Кіріспе

Анатомияда ось (латынша axis – "білігі") – омыртқаның екінші мойын омыртқасы (C2), атластың төменінде орналасқан, және бас осыған тіреледі. Жұлын ось арқылы өтеді. Осьтің ерекше белгісі – сүйектің жоғарғы бөлігінен тік көтерілетін, денс деп аталатын мықты сүйек тігізігі.

Құрылымы

Денесі алдыңғы немесе артқы жағынан тереңдеп, алдыңғы жағынан төмен қарай созылып, үшінші омыртқаның жоғарғы және алдыңғы бөлігін жабады. Оның алдыңғы бетінде лонгус-колли бұлшықтарының бекітілуі үшін екі бүйірлік ойысты бөліп тұратын орталық бойлық қырлары бар.

Үйлер

Одонтоидтық процесс немесе тірек деп те аталатын денс – осьтің ең айқын көрінетін ерекшелігі. Омыртқаның негізгі денесімен қосылған жерінде шамалы тарalma байқалады. Денстің денеден ажырауы os odontoideum деп аталады және ол жүйкелер мен қан айналымын қысу синдромын тудыруы мүмкін. Оның алдыңғы бетінде атластың алдыңғы доғасымен буын құрау үшін сопақ немесе дерлік дөңгелек беті бар. Мойынның артқы жағында, көбінесе бүйір беттеріне дейін созылып, көлденең атланттық байламға арналған беткей ойыс бар, ол процесті орнында ұстап тұрады. Апекс сүйір болып келеді және апикальды одонтоидтық байламға бекітіледі. Апекстің төменгі жағында процесс біршама кеңейеді және екі жағынан да қанатты байламға бекітілуі үшін дөңгелек іздер қалдырады; бұл байламдар процесті бас сүйегіне жалғастырады. Одонтоидтық процестің ішкі құрылымы денеге қарағанда тығыз. Одонтоидтық тірек – атлас пен осьтің өсуінің біріккен нөмірі. Тіректің алдыңғы жағында буындық беті бар және ол атластың алдыңғы доғасымен буын құрайды. Бұл салмақ көтермейтін буын. Қанатты байламдар, апикальды байламдармен бірге, одонтоидтық тіректің еңіс жоғарғы жиегінен үлкен тесіктің жиектеріне дейін жалғасады. Ішкі байламдар бас айналуын шектейді және өте мықты. Әлсіз апикальды байлам крест тәрізді байламның жоғарғы бойлық сүйегінің алдында орналасқан және одонтоидтық тіректің апексін үлкен тесіктің алдыңғы жиегімен қосады. Бұл – нотохордтың талшықты қалдығы.

Басқа ерекшеліктері

Педикулалар кең және берік, әсіресе алдыңғы жағында, онда олар дене қабырғаларымен және тіс тәрізді өсіндінің түбірімен бірігеді. Олар жоғары жағынан жоғары буын беттерімен жабылады. Ламиналар қалың және берік. Олар C7 ламиналарымен бірге мойын омыртқасының тұрақтылығында маңызды рөл атқарады. Омыртқа арнасы үлкен, бірақ атластан кішкентай. Көлденең өсінділер өте кішкентай, әрқайсысы бір түйінмен аяқталады. Әрбір өсінді көлденең тесікпен тесілген, ол көлбеу жоғары және жаққа қарай бағытталған. Жоғары буын беттері дөңгелек, сәл дөңес, жоғары және жаққа қарай бағытталған, және денеге, педикулаларға және көлденең өсінділерге тіреледі. Төменгі буын беттері басқа мойын омыртқаларындағыдай бағытталған. Жоғары омыртқалық ойықтар өте шалқақ, және олар буын өсінділерінің артында орналасқан. Төменгі омыртқалық ойықтар басқа мойын омыртқаларындағыдай, буын өсінділерінің алдында орналасқан. Тікенді өсінді үлкен, өте берік, астыңғы бетінде терең ойыс бар және екі тармақты ұшына ие.

Түрлілігі

Контактілік спорт түрлері аномалиялық тісқабырғасы бар адамдарға қарсы көрсетілмейді, себебі кез келген күшті соққы қатаң жарақатқа алып келуі мүмкін. Бұл оданбай тісқабырғаның қалыптан ауытқуы бірінші және екінші мойын омыртқаларының (С1 және С2) арасындағы тұрақсыздыққа себеп болуы мүмкін.

Даму

Бұрыштық омыртқа бес негізгі және екі қосымша орталықтан қалыптасады. Оның денесі мен омыртқалық аркасы басқа омыртқалардың сәйкес бөліктері сияқты, яғни денеге бір орталық, ал омыртқалық аркаға екі орталықтан қалыптасады. Аркаға қатысты орталықтар ұрықтың жетінші немесе сегізінші аптасында пайда болады, ал денеге қатысты орталықтар шамамен төртінші немесе бесінші айда пайда болады. Одонтоидтық процесс, яғни тісті өсінді бастапқыда дененің төменгі бөлігі қалыптасқан шеміршек массасының жоғарыға қарай жалғасуынан тұрады. Жүктіліктің алтыншы айында осы процесс негізінде екі орталық пайда болады: олар бүйірлік орналасқан және туылмас бұрын бірігіп, конустық екі бөліктен тұратын, жоғары жағында терең тілік бар массаны құрайды. Тілік қабырғалары мен процесс шыңы арасындағы кеңістік үшбұрышты шеміршек бөлігімен толтырылады. Процесс негізі денеден шеміршек дискісімен бөлінген, ол шеттерінен біртіндеп сүйектеледі, бірақ қарт жасқа дейін орталық бөлігі шеміршек күйінде қалады. Осы шеміршекте атластың төменгі эпифиздік пластинасының және біліктің жоғарғы эпифиздік пластинасының бастамалары кездесуі мүмкін. Тісті өсіндінің шыңы екінші жылға қарай пайда болатын және он екінші жылға қарай бірігетін жеке орталыққа ие, бұл атластың жоғарғы эпифиздік пластинасы болып табылады. Бұған қоса, сүйек денесінің төменгі бетінде жұқа эпифиздік пластинаға арналған қосымша орталық бар.