэн Макнайт және басқалар төрт каталитикалық суббұрынт генін және төрт реттеуші суббұрынт генін анықтағаннан кейін анықталды. 1991 жылы Сьюзан Тейлор және оның әріптестері PKA Cα суббұрынын кристалдастырды, бұл белок киназасының ядросының екі бөліктен тұратын құрылымын алғаш рет көрсетті, және геномдағы (кином) барлық басқа белок киназалары үшін үлгі болды.

Фосфорилирлеу механизмі

Субстрат пептидінің серин/треонин қалдығы гидроксил тобы байланысқан АТФ молекуласының гамма-фосфат тобына қарай бағытталған. Субстрат, АТФ және екі Mg2+ ионы PKA каталитикалық кішібірлігімен тығыз байланыс жасайды. Белсенді конформацияда C спиралі N-терминалдық бөлігіне жақын орналасады, ал сақталған DFG мотивінің аспартат қалдығы Mg2+ иондарын хелаттайды, бұл АТФ субстратын дұрыс позицияға келтіруге көмектеседі. АТФ-тың трифосфат тобы гамма-фосфаттың пептид субстратының серин/треонинге ауысуы үшін аденозин қалтасынан сыртқа қарай бағытталған. Альфа және бета фосфат топтарының орналасуын қамтамасыз ететін бірнеше сақталған қалдықтар бар, соның ішінде глутамат (E) 91 және лизин (K) 72. Пептид субстратының серин/треонин гидроксил тобы SN2 нуклеофильдік реакция арқылы гамма-фосфат тобының фосфорына шабуыл жасайды, нәтижесінде терминалдық фосфат пептид субстратына ауысады және бета-фосфат пен гамма-фосфат топтары арасындағы фосфодиэстерлік байланыс үзіледі. ПКА протеинкиназа биологиясын түсіну үшін үлгі ретінде қолданылады, сақталған қалдықтардың орны адам киномының белсенді протеинкиназасы мен белсенді емес псевдокиназа мүшелерін ажыратуға көмектеседі.

Белсенділендіру

Протеинкиназа А төмендеуі кері байланыс механизмі арқылы жүзеге асады және PKA-ны белсендіретін субстраттарға жататын бірнеше cAMP гидролиздейтін фосфодиэстераза (PDE) ферменттерін қолданады. Фосфодиэстераза cAMP-ті AMP-ге жылдам түрлендіреді, осылайша протеинкиназа А-ны белсендіре алатын cAMP мөлшерін азайтады. PKA сондай-ақ фосфорилдеу оқиғаларының күрделі тізбегімен реттеледі, оған аутофосфорилдеу және PDK1 сияқты реттеуші киназалар арқылы фосфорилдеу кіруі мүмкін. Протеиннің экспрессиясы жасуша түріне қарай өзгеретіндіктен, фосфорилдеуге қолда бар белоктар PKA бар жасушаға байланысты болады. Осылайша, PKA белсенділігінің әсері жасуша түріне қарай өзгеріп отырады.

Скелет бұлшықетінде

ПКА АКАП-қа байланысу арқылы жасуша ішіндегі белгілі бір аймақтарға бағытталады. Раянодин рецепторы (RyR) бұлшықет АКАП-ымен бірге орналасады және АКАП-тың RyR-да PKA-ны орналастыруы RyR фосфорилирлеуін және Ca2+ шығысын арттырады.

Жүрек бұлшықетінде

Катехоламиндер (әсіресе норадреналин) арқылы белсендірілетін β1 адренорецепторы деп аталатын GPCR-мен қатар жүретін каскадта PKA белсендіріледі және көптеген нысаналарды фосфорилирлейді, атап айтқанда: L типті кальций арналары, фосфоламбан, тропонин I, миозин байланыстырушы С ақуызы және калий арналары. Бұл инотропияны да, люзитропияны да арттырады, бұлшық еттердің жиырылу күшін күшейтеді, сондай-ақ бұлшық еттердің жылдамрақ босаңсуына жағдай жасайды.

Есте сақтау процесінде

ПКА әрқашан есте сақтаудың қалыптасуында маңызды деп есептелді. Жеміс шыбынында DCO (ПКА каталитикалық суббөлімшесін кодтайтын ген) экспрессиясының төмендеуі ауыр оқу қиындықтарына, орта мерзімді және қысқа мерзімді есте сақтаудың бұзылуына әкелуі мүмкін. Ұзақ мерзімді есте сақтау ПКА арқылы реттелетін CREB транскрипциялық факторына тәуелді. Дрозофилаларға жасалған зерттеуде ПКА белсенділігінің жоғарылауы қысқа мерзімді есте сақтауға әсер етуі мүмкін екені көрсетілді. Дегенмен, ПКА белсенділігінің 24%-ға төмендеуі оқу қабілетін тежеді, ал 16%-ға төмендеуі оқу және есте сақтау қабілеттерін нашарлатты. Нормальді есте сақтаудың қалыптасуы ПКА деңгейіне өте сезімтал.