Кіріспе
1980 жылы Пат Конройдың романы
Роман
"Тәртіптің иелері" - Пат Конройдың 1980 жылы жазған романы, кейіннен 1983 жылы сол атпен фильмге бейімделді. Оқиғаның ортасында Уилл Маклин тұр, ол Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы құрастырылған Каролина әскери институтында төртінші курста оқып жатыр. Уиллдің өмірлік тәжірибесі Пат Конройдың Шарльстондағы нақты әскери колледждегі өміріне негізделген. Оқиғаны 1963-1967 жылдар аралығында институтқа қатысқан Уилл өз атынан баяндайды. Уилл институттағы жылдары туралы айтады, әсіресе мектептегі қатыгездік пен зорлық-зомбылық мәдениетіне ерекше назар аударады. Институтты бітіруге лайық емес деп есептелген курсанттарды кез келген тәсілмен оқудан шығаруға тырысатын құпия қоғамды ашқаннан кейін, Уилл бітіру және адам өмірі қауіптің астында екенін түсінеді.
Өмірбаян
Конрой The Citadel-де курсант болып оқыған кездегі тәжірибесін пайдаланғанымен, сонымен қатар Норвич университеті мен VMI-нің дәстүрлері мен орналасқан жерлеріне сілтеме жасаса да, бұл оқиғаның шындыққа негізделмегенін, өзінің немесе басқа әскери академия түлектерінің өмірінен алынбағанын айтты. Citadel түлектері романды сынап, оны мектеп туралы сырлы және жағымсыз әңгіме деп есептеді. Конрой өз альма-матерінен шеттетіліп, кітабы жарық көргеннен кейін 20 жылдан астам уақыт бойы кампусқа қабылданылмады. 2000 жылы The Citadel Конройды құрметті доктор дәрежесін алу үшін кампусқа шақырды, ал келесі жылы оны бітіру салтанатында сөз сөйлеуге шақырды.
Сюжет
Қартайған Уилл Маклин, бітіргеннен кейін белгісіз жылдар өткен соң Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Каролина әскери институтына оралып, институттағы өмірі туралы әңгімелейді. 1966 жылы Уилл институттың төртінші және соңғы курсында баскетбол стипендиясымен ағылшын тілі мамандығын оқыды. Уилл әскери карьераға қызығушылық танытпады және тек әкесінің арқасында институтқа келді, ол да бұрынғы түлек болатын. Әкесі Уилл оқуға түскенге дейін бірнеше жыл бұрын қайтыс болды, ол институттың түлектер сақинасын киюге уәде берген еді. Ол көбінесе жақсы көрінеді, профессорлары мен әріптестері оның адалдығы мен әділдігін мойындайды, бірақ ол сондай-ақ сарказмды және тәуелсіз. Уилл қатаң әскери ортаға бейімделуге тырысады, бірақ ең жақын достарына айналған үш үйдес жолдасынан жұбаныш табады: Чарльстонның жоғарғы топтағы отбасының ұлы Трэд Сент-Крой, және Солтүстіктен келген екі күшті итальян-американ жігіті, Данте "Пиг" Пигнетти және Марк Санторо. Олардың барлығы бітіруді асыға күтеді, бірақ Уиллдің достары Вьетнам соғысына қатысады, ал Уилл оған қарсы. Дегенмен, Уилл институтты баскетболдан өкілдік етуімен мақтанады. Соғысқа қарсы болғанымен, ол институттың әскери байланысының салдарынан басқа колледждердің студенттерінен көретін кемсітушілікке қарсы тұрады, оны өз алаңындағы ойындарда байқайды. Мысалы, Вилл Вирджиния әскери институтына қарсы, олардың ең үлкен қарсыласы саналатын ойын ойнағанда, VMI бүкіл маусым бойы оны және оның командаластарын мазақтамаған жалғыз команда болғанын атап өтеді. Армияның зейнеткер полковнигі, кадеттер командирі Томас "Айғыр" Беррино Уиллден институттың алғашқы қара нәсілді кадеті Том Пирске көңіл бөлгісін сұрайды, өйткені Уилл нәсілдік интеграцияға қарсы емес жалғыз кадет. Уилл сондай-ақ жоғарғы топтағы Чарльстондық отбасынан шыққан Энни Кейт Гервейспен құпия қарым-қатынас жасайды, ол оған үйленуден бас тартқан жігіттен жүкті болған, бірақ олардың қарым-қатынасы құлайды, өйткені Уилл ирланд-американ, католик және бай емес. Уилл көптеген жоғарғы сынып оқушыларының нысанасына айналған, қиындыққа тап болған бірінші курс студенті Потитке көмектесуге тырысады. Институттың бірінші курс студенттеріне қатысты қатыгездікке төтеп бере алмағанына ұялған Потите өзін-өзі асып, Комендант кеңсесінің бақылауынан тыс жерде азаптауға ұшыраған "жаңадан келгендерді қабылдайтын үй" туралы қорқынышты хабарлама қалдырады. Уилл үш жыл бұрынғы өз плебелік жылын еске алады. Уилл аман қалудың жалғыз жолы - сыныптастарымен бірге кадрларға қарсы жақын байланыста болу екенін біледі. Колледжге баскетбол стипендиясымен түскен Уилл баскетбол командасының басқа мүшелері де оны қорғайды, олар Уиллге дене зияны келтірілгісін келмейді және бір сәтте оны айрықша қатыгездікпен қорқытудан құтқарады. Уиллдің сыныптастарының көпшілігі соншалықты бақытты емес, олар қатаң қысымға байланысты мектептен кетеді. Бір жаңадан келген студент тез танымал болады: Боби Бентли, ол қысымнан уринация проблемасына тап болады, бірақ басқа жағынан өте жақсы физикалық формада. Бентли өзін және сыныптастарын тастап кетуден бас тартады және жоғарғы сынып оқушылары ойлап тапқан барлық азаптарға төтеп береді. Дәстүрлі әскери дайындық әдістері Бентлиді бұзуға мүмкіндік бермейді және оның сыныптастары біртіндеп оны қоршап, Уиллдің кадрларын бүкіл кадеттер корпусының мазақ етуіне айналдырады. Бір күні кешке Бобби Бентлиді бейтаныс адамдар кампустан алып кетеді және келесі күні белгісіз себептермен Институттан кетеді. Бірінші курс студенті Боби Бентлиді кадеттердің құпия қоғамы бақылап отырғанын және R компаниясының кадрлары Бентлиді мектептен шығара алмағаны белгілі болғаннан кейін, Он әрекет етуге шешім қабылдады деп мәлімдейді. Жыл соңында Уиллдің бірінші курс студенттері кадеттер ретінде танылады, ал қатыгездік тоқтатылады. Уилл болашақ ұрпақтарды азаптауға қатыспайтынына, ұйымдасқан қатыгездіктің ешқандай құндылығын көрмейтініне уәде береді. Уилл соңғы курста оқып жатқанда, ол Он туралы жаңа хабарларды естиді, бұл құпия институттың құпия қоғамы, оның мүшелері институттың ең үлкен қасиеттерін бейнелеу үшін таңдалады. Он кейбір кадеттерді "сақина киюге" (яғни Институттың түлегі болу, сыныптық сақина кию арқылы белгіленеді) қабылдауға болмайтын деп санайды, олар кез-келген қажетті құралдармен шығарылады. Тарих факультетінің профессоры, оның кеңесшісінің көмегімен Уилл Онның нақты екенін және Пирсті мектептен шығаруға тырысып жатқанын біледі, осылайша институтты толығымен ақ түсті етуді көздейді. Сонымен қатар, Уилл және басқа соңғы курс студенттері салтанатты рәсімде сыныптық сақиналарын алады, ал Уилл Вирджиния әскери институтына қарсы, төрт уақыттан астам созылған баскетбол ойынында жеңіске жетеді. Энни Кейт баласы тумайды және Уиллді қабылдамайды, жүктілік кезеңін ұмытқысы келеді. Уилл Онды одан әрі зерттейді және Боби Бентлимен қайта кездеседі, ол плебелік жылында үйге апарылғанын, азапталғанын және соңында Он оны өртеуге дайындалғанда мектептен кетуге келіскенін айтады. Бентлидің мектептен кетуіне себеп азап болмағанын, керісінше, ондай ұйыммен байланыс құруды қаламағанын айтады. Бентли олардың плебелік жылынан бір мүшені есіне алады. Уилл, Марк және Пиг осы мүшені жақын маңдағы құқық мектебінің студенті екенін анықтайды, оларды шақырып, оны азаптап, үйдің орнын ашады, ол институттың суперінтенданты, генерал Бентли Дюреллге тиесілі плантация үйі. Пирс Онмен ұрланғанда, Уилл үйге барады және Пирстің азаптауын тоқтатады. Пиг және Марк Уиллді құтқару үшін келеді, бірақ Он олардың қарсы тұруға тырысып жатқанын біледі. Пирс үнсіздікке мәжбүр болады, ал Он Марк, Пиг және Уиллді мектептен шығару үшін науқан бастайды. Пиг Онның құпия кодексін бұзуға ұшырайды және сотта жеңіледі, тіпті Уилл, Трэдд және Марк оның қорғанына шығып, оның кінәсіз екенін айтса да. Ол мектептен қуылғаннан кейін пойыздың алдына секіріп, өліп қалады. Уилл мен Марк көп ұзамай түрлі айыптар ала бастайды, нақты және жасалған. Олар қуылмас бұрын, Уилл Трэдд әкесінің Он мүшесі болғанын біледі. Олар оның күнделіктерін оқып, барлық қазіргі және бұрынғы мүшелердің есімдерін анықтайды. Олар Трэддтің олардың сыныбындағы Он мүшесі екенін және бастапқыда бөлмелестері туралы хабарлағанын да біледі. Одан кейін Уилл Трэдтке қарсы тұрып, олардың достығын аяқтайды. Артық айыптарға байланысты қуылмас бұрын, Уилл генерал Дюреллге олармен Маркқа бітіруге рұқсат беруді талап етеді, олардың көптеген бұзушылықтарын және институттың түлегі олардың ұрлағанын шағымдануын айтады. Содан кейін Аю генералдың кеңсесіне кіріп, институттан қуылған көптеген кадеттердің Онның болуы мен әрекеттерін сотта куәлік беруге дайын екенін хабарлайды. Генерал Дюрелл баспасөзге ашып беру қаупіне тап болғанда, Марк ақпаратты поштаға дайындап, сыртта көрінгенде мойынсұнады. Уилл мен Марк бітіруге рұқсат алады, бірақ генерал Дюрелл полковник Берриноны командирліктен босату туралы шешімін өзгерте алмайды. Генерал мен Он өз билігімен аман қалады, бірақ бұрынғыдан гөрі шаршаған, өйткені оларға қарсы тұрып жеңген қарсылас пайда болды. Бітіру алдында Уилл Энни Кейттен хат алады, оның оған қолдау көрсеткені үшін алғыс айтады және ол табатын әйелге жақсы күйеу болады дейді. Бітіру туралы ойланып, Уилл оның жеті сыныптасы Вьетнам соғысында қаза табатынын айтады.
Кейіпкерлер
Уилл Маклин – Басты кейіпкер және баяндаушы, колледж жылдары Пэт Конройға негізделген. Уилл тәуелсіз, құрметсіз және сарказмға толы, сыныптастарының көпшілігінен айырмашылығы, бітіргеннен кейін әскерге қатысуға ниеті жоқ. Дегенмен, ол кампуста әділ, мейірімді және адалдығымен көзге түседі. Сыныптастарының көпшілігінен өзгеше, Уилл кадет жеке дәрежесінен асып өтпейді. Оқиға бітіргеннен кейін біраз уақыт өткен соң еске түсіріледі. Трэд Сент-Кройс – Уиллдің бөлмедесі және досы, өте бай және беделді Чарльстон отбасынан шыққан. Уилл оған және оның ата-анасына, Абигейл мен Коммерс Сент-Круаға жақын болды, бірақ олардың достығы Уиллдің «Он» мүшесі екенін білгеннен кейін аяқталады. Данте «Пиг» Пигнетти – Уиллдің бөлмедесі және досы, Филадельфиядан келген күшті итальян-американ. Ол кедей отбасынан шыққан, зорлыққа бейім және достары мен никелес әйелі Терезаны қорғауға бейім. «Он» оны құрмет кодексін бұзғандық үшін ұстағаннан кейін Институттан қуғынға ұшыратып, өзін-өзі өлтіруге итермелейді. Марк Санторо – Уиллдің бөлмедесі және досы, Филадельфиядан келген тағы бір итальян-американ, ол Уиллге соңына дейін адал. Бітіргеннен кейін біраз уақыттан соң Вьетнамда соғыста қаза табады, Вьетнам соғысының ең марапатталған Каролина әскери институтының түлегі. Том Пирс – Институтқа келген алғашқы қара нәсілді студент, оны Уилл бақылап, оның жаңадан келген жылында жақсы оқуын қамтамасыз етуге міндетті. Пирс Институттағы алғашқы жылын аман қалды, бірақ «Он» оны үндемеуге қорқытып, ақырында Уиллмен байланысын үзді. Энни Кейт Джервес – Чарльстонның жоғарғы топқа жататын, қиын жағдайға түскен жас жүкті әйел, онымен Уилл достық қарым-қатынас орнатып, кейін ғашық болады. Энни Кейт жүктілігін жасыруға мәжбүр болғандықтан жалғыздыққа ұшырайды, өйткені баласының әкесі оған үйленуден бас тартады. Энни Кейт баласының өлі туылғаннан кейін Уиллмен қарым-қатынасын тоқтатады. Ол колледжге түсу үшін Калифорнияға көшіп кетеді және Уиллден онымен байланыспауын сұрайды, бірақ Трэд баланың әкесі екенін Уиллге растамайынша емес. Генерал Бентли Дюррелл – Каролина әскери институтының президенті, жоғары марапатталған зейнеткер АҚШ армиясының генералы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы қызметімен танымал, Институттың түлегі және «Он» тобының мүшесі. Бастапқыда Уилл генерал Дюрреллге құрметпен қараған кадеттер корпусының көптеген өкілдерінің бірі, бірақ генерал Дюрреллдің «Он» тобының іс-әрекеттерінен толыққанды хабардар екенін және олардың күш-жігеріне белсенді түрде көмектескенін білгеннен кейін пікірін тез өзгертеді. Бобби Бентли – Уиллдің сыныптасы, ол бірінші курста өзін суға батыруына байланысты жоғары сынып оқушыларының мазақтарына ұшырайды. Оның қатыгездікке төзімділігі Уиллдің сыныптастарын бірігуге шақырады, бірақ оны ақырында «Он» тобы қуғынға ұшыратады. Полковник «Ақ аю» Беррино – Институттағы тәртіпті сақтау және студенттерге көмек көрсетуге жауапты кадеттер командасының командирі. Кадеттер корпусында өте қорқынышты және құрметтелетін «Ақ аюдың» қатал және қатыгез сыртқы түрі оның терең сезімталдығын жасырады. Кадеттер арасында айтылмаған ереже бар: егер біреуге көмек керек болса және басқа ешкімге жүгіне алмаса, «Ақ аю» бар күшімен көмектеседі. Бұл кейіп Конройдың алғашқы кітабы «Бу» тақырыбындағы әйгілі лейтенант-полковник Томас «Бу» Курвозиге негізделген, ол Цитадельдегі бұрынғы көмекші командирі болған. Джон Александр – 1967 жылғы сыныптың «алтын жігіті» және «Он» тобының мүшесі, Александр кадеттер корпусының 4-ші батальонына қолбасшылық етеді және төртінші сыныптан бастап Уиллдің жеке жауы болды. Александр сырттан үлгілі «Институт адамы», барлық әскери ережелерді мінсіз сақтайды және кадет дәрежесінде жоғарылайды, бірақ өмірінің кейінгі кезеңінде қараңғылыққа сіңіп кетеді. Полковник Эдвард Т. Рейнольдс – Институтта Уиллдің ұстаздарының бірі ретінде пайда болған, құмар, ашулы және семіз тарих профессоры, Уиллдің төртінші сыныптарындағы қорлаулар алмасуынан кейін. Кадеттер оны «Ұлы Эдвард» деп атады, өйткені ол өзінің өркениетті және өзімшіл лекция стилімен, Уиллдің «Он» тобы бар екенін табуға тырысуына үнсіз көмектеседі. Джон «Бакки» Потиет – Уиллтің баптаған шәкірті, Институттағы қатыгездікпен күресіп жатқан жаңадан келген студент. «Он» оны ұрлап, азаптап, Уиллді күйзеліске түсіргеннен кейін өзін-өзі өлтіреді.
Қабылдау
Роман көбінесе жағымды пікірлер алды.
Фильмге бейімделу
Роман 1983 жылы Дэвид Кит Уилл Маклин және Роберт Проски Полковник "Айғыр" Беррино рөлінде ойнаған сол аттас фильмнің сценарийіне бейімделген. Фильмнің нұсқасы толыққанды Маклиннің соңғы курсында өтеді, ол Пирсті қорғауға шақырылады. Фильм үшін бірнеше сюжеттік желі өзгертілді: Роман бойынша Потете өзін асып өлтіреді, ал бұрын шатырдан секіріп өліміне әрекеттенген болатын (оны Марк пен Уилл тоқтатып қалған). Фильмде ол шеттетілген, бірақ өзін-өзі өлтіруге бейім емес. Ол бір төбеден екіншісіне секірудің қауіпті тәуекелін жасаса, қабылданатынын айтады. Потете бұл әрекетке тырысып, құлайды. Маклинге Пирсті қорғау міндеті, Маклиннің либералды көзқарастары ескерілгендіктен берілді. Фильмде Маклинге өзінің жеке курсында қорғағаны үшін Айғырға өтемақы төлеу міндеті жүктелді. "Намыстың жолынан" өткеннен кейін Пигнети жылдам келе жатқан пойыздың алдына қасады және өзіне қол жұмсайды. Фильмде ол өзіне шақырылған таксиге отырып, енді көрінбейді, ал Уиллдің Дюрреллмен келісімінің бір бөлігі ретінде Пигнети Институтка қайта оралады және білімін аяқтауға мүмкіндік алады. Треддтің Онға қосылу себептері фильмде толыққанды түсіндірілмейді, ал романның "Асыл ханзада" атты қосымшасы Треддтің әйелдік сипаты бейнеленбеген. Кітапта да, фильмде де Тредд әкесі де мүше болғанын мойындайды, бұл оған мұрагерлік мәртебе берді және Институттың ең жоғары құрметі – Онға мүшелік етуге құштар болды. Фильмде Тредд Онның жасаған зұлымдықтарына өкініш білдіреді. Фильмде Треддтің еркектік қасиеттеріне қысқаша тоқталады, Коммерция Уиллтің формада жақсы көрінетінін мақтайды, ал Тредд "қару-жарақ киген болса да" әскери адамға ұқсамайды. Маклин мен оның бөлмелес Трэд Сент-Кройдың заңсыз және соңында өлі туған баласының анасы Энни Кейт Гервейске қатысты сюжеттік желі фильмде жоқ. Фильмде Пирс Маклинге арқасын бұрғаны үшін кешірім сұрайды, мұны аман қалу үшін жасағанын түсіндіреді, егер ол аман қалмаса, "келесі қара нәсілді адамның мойнына тас сияқты менің жетістіктерім ілінеді". Роман бойынша Маклин Пирспен бұдан кейін ешқандай байланыс жасамайды. Роман генерал Дюрреллдің ұлының өлімі туралы айтады, оны Уилл әкесінің көлеңкесінен шыға алмаған қарапайым курсант ретінде еске алады. Бұл хабар курсанттарды генерал Дюреллдің үйіне баруға мәжбүр етеді, онда оның әйелі курсанттарға ашуланып, "Вьетконгты өлтіруді" бұйырады. Фильмде сақина тарту рәсімі генерал Дюрреллдің ұлының соғыста қаза тапқаны туралы хат оқып беруімен тоқтатылады. Уилл мен басқалар Дикси әнін орындаған мистер мен миссис Дюрреллдің алдында шам жағып, құрмет көрсетеді.
In the novel, Poteete successfully kills himself by hanging, having earlier being unsuccessful in killing himself jumping off a roof (having been thwarted by Mark and Will). In the film, he is an outcast but not suicidal. He is seen saying he will be accepted if he performs the dangerous stunt of jumping from one rooftop to another. In his attempt to do so, Poteete misses and falls. McLean was assigned the duty of protecting Pearce because of McLean's perceived liberalism. In the film, McLean was assigned the duty to repay The Bear for protecting him during his own plebe year. After his "walk of shame", Pignetti commits suicide by walking into the path of a speeding train. In the film, he simply gets into a taxicab called for him and is never seen again, and as part of Will's deal with Durrell, Pignetti is to be reinstated at the Institute and allowed to complete his degree. Tradd's motivation for joining The Ten is not as well explained in the film, and the novel's entire "Honey Prince" subplot of Tradd's effeminate nature is never depicted. In both the book and film, Tradd admits it was his father also being a member, ensuring him legacy status, and was enthralled with membership in The Ten being the Institute's highest honor. Tradd in the film expresses some remorse over The Ten's misdeeds. The film makes a brief aside to Tradd's lack of manliness, with Commerce commending how Will looks good in uniform whereas Tradd does not seem soldierly "even if he was wearing a suit of armor". The entire plotline concerning McLean and Annie Kate Gervais, the mother of his roommate Tradd St Croix's illegitimate—and ultimately stillborn—child, is not in the film. In the film, Pearce apologizes for turning his back on McLean, explaining that he did it because of survival, and if he did not make it, "the next nigger has my record around his neck like a rock". In the novel, McLean has no further contact with Pearce after that. The novel speaks of the death of General Durrell's son, who Will remembered as an obscure cadet who could not escape his father's shadow. The notification of this death causes the cadets to go to General Durell's house, where his wife requests the cadets in bright anger to "kill Vietcong". In the film, the ring ceremony is interrupted with General Durrell reading a letter of his son being killed in action. Will and the others then hold a candlelight vigil before Mr. and Mrs. Durrell singing Dixie.