Кіріспе

Son montuno – 1940 жылдары Арсенио Родригес дамытқан кубалық сон музыкасының бір тармағы. «Son montuno» («тау әуені») бұрынғыда Кубаның шығыс тауларында орындалатын сонестерді білдіргенімен, Арсенио бұл терминді жанрға жаңа, өте күрделі көзқараспен қолданды, онда montuno бөлімінде күрделі духовой аспаптармен ұйымдастырылған музыка болды. Ол сонымен қатар фортепианоның жеке орындауларын енгізіп, әндердің құрылымын циклдік түрде montuno-дан бастау арқылы жиі өзгертіп отырды. Осы тәсілі үшін Арсениоға бұрынғы жетілік ансамблін 1940 жылдары үлкен оркестрлермен қатар кең таралған conjunto форматына кеңейту қажет болды. Арсенионың жетістіктері сальса, сонго және тимба сияқты жанрлардың дамуына негіз болды.

Өмірбаян

Son cubano 19-ғасырдың соңында дамыды және көп ұзамай Куба халық музыкасының ең маңызды жанрына айналды. Бұған қоса, ол Латын Америкасы музыкасының барлық түрлерінің ішінде ең икемдісі болуы мүмкін, сонымен қатар көптеген кубалық би формаларының және сальсаның негізі болып табылады. Оның ең үлкен күші – еуропалық және африкалық музыкалық дәстүрлердің үйлесімі. Son Ориентеде испан гитарасы мен лирикалық дәстүрлерді афрокубалық перкуссия және ырғақтармен біріктіре отырып пайда болды. Қазір біз оның ерекше форма ретінде салыстырмалы түрде жақында пайда болғанын білеміз. Оның 19-ғасырдың соңынан бұрын пайда болғанына ешқандай дәлел жоқ. 1909 жылы ол Ориентеден Гаванаға көшті, оны өздерінің туған жерлерінен саяси себептермен жіберілген Тұрақты Армия мүшелері алып келді. Алғашқы жазбалар 1918 жылы жасалды. Son-ның көптеген түрлері бар, соның бірі – son montuno. Бұл термин әртүрлі мағыналарда қолданылған. "Montuno" атауы бастапқыда Кубаның шығыс таулы аймақтарында пайда болған; кейіннен ол жартылай импровизацияланған, қайталамалы ән шұғыласы және қуатты аспаптық кульминациясы бар son-ның қарқынды соңғы бөлімін сипаттау үшін жиі қолданылды. Бұл термин 1920 жылдары қолданысқа енді, сол кезде Гаванада son секстетолары құрылып, ескі данзондармен күшті бәсекелестікке түсті.

Son montuno формасының дамуы

Кубалық тресеро, әнші-күйші және оркестр жетекшісі Арсенио Родригес би музыкасының түрі ретінде монтуноның дамуындағы негізгі тұлға саналады. Ол кубалық сонда ырғақты қолдану жолында бірнеше маңызды жаңалықтар жасады, бұл жанрды революциялаған күрделі әрекеттерге әкелді. Родригестің музыкасының тығыз ырғақты тоқымасы үшін көбірек аспаптар қосу қажет болды. Родригес екінші, содан кейін үшінші трубаны, сондай-ақ фортепиано мен конга барабанын қосты, олар афро-кубалық музыка аспаптарының ең маңыздысы болып табылады. Оның бонго ойнаушысы монтуно кезінде (шақыру мен жауап беруге негіделген хор бөлімі) үлкен, қолмен ұсталатын сенсерроны ('қос қоңырау') пайдаланды.

Қабатталған гуахео

Арсенио Родригес қабатты гуахео (типик кубалық остинато әуендері) идеясын енгізді – бірнеше контрапунктік бөліктерден тұратын өзара байланысқан құрылым. Ұлының осы модернизациясы музыканы «қайта африкалықтандыру» мәселесі ретінде қарастырылуы мүмкін. Хелио Оровио еске алады: «Арсенио бірде оның трубалары «Ориенте» триосының «el son» импровизациялық бөлігінде ойнаған фигурацияларды орындағанын айтқан» (1992: 11). «Ориенте» – Кубаның шығыс бөлігіне берілген атау, осы жерде ұлы туған. Тресеролар өз сололарында гуахеоның әртүрлі вариацияларын ойнауды қалыпты жағдай деп санайды. Олай болса, дәл сол кезде Родригес, tres шебері, осы вариацияларды бір-біріне қабаттастыру идеясын ойлап тапқандығы табиғи болар еді. Келесі мысал Родригестің «Kile, Kike y Chocolate» (1950) шығармасының «diablo» бөлімінен алынған. Бұл үзінді төрт өзара байланысқан гуахеодан тұрады: фортепиано (төменгі сызық), трес (екінші сызық), 2-ші және 3-ші трубалар (үшінші сызық) және 1-ші труба (төртінші сызық). 2/3 Clave анықтама үшін көрсетілген (жоғарғы сызық). Көріп отырғаныңыздай, фортепианода бір ұялы (бір тактты) гуахео ойналады, ал қалған гуахеолар екі ұялы. Афрокубалық музыкада бір және екі ұялы остинатоларды біріктіру кең таралған практика. 1940 жылдары conjunto аспаптық құрамы толыққанды дамыды, сондай-ақ ансамбльге джаз-бенд (немесе биг-бенд) аспаптарын енгізген топтар да болды, гуахео (вамп сияқты үзінділер) әр аспап тобына, мысалы, саксофондар мен қола аспаптарға бөлінуі мүмкін; бұл одан да ұсақтап бөлінді, ансамбль ішіндегі кішігірім топтар үшін үш немесе одан да көп тәуелсіз рифтер пайда болды. Ұлыдан полиритмиялық элементтерді қабылдап, мүйіздер пианино монтуносы мен трес (немесе ішекті) гуахеосына ұқсас вамп рөлін атқарды» – Mauleón (1993: 155).

Пианиноға арналған гуахео

Арсенио Родригес гитараны фортепианомен алмастырудың шешуші қадамын жасады, бұл Куба халық музыкасының контрапункттік және гармониялық мүмкіндіктерін едәуір кеңейтті. "Диле а Каталина", кейде "Траго ла Юка" деп аталатын, Арсенионың ең танымал туындысы болуы мүмкін. Бірінші бөлігінде вокалдық мелодияны қайталайтын чангуи/сон әдісі қолданылса, екінші бөлігінде жаңа, батыл жолға түседі – әннің мелодиясына негізделмеген контрапункттік материалды пайдаланады және үш көтерілетін ноталар тізбегіне негізделген кросс-ритм қолданады (Moore, 2011: 39). Лили Мартинес пианист ретінде Арсенионың ансамблі күрделі фортепианолық аранжировкалармен көптеген әндерді жазды. Мысалы, "Dame un cachito pa' huele" (1946) әніне арналған фортепиано гуахеосы, стандартты сона гуахеосынан да, әннің мелодиясынан да толыққанды өзгеше. Бұл үлгі екі жағынан кері соққыны баса көрсету арқылы клавені белгілейді. Мур былай деп атап көрсетеді: "Арсенионың музыкасының көптеген аспекттері сияқты, бұл шағын композиция да өз заманынан ондаған жылдар озып кеткен. Гуахео деңгейіндегі аранжировка процесінде осы деңгейдегі шығармашылық вариацияны тұрақты түрде қолдану үшін топтарға қырық жыл уақыт керек болды". "No me llores más" (1948) әні әдемі мелодияларымен және 58 б/мин өте баяу темпіндегі күйіндегі терең эмоционалдық қарқындылығымен ерекшеленеді. Гуахео вокалдық мелодияға негізделген және клавені тұрақты түрде көрсетеді (Moore, 2009: 48).

Клаваға тән бас-тумбао

Арсенио Родригес ұлына күшті ырғақтылықты қайтарды. Оның композициялары Кубада клаве деп аталатын негізгі үлгіге негізделген, бұл испан тілінде "кілт" немесе "код" деген мағына береді. Клаве екі тактіден тұрғанда, жоғарыда көрсетілгендей, үш соққысы бар такт үш жақ деп, ал екі соққысы бар такт екі жақ деп аталады. Егер аккордтық тізбек үш жақтан басталатын болса, ән немесе фраза 3 2 клаведе деп айтылады. Егер ол екі жақтан басталатын болса, онда 2 3 клаведе болады. "Dame un cachito pa' huele" (1946) әнінің 2 3 бас партиясы клавенің бес соққысының үшеуімен сәйкес келеді. "Dame un cachito pa' huele" әнінің бас партиясының midi нұсқасын тыңдаңыз. Дэвид Гарсия Родригес музыкасының маңызды үлесі ретінде үш жақтағы "және екі" (кесілген уақытта) және клавенің екі жақтағы "және төрт" (кесілген уақытта) акценттерін анықтады. Екі соққысыз дыбыс Родригестің "Mi chinita me botó" (1944) әніне жазылған төмендегі 2 3 бас партиясында кездеседі. Бұл екі соққысыз дыбыс өте маңызды, өйткені олар ұлының негізгі қадамдарындағы екі синкоптық қадаммен сәйкес келеді. Conjunto-ның осы екі маңызды соққысыз дыбыстың жиынтығы мен тұрақты акцентациясы son montuno текстурасына ерекше ырғақ берді және, демек, бишінің музыканы сезінуіне және оған билеуіне маңызды рөл атқарды, өйткені Бебо Вальдес "in contratiempo" ['ырғақсыз уақыт'] деп атады (Гарсия, 2006: 43). Мур Арсенио Родригестің conjunto екі ұялы бас tumbaos-ты енгізгенін, бұл қарапайым, бір ұялы тресильо құрылымынан асып түсетінін атап өтті. Бастың бұл түрі клавеге ерекше сәйкес келеді және композицияға мелодиялық үлес қосады. Родригестің інісі Рауль Травиесоның айтуынша, Родригес басс-ойнаушыларының басын "ән салуына" талап етті. Мур былай деді: "Нақты аранжировкаға тән ерекше мелодиялық үлгісі бар бас tumbaos идеясы тек тимба үшін ғана емес, сонымен қатар Motown, рок, фанк және басқа да маңызды жанрлар үшін де маңызды болды". Бенни Море (халық арасында El Bárbaro del Ritmo деп танымал), ол жанрды одан әрі дамытып, гуарача, болеро және мамбо элементтерін қосып, оны ерекше танымал етті және қазір оны ең ұлы кубалық сонеро деп санайды.