Ағаштардан тұратын ботаникалық бақтар және арборетумдар
Arboretum
Артбореа – түрлі ағаштардан тұратын ботаникалық коллекция. Мақсаты – ғылыми зерттеу, түрлерді сақтау. Pinetum, saliceta, populeta, querceta туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ағаштардан ғана тұратын ботаникалық коллекциялар арборетум деп аталады.
Botanical collection composed exclusively of trees
places named Arboretum
Арборетум (арборетумдар) – әртүрлі түрлерге жататын ағаштардан құралған ботаникалық коллекция. Бастапқыда көбінесе үлкен бақтар мен саябақтарда, жергілікті емес түрлердің үлгілерін көрсету үшін құрылған, ал қазіргі заманғы арборетумдар ботаникалық бақтарда ағаш тәрізді өсімдіктердің тірі коллекциялары ретінде кездеседі және кемінде жартылай ғылыми зерттеулер үшін пайдаланылады. Латын тілінде арборетум – ағаштар отырғызылған жер, бірақ бұл нақты мағынада қолданылмайды. "Арборетум" сөзі алғаш рет 1833 жылы Джон Клаудиус Лудонның "The Gardener's Magazine" журналында пайда болды, бірақ осы тұжырымға дейін көп бұрын қалыптасқан болатын. Күннәрлерді өсіруге маманданған арборетум пинетум деп аталады. Басқа да мамандандырылған арборетумдарға салицета (талдар), популета (тоғайлар) және кверцета (емендер) жатады. Бұған қатысты коллекцияларға фрутицетум (латынша frutex – бұта, көбінесе бұталы өсімдіктер) және витицетум (латынша vitis – жүзім, әсіресе жүзімдік жүзімге қатысты) кіреді. Пальма үйі – пальмалар мен басқа да жылуға жақын ағаштар үшін үлкен жылыжай.
An arboretum (: arboreta) is a botanical collection composed exclusively of trees of a variety of species. Originally mostly created as a section in a larger garden or park for specimens of mostly non local species, many modern arboreta are in botanical gardens as living collections of woody plants and are intended at least in part for scientific study. In Latin, an arboretum is a place planted with trees, not necessarily in this specific sense, and "arboretum" as an English word is first recorded used by John Claudius Loudon in 1833 in The Gardener's Magazine, but the concept was already long established by then. An arboretum specializing in growing conifers is known as a pinetum. Other specialist arboreta include saliceta (willows), populeta (poplar), and querceta (oaks). Related collections include a fruticetum, from the Latin frutex, meaning shrub, much more often a shrubbery, and a viticetum (from the Latin vitis, meaning vine, referring in particular to a grape vine). A palm house is a large greenhouse for palms and other tender trees.
Тарих
Мысырлық фараондар экзотикалық ағаштарды отырғызып, оларға күтім жасады; олар Суданнан эбен ағашын, ал Сириядан қарағай мен шыршаны әкелді. Хатшепсуттің Пунтқа жасаған экспедициясы отыз бір тірі ладан ағашын алып келді, олардың тамырлары сапар барысында себеттерде сақталды; бұл шетелдік ағаштарды отырғызудың алғашқы тіркелген әрекеті болды. Хатшепсут осы ағаштарды өзінің Дейр-эль-Бахри жерлеу храм кешенінің ауласына отырғызды. Марко Поло 13 ғасырдың соңында Хубилай ханның Моңғол империясынан өзіне ұнаған мәңгі жасыл ағаштардың үлгілерін жинап, оларды пілмен өзінің қысқы астанасы Ханбалыққа (қазіргі Пекинге) жеткізіп, "жасыл үйінді" деп аталатын, "жүз қадам биіктігінде және бір шақырымнан астам көлемінде" жасанды үйіндіге отырғызды. Үйіндінің жері жасыл таспен қапталған. Арборетумда әртүрлі ағаштар мен бұталар өсіріледі. Әдетте, жеке ағаштарды анықтау үшін таңбалайды. Ағаштар зерттеуге немесе өсуіне көмектесетіндей етіп ұйымдастырылуы мүмкін. Көптеген ағаш коллекциялары алғашқы заманауи арборетум деп есептелді, бірақ бұл термин кейіннен қолданылды, өйткені ол тіпті ауызша қолданысқа 18 ғасырдың соңына дейін немесе одан кейін енбеген болуы мүмкін. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдердегі арборетумның ең маңызды ертедегі жақтасы – көптеген бау-бақша жұмыстарын орындаған және «Бау-бақша журналы», «Бау-бақша энциклопедиясы» және басқа да маңызды еңбектерді жариялаған көрнекті ландшафтты бау-бақшашы және жазушы Джон Клаудиус Лудон (1783–1843) болды. Лудонның «Arboretum et Fruticetum Britannicum» (1838) 8 томдық еңбегі британ тарихындағы осы тақырыптағы ең маңызды жұмыс болып саналады. Онда британдық климатқа төзімді барлық ағаштар мен бұталар, ағаш өсірудің халықаралық тарихы, ағаштардың мәдени, экономикалық және өнеркәсіптік құндылығының бағасы және төрт томдық суреттер жинағы кірді. Лудон ұлттық арборетум құруды және қоғамдық саябақтарда, жеке бақтарда, ауылдық еңліктерде және басқа да жерлерде арборетумдар мен басқа да жүйелі коллекциялар құруды ұсынды. Ол Дерби арборетумын (1840) өзінің мансабының соңғы кезеңіндегі ең маңызды ландшафттық бау-бақша жұмысы деп санады, өйткені ол қоғамдық арборетумның пайдасын көрсетті (толықрақ мәліметтер төменде келтірілген). Лодигес отбасының танымал Хакни ботаникалық бақшасы туралы пікір білдіре келе, ол 1816 жылы құрылған, кейіннен білім беру мақсатында әр жексенбіде жұртшылыққа тегін ашылған коммерциялық балабақша еді, Лудон былай деп жазды: «Арборетум осы маусымда отырғызылғаннан бері бұрынғыдан да жақсы көрінеді. Соңғы желдердің салдарынан биік ағаштар зардап шекті, бірақ айтарлықтай емес. Біз ағаштар мен бұталардың бұл орамның екі сыртқы спиралінен жүрдік; атап айтқанда, Acer-ден Quercus-қа дейін. Лондон маңында осындай қызықты бақша көрінісі жоқ». Лодигес арборетумының жоспары «Бау-бақша энциклопедиясының» 1834 жылғы басылымына енгізілген. Лудонның энциклопедиялық кітабы «Arboretum et Fruticetum Britannicum» суреттеу үшін Лодигес арборетумынан және кейбір жағдайларда бүкіл ағаштардан жапырақтар мұқият салынды, сонымен қатар Ұлыбританиядағы басқа да ботаникалық бақтар мен саябақтардан суреттер қосылды. Еуропаның ертедегі ағаш коллекцияларының бірі – Хорватиядағы Дубровникке жақын орналасқан Трестено арборетумы. Оның құрылған күні белгісіз, бірақ ол әлдеқашан 1492 жылы, арборетумды суару үшін суару құбыры салынғанда болған, және ол әлі де қолданыста. Бақты жергілікті танымал Гучетич/Гоцзе отбасы құрды. 1990 жылдары екі ірі апатқа ұшырады, бірақ оның екі бірегей және ежелгі шығыс жазықтары тұрды.
Egyptian pharaohs planted exotic trees and cared for them; they brought ebony wood from the Sudan, and pine and cedar from Syria. Hatshepsut's expedition to Punt returned bearing thirty one live frankincense trees, the roots of which were carefully kept in baskets for the duration of the voyage; this was the first recorded attempt to transplant foreign trees. It is reported that Hatshepsut had these trees planted in the courts of her Deir el Bahri mortuary temple complex. Marco Polo describes how Kublai Khan collected specimens of evergreen trees that he admired from around the Mongol Empire in the late 13th century, and had them brought by elephant to his winter capital at Khanbaliq (modern Beijing), where they were planted on a large artificial mound, "a hundred paces in height and over a mile in cicumference", known as the "Green Mound", with a palace or pavilion at the top. The ground of the mound was also covered in pieces of green stone. In an arboretum a wide variety of trees and shrubs are cultivated. Typically the individual trees are labelled for identification. The trees may also be organised in a way to aid their study or growth. Many tree collections have been claimed as the first modern arboretum, with the term applied retrospectively as it probably did not come into use even orally until the later eighteenth century, or later. Probably the most important early proponent of the arboretum in the English speaking transatlantic world was the prolific landscape gardener and writer, John Claudius Loudon (1783–1843) who undertook many gardening commissions and published the Gardener's Magazine, Encyclopaedia of Gardening and other major works. Loudon's Arboretum et Fruticetum Britannicum, 8 vols., (1838) is probably the most significant work on the subject in British history and included an account of all trees and shrubs that were hardy in the British climate, an international history of arboriculture, an assessment of the cultural, economic and industrial value of trees and four volumes of plates. Loudon urged that a national arboretum be created and called for arboreta and other systematic collections to be established in public parks, private gardens, country estates, and other places. He regarded the Derby Arboretum (1840) as the most important landscape gardening commission of the latter part of his career because it demonstrated the benefits of a public arboretum (for more details see below). Commenting on the Loddiges family's famous Hackney Botanic Garden arboretum, begun in 1816, which was a commercial nursery that subsequently opened free to the public, for educational benefit, every Sunday, Loudon wrote: "The arboretum looks better this season than it has ever done since it was planted The more lofty trees suffered from the late high winds, but not materially. We walked round the two outer spirals of this coil of trees and shrubs; viz. from Acer to Quercus. There is no garden scene about London so interesting". A plan of the Loddiges' arboretum was included in The Encyclopaedia of Gardening, 1834 edition. Leaves from Loddiges' arboretum and in some instances entire trees, were studiously drawn to illustrate Loudon's encyclopaedic book Arboretum et Fruticetum Britannicum which also incorporated drawings from other early botanic gardens and parklands throughout the United Kingdom. One example of an early European tree collection is the Trsteno Arboretum, near Dubrovnik in Croatia. The date of its founding is unknown, but it was already in existence by 1492, when a span aqueduct to irrigate the arboretum was constructed; this aqueduct is still in use. The garden was created by the prominent local Gučetić/Gozze family. It suffered two major disasters in the 1990s but its two unique and ancient Oriental Planes remained standing.