Ұшақтар: Құрлықта да, суда да қонуға қабілетті ұшақтар – амфибиялар. Қаннатты, қайықтық және шаналы түрлері бар. Қолдану аясы кең, бірақ тиімділігі төмен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрлық пен судан қонуға/ұшып шығуға қабілетті әуе кемесі – тұрақты қанатты қосмекенді әуе кемесі.
Aircraft able to land/take off from both land and water
fixed wing amphibious aircraft
Қосмекенді әуе кемесі – қатты жерде де, суда да қонуға және ұшып шығуға қабілетті ұшақ. Олар көбінесе тұрақты қанатты болады, бірақ қосмекенді тікұшақтар да бар. Тұрақты қанатты қосмекенді ұшақтар – су ұшақтары (ұшақ қайықтары және суға қондыруға арналған ұшақтар), олар қосымша салмақ пен күрделіліктің есебінен, сондай-ақ, тек құрлықта немесе тек суда ұшуға арналған ұшақтармен салыстырғанда, қысқарған ұшу қашықтығы мен отынның аз үнемділігімен қайтарылатын дөңгелектермен жабдықталған. Кейбір қосмекенді ұшақтар күшейтілген түйреуішпен жабдықталған, ол шаңғы рөлінде әрекет етеді, бұл оларға дөңгелектерін жоғары көтеріп, қарға немесе мұзға қонуға мүмкіндік береді.
An amphibious aircraft or amphibian is an aircraft that can take off and land on both solid ground and water. They are typically fixed wing, though amphibious helicopters do exist as well. Fixed wing amphibious aircraft are seaplanes (flying boats and floatplanes) which are equipped with retractable wheels, at the expense of extra weight and complexity, plus diminished range and fuel economy compared to planes designed specifically for land only or water only operation. Some amphibians are fitted with reinforced keels which act as skis, allowing them to land on snow or ice with their wheels up.
Дизайн
Флоат-ұшақтар көбінесе дөңгелекті қону шассисімен алмастырылатын жүзушілерге ие болады (соның арқасында дәстүрлі құрлықтағы ұшаққа айналады). Дегенмен, мұндай мүмкіндік болмаған жағдайларда, DHC Otter-дің амфибиялық нұсқасы сияқты амфибиялық ұшақтар жүзушілерінің ішінде қысылатын дөңгелектерді орнатады. Көптеген амфибиялық ұшақтар ұшу қайығы түрінде болады. Бұл ұшақтар, сондай-ақ фюзеляждың орта сызығының астында бір негізгі жүзушісі бар (мысалы, Loening OL және Grumman J2F) ұшақтар, қанат ұшының суға батып кетуіне жол бермес үшін, бүйірлік тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қосымша жүзушілерді қажет етеді. Егер бұл жылдамдықпен орын алса, ұшақ қирауы мүмкін, ал тұрған кезде қанат ұшы сумен толып, батып кетуі мүмкін. Бұл қосымша салмақ пен кедергі тудырады, сонымен қатар амфибиялық ұшақтар ұшу-қону жолағынан ұшу кезінде олардың зақымдануы мүмкін. Кәдімгі шешім – оларды Consolidated Catalina сияқты, қысылатын ету, бірақ олар да бекітілген жүзушілерге қарағанда ауыр болады. Кейбір ұшақтарда құрлықта ұзақ пайдалану үшін ұшқыш жүзушілер алынып тасталуы мүмкін. Басқа амфибиялар, мысалы, Dornier Seastar, спонсон деп аталатын қысқа қанаттарды қолданады, олардың төменгі беттері қайықтың корпусы тәрізді фюзеляждың бетіне жақын орналасқан. Бұл қажетті тұрақтылықты қамтамасыз етеді, ал жүзуші амфибиялар әдетте екі жүзушіге жүктемені бөліп, бұл мәселені шешеді, бұл катамаранға ұқсас. Кейбір суатқыштар амфибиялық емес болғанымен, оларды амфибиялар деп қателестіруі мүмкін (мысалы, Shin Meiwa PS 1), олар өздерімен бірге жағалауға шығу құралдарын алып жүреді. Әдетте, бұл – ұшу қайығын немесе жүзуші ұшақты судан жылжытуға және құрлықта жылжытуға арналған дөңгелекті шасси немесе уақытша дөңгелектер жиынтығы. Ол сондай-ақ дәстүрлі шасси түрінде де болуы мүмкін. Олар ұшақтың қону кезіндегі соққысын қабылдауға арналған емес. Амфибия суға түскенде ешкімнің көмегіне мұқтаж болмайды (немесе тіпті жанында болуы қажет емес), бірақ толыққанды шасси ауыр болады және ұшақтың өнімділігіне әсер етеді, және барлық жағдайларда қажет емес, сондықтан ұшақ өзін-өзі тасымалдауға арналған болуы мүмкін.
Floatplanes often have floats that are interchangeable with wheeled landing gear (thereby producing a conventional land based aircraft). However, in cases where this is not practical, amphibious floatplanes, such as the amphibious version of the DHC Otter, incorporate retractable wheels within their floats. Many amphibian aircraft are of the flying boat type. These aircraft, and those designed as floatplanes with a single main float under the fuselage centerline (such as the Loening OL and Grumman J2F), require outrigger floats to provide lateral stability so as to avoid dipping a wingtip, which can destroy an aircraft if it happens at speed, or can cause the wingtip to fill with water and sink if stationary. While these impose weight and drag, amphibious aircraft also face the possibility of these getting hit when operating from a runway. A common solution is to make them retractable, like those found on the Consolidated Catalina; however, these are even heavier than fixed floats. Some aircraft may have the tip floats removed for extended use from land. Other amphibians, such as the Dornier Seastar, use stub wings, called sponsons, mounted with their own lower surfaces nearly even with the ventral "boat hull" shaped fuselage surface. This can provide the needed stability, while floatplane amphibians usually avoid the problem by dividing their buoyancy requirements between two floats, much like a catamaran. Some non amphibious seaplanes may be mistaken for amphibians (such as the Shin Meiwa PS 1) which carry their own beaching gear. Usually, this is a wheeled dolly or temporary set of wheels used to move a flying boat or floatplane from the water and allow it to be moved around on land. It can also appear as a conventional undercarriage. These are not built to take the impact of the aircraft landing on them. An amphibian can leave the water without anyone getting in the water to attach beaching wheels (or even having to have any handy), yet a fully functional undercarriage is heavy and impacts the aircraft's performance, and is not required in all cases, so an aircraft may be designed to carry its own.
Қауіптер
Амфибиялық ұшақтардың кейде туындайтын мәселесі – қону үшін дөңгелектердің дұрыс орналасқандығын қамтамасыз ету. Қалыпты жағдайда ұшқыш тізімді пайдаланып, әрбір элементті тексереді. Амфибиялық ұшақтар дөңгелектерін жоғары немесе төмен түсіре алатынына қарамастан, ұшқыш таңдалған қону орнына сәйкес дұрыс орналасқандығына қосымша көңіл бөлгені жөн. Құрлыққа дөңгелектері түсірілген күйде қону кеменің корпусын зақымдауы мүмкін (жасыл шөпке қонса бұл болмайды, бұл әдісті кейде таза гидроұшақтардың ұшқыштары қолданады), ал суға дөңгелектері түсірілген күйде қону ұшақтың аударылып кетуіне және айтарлықтай зақымдануға әкеледі.
An occasional problem with amphibians is with ensuring the wheels are in the correct position for landing. In normal operation, the pilot uses a checklist, verifying each item. Since amphibians can land with them up or down though, the pilot must take extra care to ensure they are correct for the chosen landing place. Landing wheels up on land may damage the keel (unless done on wet grass, a technique occasionally used by pilots of pure flying boats), while landing wheels down on water will almost always flip the aircraft upside down, causing substantial damage.
Қолданылуы
Амфибиялық ұшақтар салыстырмалы жердегі ұшақтардан ауыр, баяу, күрделі және сатып алу мен пайдалануға қымбат. Дегенмен, олар көбірек мүмкіндіктерге ие. Тік тұрып ұша алмаса да, олар кейбір жұмыстарда тікұшақтармен бәсекелесе алады және оны айтарлықтай төмен құнмен істей алады. Амфибиялық ұшақтар салыстырмалы тікұшақтардан әлдеқайда жылдам және ұзаққа ұша алады, тіпті құрлықтағы ұшақтардың қашықтығына жуық жетеді, себебі ұшақтың қанаты тікұшақтың көтергіш пернесінен тиімдірек. Осының арқасында Grumman Albatross және Shin Meiwa US 2 сияқты амфибиялық ұшақтар ұзақ қашықтықтағы әуеден теңізге құтқару операцияларына өте қолайлы. Сонымен қатар, олар шалғай аймақтарда жеңіл жүк тасымалдау үшін қолданылатын ұшақтар ретінде де пайдалы. Мұндай аймақтарда олар әуежайлардан ғана емес, көлдер мен өзендерден де жұмыс істеуге жиі мәжбүр болады.
Amphibious aircraft are heavier and slower, more complex and more expensive to purchase and operate than comparable landplanes. However, they are also more versatile. Even though they cannot hover or land vertically, they compete favorably with helicopters for some jobs and can do so at a significantly lower cost. Amphibious aircraft can also be much faster and have a longer range than comparable helicopters, and can achieve nearly the range of land based aircraft, because an airplane's wing is more efficient than a helicopter's lifting rotor. This makes amphibious aircraft, such as the Grumman Albatross and the Shin Meiwa US 2, useful for long range air sea rescue tasks. In addition, amphibious aircraft are particularly useful as bush planes that can engage in light transport in remote areas. In these areas, they often have to operate not only from airstrips, but from lakes and rivers as well.
Тарих
Ұлыбританияда, дәстүрлі теңізшіл ел ретінде, 1918 жылдан бастап Vickers Viking және 1920 жылдардың басында Supermarine Seagull сияқты көптеген қосмекенді ұшақтар соғыстар арасында салынды және барлау, әскери міндеттер, соның ішінде іздеу-құтқару операциялары, артиллерияны бақылау және суасты кемелеріне қарсы патрульдеу үшін пайдаланылды. Бұл ұшақтар соғыстар аралық кезеңде дамып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Supermarine Seagull үлгісіне жетті, ол соғыс кезіндегі Walrus және Sea Otter ұшақтарын алмастыруға тиіс болған, бірақ тікұшақтардың жетістіктері одан озуға мүмкіндік берді. 1920 жылдардың ортасынан 1930 жылдардың соңына дейін Америка Құрама Штаттарында Сикорский кең ауқымды қосмекенді ұшақтар отбасын (S 34, S 36, S 38, S 39, S 41, S 43) өндірді, олар барлау және әлем бойынша авиалайнер ретінде кеңінен қолданылды, үлкен ұшатын қайықтардың бара алмайтын көптеген халықаралық әуе маршруттарын ашуға көмектесті және АҚШ-та қосмекенді ұшақтарды танымал етуге ықпал етті. Grumman Corporation компаниясы 1930 жылдардың соңында азаматтық нарыққа арналған Goose және Widgeon атты екі жеңіл пайдалы қосмекенді ұшақты ұсынды. Дегенмен, олардың әскери әлеуетін елемеуге болмайды, сондықтан көптеген ұшақтар АҚШ Қарулы күштері мен олардың одақтастары тарапынан Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тапсырыс берілді. Санта-Каталина аралының атымен аталатын Consolidated Catalina (оның курорты 1930 жылдары амфибияларды, соның ішінде Sikorsky және Douglas Dolphin ұшақтарын пайдалану арқасында ішінара танымал болды) соғыс кезінде таза ұшатын қайықтан қосмекенді ұшаққа қайта жабдықталды. Соғыстан кейін АҚШ әскері Grumman Albatross және оның түрлерінің жүздеген даналарын әртүрлі мақсаттар үшін тапсырыс берді, бірақ таза ұшатын қайық сияқты, тікұшақтардың теңіз жағдайында жұмыс істеу мүмкіндігі арқасында ескірді. Амфибиялардың дамуы Ұлыбритания мен АҚШ-пен ғана шектелмеді. Көптеген үлгілер шектеулі ғана пайдаланылды, себебі салмақ артық болғандықтан таза ұшатын қайықтар мен гидроұшақтарға басымдық берілді. Ресей де бірқатар маңызды ұшатын қайықтарды жасады, соның ішінде соғысқа дейінгі кеңінен қолданылатын Шавров Ш 2 және соғыстан кейінгі Бериев Бе 12 суастына қарсы және теңіздік патрульдік қосмекенді ұшақтарын жасады. Ресейде реактивті Beriev Be 200 ұшағымен қосмекенді ұшақтарды дамыту жалғасуда. Жерорта және Адриатика теңіздерімен шектесетін Италияда алғашқы итальяндық ұшақтың ұшуынан бастап су үстінде жүретін ұшақтардың ұзақ тарихы бар. Көпшілігі қосмекенді болмаса да, Savoia Marchetti S.56A және Piaggio P.136 сияқты бірнешеуі болды. Қосмекенді ұшақтар Аляска және Канаданың солтүстігіндегі қиын өңірлерде өте пайдалы болды, онда олар әлі де азаматтық қызметте, алшақ елді мекендерге сыртқы әлеммен байланыс жасауға көмектеседі. Canadian Vickers Vedette орманды қарауылдау үшін жасалды, бұрын каноэмен жасалатын жұмыс апталарға созылса, енді сағаттарда орындалып, орманды сақтауға революция жасады. Сәтті болғанына қарамастан, осы сияқты ұшатын қайық амфибиялары плацплан амфибияларына қарағанда аз әмбебап екенін дәлелдеді және бұрынғыдай көп қолданылмайды. Кез келген ұшаққа бекітілетін және оны қосмекендіге айналдыратын қосмекенді жүзу құралдары жасалды және олар жаз айларында су жолдары ғана ашық болатын алшақ жерлерге бару үшін маңызды болып қала береді. Амфибиялық жүзу құралдарының пайдасына қарамастан, 1960 жылдарға дейін шағын ұшатын қайық амфибиялары дамытыла берді, Republic Seabee және Lake LA 4 сериясы танымал болды, бірақ өндірушілерінің бақылауынан тыс факторларға байланысты коммерциялық сәттілікке жете алмады. Бүгінде көптеген үлгілер үйде жасалған, себебі сұраныс даму шығындарын ақтауға жеткіліксіз, ал Volmer Sportsman көптеген ұсыныстардың ішінде танымал таңдау болып табылады. Алыс елді мекендерде әуежайлардың көбеюіне байланысты, қазіргі уақытта бұрынғыдан гөрі аз қосмекенді ұшақтар өндіріледі, бірақ Bombardier 415, ICON A5 және Cessna Caravan-ның амфибиялық жүзу құралдарымен жабдықталған нұсқасы сияқты бірнеше қосмекенді ұшақтар әлі де өндірілуде. Амфибиялардың дамуы жаңа мыңжылдықта да жалғасуда. ShinMaywa US 2 2000 жылдары Жапонияда Жапонияның теңіздік өзін-өзі қорғау күштері үшін жасалды.
In the United Kingdom, traditionally a maritime nation, a large number of amphibians were built between the wars, starting from 1918 with the Vickers Viking and the early 1920s Supermarine Seagull and were used for exploration and military duties including search and rescue, artillery spotting and anti submarine patrol. These evolved throughout the interwar period to ultimately culminate in the post World War 2 Supermarine Seagull, which was to have replaced the wartime Walrus and the Sea Otter but was overtaken by advances in helicopters. Starting in the mid 1920s and running into the late 1930s in the United States, Sikorsky produced an extensive family of amphibians (the S 34, S 36, S 38, S 39, S 41, S 43) that were widely used for exploration and as airliners around the globe, helping pioneer many overseas air routes where the larger flying boats could not go, and helping to popularize amphibians in the US. The Grumman Corporation, late comers to the game, introduced a pair of light utility amphibious aircraft the Goose and the Widgeon during the late 1930s for the civilian market. However, their military potential could not be ignored, and many were ordered by the US Armed forces and their allies during World War II. Not coincidentally, the Consolidated Catalina (named for Santa Catalina Island off the coast of southern California whose resort was partially popularized by the use of amphibians in the 1930s, including Sikorskys, and Douglas Dolphins) was redeveloped from being a pure flying boat into an amphibian during the war. After the war, the United States military ordered hundreds of the Grumman Albatross and its variants for a variety of roles, though, like the pure flying boat was made obsolete by helicopters which could operate in sea conditions far beyond what the best seaplane could manage. Development of amphibians was not limited to the United Kingdom and the United States. In any case, few designs saw more than limited service, as there was a widespread preference for pure flying boats and floatplanes, due to the weight penalty the undercarriage imposed. Russia also developed a number of important flying boats, including the widely used pre war Shavrov Sh 2 utility flying boat, and postwar the Beriev Be 12 anti submarine and maritime patrol amphibian. Development of amphibians continues in Russia with the jet engined Beriev Be 200. Italy, bordering the Mediterranean and Adriatic has had a long history of waterborne aircraft going back to the first Italian aircraft to fly. While most were not amphibians, quite a few were, including the Savoia Marchetti S.56A and the Piaggio P.136. Amphibious aircraft were particularly useful in the unforgiving terrain of Alaska and northern Canada, where many remain in civilian service, providing remote communities with vital links to the outside world. The Canadian Vickers Vedette was developed for forestry patrol in remote areas, previously a job that was done by canoe and took weeks could be accomplished in hours, revolutionizing forestry conservation. Although successful, flying boat amphibians like it ultimately proved less versatile than floatplane amphibians and are no longer as common as they once were. Amphibious floats that could be attached to any aircraft were developed, turning any aircraft into an amphibian, and these continue to be essential for getting into the more remote locations during the summer months when the only open areas are the waterways. Despite the gains of amphibious floats, small flying boat amphibians continued to be developed into the 1960s, with the Republic Seabee and Lake LA 4 series proving popular, though neither was a commercial success due to factors beyond their makers control. Many today are homebuilts, by necessity as the demand is too small to justify the costs of development, with the Volmer Sportsman being a popular choice amongst the many offerings. With the increased availability of airstrips in remote communities, fewer amphibious aircraft are manufactured today than in the past, although a handful of amphibious aircraft are still produced, such as the Bombardier 415, ICON A5, and the amphibious float equipped version of the Cessna Caravan. Development of amphibians has continued into the new millennium. The ShinMaywa US 2 was developed in the 2000s in Japan for the Japan Maritime Self Defense Force.