Кіріспе

1890 жылы жасалған орыс ұялы ағаш ойыншығы. Матрёшка қуыршақтары (/m/æ/t/r/i/'ɒ/ʃ/k/ə/ MATreeOSHkə;), сонымен қатар үймелеу қуыршақтары, ұялау қуыршақтары, орыс шай қуыршақтары немесе орыс қуыршақтары деп те аталады – бұл бір-бірінің ішіне салынатын, көлемі азая беретін ағаш қуыршақтар жиынтығы. Матрёшка атауы, негізінен "кішкентай ана" деген мағынаны білдіреді, ол Matryosha (Матрёша) сөзінің қысқартылған түрі, ал ол өз кезегінде орыс тіліндегі әйел есімі – Matryona (Матрёна) сөзінің қысқартылған түрі. Матрёшкалар жиынтығында ортасынан екіге бөлінетін ағаш фигура болады, сыртынан ашылғанда ішінде сол сияқты кішкентайрақ фигура табылады, оның ішінде тағы да басқа фигура болады, осылай жалғаса береді. Алғашқы орыс ұялы қуыршақ жиынтығын 1890 жылы ағаш өңдеу шебері және ағаш кескіш Василий Звёздочкин, Абрамцеводағы халық қолөнері суретшісі Сергей Малютиннің эскизі бойынша жасаған. Дәстүр бойынша, сыртқы қабаты сарафан киген әйел болып келеді, сарафан – ұзын, пішінсіз, дәстүрлі орыс шаруасының көйлегі. Ішкі фигуралар кез келген жынысты болуы мүмкін, ал ең кішкентай, ішкі қуыршақ әдетте бір ағаштан жасалған сәби болып келеді. Көркемдік шеберлік қуыршақтың әрқайсысын салудағы еңбекте жатыр, ол өте күрделі болуы мүмкін. Көп жағдайда қуыршақтар белгілі бір тақырыпқа бағынады, ал тақырыптар ертегілердегі кейіпкерлерден совет басшыларына дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Кейбір елдерде матрёшка қуыршақтарын "бабушка" деп атайды, бірақ олар орыс тілінде осылай танымал емес, "бабушка" (бабушка) сөзі "әже" немесе "қарт әйел" дегенді білдіреді.

Тарих

Бірінші орыс ұялы қуыршақ жиынтығы 1890 жылы Василий Звездочкиннің Балалар білім беру шеберханасында жасалған, ал дизайнын халық қолөнер шебері, орыс өнеркәсібі мен өнерді меценаттықпен қолдаған Савва Мамонтовтың Абрамцево усадьбасында жұмыс істеген Сергей Малютин жасады. Мамонтовтың інісі Анатолий Иванович Мамонтов (1839–1905) балалар ойыншықтарын жасау және сату үшін Балалар білім беру шеберханасын құрды. Қуыршақтарды Малютин суреттеді. Малютиннің қуыршақ жиынтығы сегіз қуыршақтан тұрды – ең сыртқысы дәстүрлі киім киген, қызыл таяқшалы әтеш ұстаған ана болды. Ішкі қуыршақтар оның балалары – қыздары мен ұлы, ал ең ішкісі – нәресте. 1890 жылдардың соңында Балалар білім беру шеберханасы жабылды, бірақ матриошка жасау дәстүрі он төртінші ғасырдан бері ойыншық жасау орталығы ретінде танымал Ресей қаласы Сергиев-Посадқа көшті. Көздер қуыршақтың сипаттамасында әртүрлі пікірде: дөңгелек, қуыс дарума қуыршағы, шала кәрі буддалық монахты бейнелейтін, немесе Жеті бақытты құдайдың ұялы қуыршағы деп сипаттайды. Савва Мамонтовтың әйелі 1900 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде осы қуыршақтарды таныстырды, онда ойыншық қола медаль жеңіп алды. Ұзақ өтпей, матриошка қуыршақтары Ресейдің бірнеше жерінде жасалып, бүкіл әлемге таратылды.

Өндiру

Әдетте, матриошка қуыршақтары липа ағашынан жасалады. Көпшілік оларды бір тілім ағаштан жасалған деп қате түсінеді. Шын мәнінде, олар келесілерді пайдалана отырып жасалады: теңгерім таяқшасы бар токарлық станок, төрт түрлі ауыр, ұзын кескіш (ілмек, пышақ, құбыр және қасық) және "қуыршақтың әрбір өлшеміне арналған қолмен жасалған ағаш қалыптар жиынтығы". Құралдарды ауылдың теміршісі машина біліктерінен немесе басқа да қолға түскен металлдардан қолмен соғады. Ағаш кесуші әрбір ағаш қалыптар жиынтығын ерекше өңдейді. Ұялап салынатын жиынтықты жасау үшін бірнеше ағаш тілімдері мұқият кесіледі.

Қуыршақтардағы тақырыптар

Матреошка қуыршақтары көбінесе белгілі бір тақырып бойынша жасалады; мысалы, дәстүрлі киім киген шаруа қыздары. Алғашқыда тақырыптар көбінесе дәстүрге немесе ертегілерден алынған кейіпкерлерге негізделген, бұл қолөнер дәстүріне сай келетін. Бірақ 20-шы ғасырдың соңынан бері олар ауқымын кеңейтіп, Ресей басшыларын да қамтыды. Матреошканың кең таралған тақырыптары – гүлдер мен табиғат. Көбінесе Рождество, Пасха және дін қуыршақтың тақырыбы ретінде қолданылады. Қазіргі заманғы суретшілер туристерге арналған баламалы таңдау ретінде ұялы қуыршақтардың көптеген жаңа стильдерін жасайды. Оларға жануарлар жинағы, танымал саясаткерлердің, музыканттардың, спортшылардың, ғарышкерлердің, «роботтардың» және танымал киножұлдыздардың портреттері мен карикатуралары кіреді. Бүгінде кейбір ресейлік суретшілер нақты санаттардағы нысандарға, адамдарға немесе табиғатқа арналған тақырыптық матреошкаларды салуға маманданған. Матреошка стилімен ерекшеленетін аймақтар: Сергиев Посад, Семионово (қазіргі Семенов қаласы), Полховский Майдан және Киров қаласы.

Саяси матрешкалар

1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басындағы Перестройка кезінде сөз бостандығы Кеңес Одағының басшыларын матриошканың тақырыбына айналдырды, ең үлкен қуыршақ сол кездегі Михаил Горбачевты бейнеледі. Бұл қуыршақтар сол кезде өте танымал болды және Горбачевтың атымен аталған «Горба» немесе «Горби» деген лақап атқа ие болды. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Ресей басшылығының алмасуымен жаңа үлгілерде Борис Ельцин, Владимир Путин және Дмитрий Медведевтер бейнелене бастады. Көптеген жиынтықта қазіргі басшы ең үлкен қуыршақ болып келеді, ал оның ізінен келгендері көлемі бойынша кішірейеді. Қалған кіші қуыршақтарда Леонид Брежнев, Никита Хрущев, Иосиф Сталин, Владимир Ленин және кейде Николай II және Петр I сияқты тарихи тұлғалар да кездеседі. Юрий Андропов пен Константин Черненконың мерзімі қысқа болғандықтан, олар сирек бейнеленеді. Кейбір сирек жиынтықтарда қазіргі басшы ең кішкентай қуыршақ ретінде бейнеленеді, ал оның ізінен келгендері көлемі ұлғаяды, көбінесе Сталин немесе Ленин ең үлкен қуыршақ болып келеді. РСФСР Президенті лауазымының орнатылуы мен Кеңес Одағының ыдырауы арасындағы қысқа кезеңде Горбачевтан бұрын Ельцин бейнеленген жиынтықтар жасалды, себебі Ельцин де, Горбачев та бір уақытта үкіметте маңызды лауазымдарда болды. Медведев президенттік лауазымда болған кезде, Путиннің Ресей Премьер-министрі ретінде үкіметте маңызды рөл атқарғандықтан, Медведев пен Путин ең үлкен қуыршақты бөлісе алады. Путин Ресейдің төртінші президенті болып қайта сайланғаннан кейін, Медведев әдетте Ельциннен кейін келіп, Путинге дейін орналасады, себебі Путиннің рөлі тек ең үлкен қуыршақ ретінде ғана қарастырылады. Саяси матриошкалар әдетте бір жиынтықта бес-он қуыршақтан тұрады.

Әлемдік рекорд

Әлемдегі ең үлкен матриошка кукшалары жиынтығы – 2003 жылы Ресейдің Юлия Березницкаясы қолмен бояған 51 даналық жиынтық. Жиынтықтағы ең биік қуыршақтың өлшемі ; ең кішісі, қатар тізілгенде қуыршақтардың ұзындығы .

Ұя салу және пияз метафоралары

Матреошкалар метафоралық түрде де қолданылады, дизайн парадигмасы ретінде, "матреошка принципі" немесе "ішіне салынатын қуыршақ принципі" деп аталады. Бұл көптеген басқа табиғи және қолданбалы нысандардың дизайнында кездесетін "ұқсас нысанның ішіндегі нысан" қарым-қатынасын көрсетеді. Бұл қолданысқа мысалдар: "матреошка миы", Matroska медиа контейнері форматы және көп қабырғалы көміртек нанотүтікшелерінің "орыс қуыршағы" моделі. Пияздың сыртқы қабатын аршысаң, ішінде осыған ұқсас пияз болады. Дизайнерлер бұл құрылымды киімді қабаттап кию немесе үстел жасау сияқты жағдайларда қолданады, онда кішкентай үстел үлкенінің ішіне, ал одан кішкентайы оның ішіне салынады. Матреошка қуыршағының (немесе пиязға баламасының) метафорасы төмен салықты аймақтардағы (мысалы, офшорлық салық бейіштеріндегі) салықтан қашу схемаларында қолданылатын қалқан компаниялар мен ұқсас корпоративтік құрылымдарды сипаттау үшін де қолданылады. Бұл метафора сонымен қатар спутниктер мен ғарыштағы күдікті қару-жарақтарды сипаттау үшін де пайдаланылған.

Басқа метафоралар

Матреошка көбінесе орыс мәдениетінің аналық жағының символы ретінде қарастырылады. Ресейде матреошка отбасы және ұрпақ жалғасумен байланысты. Матреошка "Ана Ресей" атауының символы ретінде қолданылады. Матреошка қуыршақтары ананың ішінде баласын көтеріп жүргенін бейнелейтін дәстүрлі сурет, және олар аналардың ұрпақтан ұрпаққа отбасылық дәстүрді жалғастыру тізбегін көрсетеді. Бұдан әрі, матреошка қуыршақтары дене, жан, ой, жүрек және рухтың бірлігін көрсету үшін пайдаланылады.

Эмоджи ретінде

2020 жылы Юникод консорциумы матриошка қуыршағын (🪆) v.13 нұсқасында жаңа эмодзи таңбаларының бірі ретінде бекітті. Матриошка немесе ұялы қуыршақ эмодзиін консорциумға Джеф Грей Ресей, Шығыс Еуропа және Қиыр Шығыс Азия мәдениетінің діни және саяси байланысы жоқ символы ретінде ұсынды.