Кіріспе
Британдық отаршылдық Уэльс әкімшісі (1815–1884), британдық адвокат және отаршылдық судья, сэр Генри Бартл Эдвард Фрере, 1-ші баронет (29 наурыз 1815 – 29 мамыр 1884) – британдық отаршылдық әкімші. Ол Үндістанда сәтті мансапқа ие болып, Бомбей губернаторы болды (1862–1867). Бірақ, Оңтүстік Африканың Жоғарғы комиссары (1877–1880) ретінде ол аймаққа британдық конфедерацияны тануға бағытталған саясатты жүзеге асырды, бұл 1878 жылы Кейп колониясының тұңғыш сайланған үкіметінің құлауына және аймақтық соғыстар тізбегіне әкелді, соның нәтижесінде Зулуландқа (1879) және Бірінші бура соғысына (1880–1881) дейін барып жетті. Британ премьер-министрі Гладстон Фререні Лондонға шақырып алып, оған қызмет барысындағы бұзушылықтарды таңды. Уайтхолл Фреренің салғырт әрекеттері үшін ресми түрде сөккендігін білдірді.
the British barrister and colonial judge
Sir Henry Bartle Edward Frere, 1st Baronet, (29 March 1815 – 29 May 1884) was a British colonial administrator. He had a successful career in India, rising to become Governor of Bombay (1862–1867). However, as High Commissioner for Southern Africa (1877–1880), he implemented a set of policies which attempted to impose a British confederation on the region and which led to the overthrow of the Cape Colony's first elected government in 1878 and to a string of regional wars, culminating in the invasion of Zululand (1879) and the First Boer War (1880–1881). The British Prime Minister, Gladstone, recalled Frere to London to face charges of misconduct; Whitehall officially censured Frere for acting recklessly.
Ерте өмір
Фрере Монмутшир қаласындағы Клайдахта, Клайдах үйінде, Клайдах темір зауытының басқарушысы Эдвард Фрере мен Мэри Энн Гриннің ұлы болып дүниеге келді. Оның үлкен әпкесі Мэри Энн Фрере шамамен 1802 жылы Клайдахта, ал кіші әпкесі Франсис Энн Фрере шамамен 1819 жылы Клайдахта дүниеге келді. Ол Джон Фрередің немересі және Джон Хукхэм Фрере, Уильям Фрере, Бартоломей Фрере, Джеймс Хэтли Фрере және Вестминстер аббаттығының каноны Темпл Фреренің туысы болды. Ол Хейлибери және Императорлық қызмет колледжінің алдындағы Шығыс Үндістан компаниясы колледжінде білім алды.
Отбасылық өмір
1844 жылғы 10 қазанда ол Бомбей губернаторы болған және екі жыл бұрын жеке хатшысы болып тағайындалған, 1-ші баронет сэр Джордж Артурдың қызы Кэтрин Артурға үйленді. Олардың бес баласы болды: Мэри Элиза Изабелла Фрере (1845 жылы Глостерширдегі Биттон қаласында туған); Кэтрин Фрэнсис Фрере (1849 жылы Шығыс Үндістанда туған, 1909 жылы Тиллипрони леди Кларкінің аспаздық кітабын өңдеген); Джорджина Гамильтон Чичестер Фрере (шамамен 1850 жылы Шығыс Үндістанда туған); Бартл Комптон Артур Фрере (шамамен 1855 жылы Миддлсекстің Паддингтон қаласында туған); және Элиза Фредерика Джейн Фрере (шамамен 1857 жылы Лондонның Уимблдон қаласында туған).
Үндістан
Шығыс Үндістан компаниясының колледжін аяқтағаннан кейін Фрере 1834 жылы Бомбей президенттігінің азаматтық қызметінде хатшы болып тағайындалды. Тілдік емтиханды сәтті тапсырғаннан соң, 1835 жылы Пунада көмекші жинаушы болып тағайындалды, ал 1842 жылы Бомбей губернаторы сэр Джордж Артурдың жеке хатшысы қызметіне таңдалды. Екі жыл өткен соң ол Сатара раджасы Шахаджидің сарайында саяси резидент болды. 1848 жылы раджа қайтыс болғаннан кейін, ол провинцияны 1849 жылы ресми түрде қосылғанға дейін және одан кейін де басқарды.
Синд штатындағы комиссар
1850 жылы ол Синд провинциясының бас комиссары болып тағайындалды. 1851 жылы ол британдық пошта қызметінің үлгісі бойынша Скинди ауданының пошта жүйесін реформалады, Роуленд Хиллдің «арзан және бірыңғай» пошта тарифтерімен қызмет сапасын жақсарту мақсатында. Бұл жүйе Үндістанның пошта жүйесінің негізі болды, ол халыққа қызмет ету үшін құрылған еді. 1857 жылы ол Үндістан бүлігі кезінде осы аймақтарды қорғау үшін Мултанға және Пәнджабтағы сэр Джон Лоуренске жасақтар жіберді. Оның еңбегі толыққанды мойынға алынды, ол Парламенттің екі палатасының алғысын алды және Бат орденінің командирі (KCB) атанды. 1851 жылы Синд провинциясының бас комиссары ретінде Фрере Синдте парсы тілінің орнына синд тілін міндетті түрде қолдану туралы жарлық шығарды. Синд офицерлері күнделікті жұмысты тиімді атқару үшін синд тілін міндетті түрде үйренуге міндеттелді. 1853 жылы көмекші комиссар және білім бөлімінің бастығы төрағалығымен, индустар мен мұсылмандардың тең санынан тұратын комиссия құрылды, ол бірауыздан парсы-араб синди жазуын, шағын өзгертулермен қолдануға шешім қабылдады. Фрере синд тіліне бір жазу үлгісін ғана берген жоқ, сонымен қатар әдебиеттің түрлі салаларына қатысты әртүрлі синд кітаптарын жариялады, бұл синд жазушыларын сауаттылықты дамытуға ынталандырды.
Бомбейдің губернаторы
1859 жылы Вице-корольдік кеңестің мүшесі болды, ал 1862 жылы Бомбей губернаторы болып тағайындалды, онда ол қалалық инфрақұрылымды жақсарту саясатын жалғастырды, Пунада Декан колледжін, сондай-ақ үндістерді азаматтық инженерияға оқытуға арналған колледж құрды. 1865 жыл шамасында Кирки гарнизонындағы 5 мильдік жолға оның есімі берілді. Оның Бомбейдің ескі бекінісінің қабырғаларын бұздыру туралы бұйрығы қаланың өсуіне жағдай жасады, ал Флора фонтаны оның құрметіне орнатылды. Фрере басқарған жылдары оның қызы Мэри Фрере 1868 жылы «Ескі Декан күндері» жинағын жариялады, бұл үнді халық ауыз әдебиетінің ағылшын тіліндегі алғашқы жинағы болды. 1867 жылы ол Англияға оралып, онда GCSI орденімен марапатталды және Оксфорд пен Кембридж университеттерінен құрметті дипломдар алды. Ол сондай-ақ Үндістан кеңесінің мүшесі болып тағайындалды.
Африка
1872 жылы Сыртқы істер министрлігі оны құл саудасын жою мақсатында Занзибарға, сұлтан Баргаш бин Саидпен келісімшарт жасау үшін жіберді. 1873 жылғы 4 тамызда Уайт аралындағы Осборн үйінде ол Патшалық Кеңесінің мүшесі ретінде ант берді. 1875 жылы ол Уэльс принцімен бірге Мысыр мен Үндістанға сапар шекті, бұл сапар өте сәтті болды. Лорд Биконсфилд оған барондық атағын немесе Бат орденінің Ұлы крестінің иегері болуды таңдауды ұсынды. Ол барондық атағын таңдады, бірақ Виктория патшайымы оған екі атақтың екеуін де берді.
Оңтүстік Африка жөніндегі жоғарғы комиссар
1877 жылы Фрере Лондон қаласындағы Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Генри Говард Молинукс Герберт, Карнарвонның 4-ші графы тағайындаған Оңтүстік Африканың жоғары комиссары және Кейп колониясының губернаторы болды. Карнарвон Оңтүстік Африка аймағына халыққа ұнамайтын конфедерация жүйесін таңуды жалғастырып қолдады. Фрере бұл лауазымды алдыңғы губернатордың жалақысының екі еселенген мөлшерімен және конфедерацияны сәтті іске асырса, оның бірінші британдық генерал-губернатор болып тағайындалатыны туралы түсіністікпен қабылдады.
Оңтүстік Африканы федерациялауға тырысу
Оңтүстік Африка мемлекеттерін біріктіріп, британдық конфедерация құру идеясы жаңа емес еді. Бұл, аймақты британдықтардың бақылауына біріктірудің оңай жолы ретінде қарастырылды, сонымен бірге қалған тәуелсіз африкалық мемлекеттердің британдық билікке қарсы бірігу әрекеттерін болдырмауға мүмкіндік беретін шара еді. Алайда, 1858 жылы сэр Джордж Грейдің Оңтүстік Африкадағы барлық түрлі колониялардың федерациясын құру жоспары метрополия билігі тарапынан мүмкін емес деп қабылданды. Фреренің қызметтік өрлеуімен Лорд Карнарвон, жергілікті халық тарапынан қолдау таппаған, сәтсіз аяқталатын конфедерация жоспарын іске асыруға тағы бір әрекет жасады, бірақ ол барлық жергілікті топтардың қарсылығына ұшырады. Оңтүстік африкалықтар бұл жоспардың Лондоннан, жергілікті жағдайлар мен саясатты ескермей, жоғарыдан таңылған сияқты көрінетініне наразылық білдірді. Кейп премьер-министрі Джон Чарльз Молтено, қазіргі жағдайда конфедерацияның Оңтүстік Африкаға сәйкес емес және уақыты дұрыс емес екенін айтты. Бұл теңдессіз конфедерацияға, одан әрі тұрақсыздық пен наразылыққа әкелер еді. Ол, толық одақ статусы жақсырақ модель болатынын, бірақ оны экономикалық жағдай тұрақталғанда, кейінірек қарастыру қажет екенін кеңес берді. Алдағы оқиғаларда уақыттың маңызды рөл атқаратыны белгілі болды, өйткені Оңтүстік Африканың әртүрлі мемлекеттері бұрынғы британдық империялық экспансиядан кейін әлі де күдікпен және наразылықпен қарады. Африканерлер Трансваальдің жақында аннексияланғанына наразы болды, конфедерацияны қолдамады және Бірінші Бур соғысында сәтті көтеріліс жасады. Оңтүстік Африканың қара нәсілді мемлекеттері де британдық экспансияға жасалған осы жаңа әрекетке күдікпен қарады. Фрере мен оның жергілікті одақтасы Джон Гордон Спригтің дұрыс емес саясаты Оңтүстік Африкадағы бірқатар соғыстарға, соның ішінде апатты Англо-зулу және Бур соғыстарына әкеп соқты.
Кейп пен Ксоса халқының қарсылығы
Жаңа губернатор бастапқыда жергілікті (Молтено Мерриман) Кейп колониясының үкіметімен қарсы алынды, ол аймақтағы ең ірі және ең күшті саяси құрылым болды. Алайда, Фрере көп ұзамай халыққа ұнамайтын конфедерация жобасына қарсы күшті саяси қарсылыққа тап болды. Атап айтқанда, жергілікті Кейп үкіметі Оңтүстік Африкадағы көршілес бур және қара африкалық мемлекеттерге қатысты араласпау саясатын ұстанды. Ішкі саясатында да салыстырмалы түрде либералды болды. Фреренің алдыңғысы, сэр Генри Баркли арқылы Лондонға жеткізілген Карнарвонның конфедерация моделіне берген ресми жауабында бастапқыда боер республикаларымен кез келген федерация Кейптің қара азаматтарының құқықтары мен сайлау құқығына қауіп төндіретіні және сондықтан қабылданбайтыны айтылды. Кейп үкіметі Карнарвонның конфедерация жоспарларына да қарсы болды, оларды Кейп конституциясын жою және бүкіл Оңтүстік Африкаға британдық империялық бақылауды кеңейту әрекеті деп қарады, бұл Британ империясы мен аймақтағы қалған тәуелсіз мемлекеттер, мысалы Зулуланд пен Трансвааль арасында қақтығыстарға әкелуі мүмкін (Кейп үкіметі мұндай нәрсеге қатаң қарсы болды). Молтеноның хабарының мәні "конфедерация туралы ұсыныстар әсер ететін қауымдардан шығуы керек, және сырттан талап етілмеуі керек" деген сөздерде жатты. Сол кезде, тарихындағы ең ауыр құрғақшылық Оңтүстік Африканы қамшылап, тарихшы Де Киевит есінде қалғандай: "Оңтүстік Африкада құрғақшылықтың ыстығы соғыстың қызуына айналады". Ол 1875 жылы басталды, ал 1877 жылға қарай үлкен аймаққа тарады. 1877 жылдың қыркүйегінде Кеп шекарасында Мфенгу және Гкалека тайпалары арасында ұсақ тайпалық қақтығыс болды. Кейп үкіметі бұл дауды жергілікті полиция мәселесі деп қарады, бірақ Фрере дереу шекараға барып, көршілес тәуелсіз Гкалекаланд мемлекетіне соғыс жариялады. Фрере бұл дауды жоспарланған конфедерация үшін Гкалекаландты қоса алу мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Фрере сондай-ақ тәуелсіз африкалық мемлекеттердің болуы, оның сөзімен айтқанда, "ақ цивилизацияға қарсы жалпы және бірдей көтеріліс" қаупін тудырады деп алаңдады. 9-шы шекара соғысы көп ұзамай басталды. Транскей кхосасы 1878 жылдың басында лорд Челмсфорд пен тұрақты және отарлық әскерлердің шағын күшімен жеңіліп, аннексияланды. Фрере (1878 жылдың ақпанында) апелляция жасап, Колониялық кеңседен Кейптің сайланған үкіметін таратуға рұхсат алды. Содан кейін ол өзінің саяси одақтасы Джон Гордон Сприггке қуыршақ үкімет құруды сұрады. Бұл бұрын-соңды болмаған қадам Кейптегі конституциялық кедергілерді шешті, бірақ Оңтүстік Африкадағы қақтығыстардың күшеюімен және 1878 жылдың басында лорд Карнарвонның отставкасымен көлеңкеленді.
Зулу мен бур соғыстарының басталуы
Зулу патшалығы, король Четшвайо басқаруымен, британдық билікке тәуелсіз болды, бірақ Фрере Отарлау кеңсесіне конфедерация сәтті болуы үшін Четшвайо әскері жойылғанда және Зулуланд аннексияланғанда ғана мүмкін екенін жеткізді. Карнарвон Лондонда Отаршылдық хатшы қызметін атқарып тұрғанда бұл көзқарас қолдау тапты, бірақ оны алмастырған сэр Майкл Хикс Бич Оңтүстік Африкада соғыстан кез келген жағдайда болса да қашып жүруді қалады. Фрере Лондон мен Кейптаун арасындағы почтаның кешігуін пайдаланып, хаттарын Отарлау кеңсесінің соғысқа қарсылығын айналып өту үшін дұрыс уақытта жіберді. Содан кейін Фрере 1878 жылдың желтоқсан айында Четшвайоға орындауға болмайтын ультиматум жіберіп, тиімді түрде соғыс жариялады. Четшвайо Фреренің ультиматумын орындауға шамасы келмеді – тіпті ол қаласа да; Фрере лорд Челмсфордқа Зулуландты басып алуға бұйрық берді, осылайша Англо-зулу соғысы басталды. 1879 жылдың 11 қаңтарында британдық әскерлер Тугела өзенін кесіп өтті; он төрт күннен кейін Исандлуанадағы апат туралы хабар тарады, бұл Парламентке Фререні қайта шақыруды талап етуге жеткілікті болды. Алайда Биконсфилд оны қолдады, және ерекше келісім бойынша ол сынға алынды, бірақ қызметте қалуы сұралды. Фрере зулуларды "таяқтармен қаруланған жабайылар тобы" деп сипаттаған еді. Зулу мәселесі және Трансваальде пісіп келе жатқан наразылық өте қауіпті әсер етті. Елге конституция беруді кешіктіру ашулы бурларға, қарқынды өсіп келе жатқан азшылыққа, агитацияға себеп болды, ал Исандлуанадағы жеңіліс Британ империясының аймақтағы беделін түсірді. Ксоса және зулу соғыстарының салдарынан сэр Бартл 1879 жылдың сәуір айына дейін Трансваальдегі жағдайға толық назар аудара алмады, содан кейін ол Претория маңындағы 4000-ға жуық наразы бурлардың лагеріне баруға мүмкіндік алды. Жағдай қиын болғанымен, Фрере бурлардың құрметін олардың шағымдарын британ үкіметіне ұсынуға және оларға берілген уәделерді орындауға шақыру арқылы жеңіп алды. Бурлар, ақыры, Фрере үкіметтің айыптауын жариялайтын телеграмманы алған күні тарап кетті. Кейптаунға оралғаннан кейін ол өзінің жетістіктерінің көлеңкеде қалғанын байқады – біріншіден, 1879 жылдың 1 маусымында Зулуландтағы императорлық ханзада Наполеон Эженнің қазасы, содан кейін Трансвааль және Натал үкіметтері, сондай-ақ Оңтүстік Африканың шығыс бөлігіндегі жоғары комиссариат одан сэр Гарнет Уолслиге берілді. Осы аралықта Фрере саясатына қарсы бурлардың наразылығы 1880 жылдың желтоқсанында апатты Бірінші бур соғысына ұласты. Бірінші бур соғысы, британдықтардың Бронкхорстспруйт, Лэйнгс Нек, Шюинсхогте және Маджуба төбесіндегі шешуші жеңілісі бур республикаларының тәуелсіздігін растауға және Карнарвонның конфедерациялық жоспарының соңына әкелді.
Басотодағы қарулы соғыстың басталуы
Басуто халқының мекені Басутоланд 1872 жылдан бері Кейп колониясының номиналды бақылауында болды. Бірақ Кейп үкіметі Басото басшыларына дәстүрлі биліктері мен тәуелсіздіктерін сақтауға рұқсат берді. Кейптің одақтастары және сауда серіктестері болғандықтан, Басотолар оттық қарулармен жақсы жабдықталған еді. Фрере Xhosa соғыстары кезінде «Бейбітшілікті қорғау туралы заңды» (1879) ұсынды және африкалық текті барлық адамдарды қарусыздандыруға бұйрық берді. Басуто қарулы соғысы (1880) Басотолардың нәсілшіл және өкімшілдікпен қарапайымдыққа қарсы көтерілісінен кейін басталды. Премьер Джон Гордон Сприггтің Басотоларды қарусыздандыруға жасаған танымастығы төмен болды, және ол Басото жерін ақтардың қоныстануы үшін бөлуі жағдайды ушықтырды. Соның салдарынан болған соғыста британдықтар Калабанидегідей жеңіліске ұшырады, ал 1881 жылы соғыс тоқталып, Басотоға тиімді келісімге келді. Осы көтеріліс Лесотоның бүгінде тәуелсіз мемлекет болуының басты себебі, және ол қоршаған Оңтүстік Африканың бір бөлігі емес. Басуто қарулы соғысы басталғанда, Транскейдегі Xhosa халқы арасында да наразылық қайтадан көтерілді.
Еске алу
1880 жылы Фрере Лондонға қайта шақырылып, қызметтік тәртіп бұзғаны үшін жауапқа тартылды. 1880 жылғы көктемде Глэдстон үкіметі алғаш құрылғанда лорд Кимберли Фререні қайта шақыруға ниеттенбеген. Алайда, маусым айында Либералдық партияның бір бөлігі Глэдстоннан оны қызметтен босатуды өтінді, және премьер-министр көп ұзамай (1 тамыз 1880 ж.) оған келісті. Исандлуанадағы апат Бірінші бура соғысындағы ұятты жеңілістермен күшейді. Оның орнына сэр Гарнет Вулсли тағайындалды, кейін ол ойсыздықпен әрекет еткені үшін айыпталды және Уайтхолл тарапынан сөкпеге ұшырады.
Өлім
Қайтып келген соң Фрере Ауғанстан және Оңтүстік Африкадағы өзінің әрекеттеріне байланысты тағылған айыптамаларға жауап берді, бұл мәселе бұрын Гладстоунның Мидлотиан сөздерінде көтерілген болатын. Ол толыққанды ақталуын дайындап жатқанда 1884 жылдың 29 мамырында Уимблдонда қайтыс болды. Ол Санкт-Пол соборында жерленді.
Ескерткіштер
Фрере Оңтүстік Африка Корольдік қоғамын құрған және оның тұңғыш президенті болды. Карачидегі Фрере залы оның құрметіне салынған. Қала оның есімімен көше, даңғыл және қалаға ат қойды. Карачи грамматикалық мектебінің Фрере үйі оның құрметіне аталған. 1888 жылы Уэльс принці Темза жағасында Фрере ескерткішінің ашылуы болды. Австралияның Квинсленд штатындағы ең биік тау – Бартл Фрере тауы (1622 м) оның есімімен аталыпты, сондай-ақ Хейлиберидегі интернат та оның атымен аталған. Йоханнесбургтегі Парктаундағы бір көше де оның есімімен аталады. (Фрере көшесінде Нобель сыйлығының иегері Надин Гордимер де тұрған). Дурбанда оның құрметіне екі көше бар: кейін Бартл көшесі болып аталған Фрере көшесі. Кенияның Момбаса қаласындағы Фреретаун ауданы да оның есімімен аталған. 19 ғасырда Шығыс Кейптегі Фрере тауы (қазір КваБхака деп аталады) да оның құрметіне аталды. Ботаник Н. А. Дальцелл (1864) Г. Б. Фрере есімімен өсімдіктер туысын Frerea деп атады. Бұл бір ғана түрі бар монотиптік өсімдіктер туысы, атап айтқанда Frerea indica Dalzell. Дальцелл: «Сэр Х. Б. Е. Фрере, тек құрмет көрсету мақсатында ғана емес, сонымен қатар ол Үндістандағы ғылыми зерттеулерді әрдайым қолдап, насихаттаған және табиғатты жақыннан зерттегендіктен» деді.
Өмірбаяндары
Оңтүстік Африканың конфедерацияға қарсы көзқарасы туралы П. А. Молтеноның «Сэр Джон Чарльз Молтеноның өмірі мен дәуірі» (2 том, Лондон 1900) кітабынан оқыңыз. Бартл Фреренің өміріне арналған жаңа зерттеме, D. P. О’Коннордың «Зулу және Радж; Сэр Бартл Фреренің өмірі» еңбегі, Мартинеу жазған Виктория дәуірінде мүмкін болмаған Фреренің өмірі мен ниеттерінің толық мәліметтерін қарастырады. О’Коннор Фререні империялық қорғаныс саласындағы жетекші ойшыл ретінде көрсетеді. Ол Зулу соғысын жалпы әлемдік дағдарыс аясында қарастырады, бұл Ұлыбритания мен Ресей арасындағы соғысқа алып келуі мүмкін деп күтілген орыс-түрік соғысына (1877–1878) байланысты болды. Фрере Оңтүстік Африкаға осы маңызды аймақты Үндістанға қарайтын жолдағы берік бекініске айналдыру үшін жіберілді, бірақ Оңтүстік Африкадағы тұрақсыздық оның бұл міндетінен ыңғайсыздандырды.
Танымал мәдениет
Фрере рөлін Сэр Джон Миллс "Зулу таңғы жарығында" ойнады. Фильмде оның бейнесі керіс жағынан бейнеленген.