Кіріспе

Хан әулетінің екінші императоры (б.з.д. 195–188 жж.)

Хан императоры Хуэй (劉盈, б.з.д. 210 – б.з.д. 188 жыл 26 қыркүйек), Лю Ин деген атпен туған, Хан әулетінің екінші императоры болған. Ол Хан әулетінің бірінші императоры Гаодзудың екінші ұлы және күшті Лю кланынан шыққан император Людің жалғыз ұлы. Император Хуэй көбінесе анасы, император Лю билеген және оны қорқытқан, әлсіз мінезді тұлға ретінде еске алынады. Ол күйеуін Ин Буға қарсы соғысқа жеке басшылық етуге шақырғаннан кейін император шешесі атанды, сол соғыста ол жараланғаннан кейін қайтыс болды. Хуиди жеке басында мейірімді, жақсы ниетті, қарапайым, ойланатын, жұмсақ жүректі және жомарт болды, бірақ анасының қатыгездігінен қашып құтыла алмады. Ол кіші туған ағасы Рүй, Чжао патшазадасы Иньді император шешесі Лю өлтіруінен қорғауға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Содан кейін ол ішімдікке және жыныстық құмарлыққа берілді, мемлекеттік істерді анасына тапсырып, жас кезінде қайтыс болды. Император Хуэйдің әйелі – император Чжан Ян, оның үлкен әпкесі Лю ханшайымы Юаньның немересі; олардың некесі император шешесі Людің талабымен болды және баласыз аяқталды. Император Хуэй мұрагер тағайындалмай қайтыс болғаннан кейін, император шешесі Лю өзінің кланына қабылдаған екі ұлын, императордың бір немесе бірнеше кәнизақтарының ұлдары Лю Гонг пен Лю Хонгты тағайындады. Олар және Лю кланының қалған бөлігі Лю кланының бүлігі салдарынан жойылды, ал император Хуэйдің туған ағасы Лю Хенг император Вэнь болып жарияланды.

Алғашқы жылдар

Лю Инь Цинь әулеті тұсында дүниеге келді. Лю Иннің балалық шағы толыққанды белгілі емес. Оның әкесі Лю Банг, Лю Иннің туылғаннан кейін Хан әулетін құрды, соңынан Хан Гаоди (Хан императоры Гао) деген атқа ие болды. Лю Ин Лю Банның үлкен ұлы емес екені белгілі – ол Лиу Фэй еді, кейін Ци патшасы аталды. Дегенмен, Лю Ин нақты мұрагер саналды, себебі оның анасы, кейіннен императрица Лю, Лю Банның әйелі болған, ал Лиу Фэйдің анасы Лю Бан Хан патшасы болғанға дейін оның қарындасы немесе сүйіктісі болған.

Чуаньхан қақтығысы

Чухан таласы кезінде, Лю Бань Шиан Юмен Қытай әлемінде үстемдік үшін бес жыл соғысқанда, анасы, қарындасы және өзі бастапқыда әкесінің Хан князьдігіне (қазіргі Сычуань, Чунцин және оңтүстік Шэньси) еріп бармады; керісінше, олар әкесінің туған жерінде қалды, мүмкін оның туған қаласы Пейде (沛縣, қазіргі Сючжоу, Цзянсу), Шианның Батыс Чу князьдігінің ішінде, әкесі Лю Тайгонгпен бірге болды деп есептеледі.

Лиу атаның үлкен сәтсіздіктері

Б.з.д. 205 жылы Лю Банг Пэнчэн қаласын, Сиангтың астанасын басып алғаннан кейін, толық жеңіске жақын болды. Оның отбасы бұл жаңалықты қалай қабылдағаны белгісіз, бірақ бірнеше айдан кейін Сианг қарсы шабуыл жасап, Людің әскерін талқандағанда, Лю қашып кетті. Қашу кезінде ол өзінің туған қаласы арқылы өтіп, отбасын өзімен бірге алып кетуге тырысты. Ол балаларын тауып, оларды өзімен алып кетті, бірақ әкесі мен әйелі Сиангтың әскерлеріне түсіп, кепілге алынды. Олар Лю мен Сианг б.з.д. 203 жылы уақытша бейбітшілікке келгенге дейін босатылмады. Сол кездегі өте жас Лю Ин, әжесі мен анасының болашақ тағдыры қандай болатынын білмей өткізген болуы керек.

Лиу атаның үлкен жеңісі

Лиу Банг жеңіске жетіп, өзін император (кейін Император Гао деп аталды) деп жариялағаннан кейін, 202 жылға дейін Хан әулетін құрды. Ол әйелін императрица етіп, ал Лиу Инге өз мұрагері, тақ мұрагері титулын берді. Осылайша Лиу Ин Қытай империясы тарихындағы алғашқы тақ мұрагері болды. "Инь Тайцзы" ("Тақ мұрагері Инь") деген атаумен ол мейірімді және кешірімді деп есептелді, бұл қасиеттер Император Гаоға ұнамады. Оның орнына ол өзінің кіші ұлы Лиу Руйді артық көріп, оны өзіне ұқсас деп санайтын, ал оның анасы, Консорт Ци, оның сүйікті ұстамасы болды. Шань тауының Төрт Ақсақалдары мен шенеуніктердің қолдауымен Тақ мұрагері Иньнің мұрагерлік мәртебесі Консорт Цидың қастандықтарына қарамастан сақталды.

Шан тауының төрт ақ басы

Хан әулетін құрғаннан кейін көп ұзамай, жаңа император Гаоди талантты адамдарды жұмысқа алуға құштар болды. 196 жылы Гао тіпті, кез келген лауазымды тұлға ізгілік адамы туралы білген жағдайда, егер өте қарт немесе науқас болмаса, оны хабарламайынша жұмыстан босату туралы жарлық шығарды. Осыдан бұрын немесе кейін Гао Шан тауының Төрт Ақ Басының – Донгюань шебері, Ци Лицзи, Сяуань шебері және Лу Ли мырзаның қызметтерін алуға тырысты. Цинь әулетінің қауіпті кезеңінде олар Шан тауында уақыт өткізіп, оңаша өмір сүрді. Олар қарт, шаштары мен сақалдары ақ болды. Сондықтан оларды Шан тауының Төрт Ақ Басы деп атады. Лю Банг осы төрт дананың беделін жақсы білді, ал император Гао болған кезде олар оның жаңа құрылған үкіметінде маңызды лауазымдарды алу туралы шұғыл өтініштерін қабылдамады. Император мұрагері кім болуы керек деген мәселе туындағанда, Гаодидің екі әйелі өз ұлдарын қолдады: Лю Ин үшін Лю және Ци өзінің ұлы үшін. Гао Цидің ұлын жақсы көріп, оның жастығында өзінің мінезінің көбірек көрінетінін ойлады. Бірақ Лю Хоу басымдыққа ие болды: ол ықпалды Zhang Liangқа барды, ол былай деді: «Оның Салықтылығы Шан тауының Төрт Ақ Басы туралы көптен бері естіген және оларды елге қызмет етуге шақыруды қалаған. Бірақ олар бас тартты. Егер Мұрагер хан Шан тауының Төрт Ақ Басының қолдауын алса, онда Оның Салықтылығы оны тақтан түсірмейді». Сонда Лю Хоу өзінің ықпалын қолданды. Шан тауының Төрт Ақ Басы сарайға келді. Төрт дананың келісімі бойынша, Конфуцийдің ұлға сыйлы болу қағидаларына сәйкес, үлкен ұл болашақ Хуиди билікке мұрагер болуы керек еді. Сонымен қатар, Лю Ин жақсы мінезді және мейірімді адам еді. Гаоди өзінің сарайында ақ шашы мен ақ сақалдары бар төрт ақсақалдың бар екенін байқап, олардың кім екенін сұрады. Олардың кім екенін және қандай лауазымда екенін білгеннен кейін Гаоди Ци ханымға барып, оған: «Мен сіздің ұлыңызды мұрагер етпеймін, өйткені Мұрагер ханзада осындай қабілетті адамдардың қолдауын алды. Оның орны берік» деді.

Лю Хоу: Үстемдіктің өсуі

Тақ мұрагері ретінде ханзада Ин, анасымен бірге, әкесі түрлі жорықтарда болмағанда астанадағы маңызды мәселелерді шешуге жауапты болды. 196 жылы Ин Бу көтеріліс жасағанда, император Гао ауырып, өзі жорыққа аттанбастан ханзада Инды оған қарсы күштердің бас қолбасшысы етіп жіберуді ойлады. Бірақ императрица Лү (император Гаоның көне достарынан құралған генералдар жас ханзадаға толық бағынуы күмәнді екенін айтқандықтан) өзі жорыққа шықты. Ханзада Инның орнына астана Чанъань маңындағы жерлерді басқару міндеті берілді, оған конфуциан ғалымы Шусун Тонг (叔孫通) және стратегиялық саясаткер Чжан Лян (張良) көмектесті. Ол берілген жұмыстарды қабілеттілікпен, бірақ көзге түспей орындады.

Императорлық биліктің мұрагерлігі

Хан әйгілі Ин ханшайымы Ли Хоудың Гаодиді жеке басқаруға мәжбүрлегеннен кейін, Ин Буға қарсы жорықта алған жебе жарақатының салдарынан 195 ж. б. қайтыс болғаннан соң, Хан тағына мұрагер болды.

Императрица Лю регентшілігімен император ретінде билік ету

Принц Ин, тәжді мұрагер болып, Хуэй императоры ретінде таққа отырғанда, Лю императоршасы, енді шешейі, оның басқару ісіндегі тиімді жетекші тұлғаға айналды. Ол Ци ханшайымы мен оның ұлы Руиге кек қайтаруды қалады. Біріншіден, ол Ци ханшайымын тұтқынға алып, түрмелік киім кигізді (басын қырқып, белін байлап, қызыл киім кигізіп). Содан кейін Лю Руиді астанаға шақырды, бірақ Руидің бас кеңесшісі Чжоу Чан (周昌) бұл әрекетке қарсылық көрсетті, себебі ол Лю Иннің заңды мұрагері болуын талап еткен шенеуніктердің бірі болғандықтан оны құрметтеді. Алайда, Лю Чжоу мен Лю Руиге тікелей шабуыл жасаудың орнына, Чжоуды астанаға шақырып, содан кейін Лю Руиді шақырып, оны айналып өтті. Хуэй императоры Лю Руидің өмірін сақтап қалуға тырысты. Лю Руи астанаға жетпес бұрын, Хуэй императоры жас бауырын Башангта (霸上, қазіргі Сиань) тоқтатып, Лю Руиді сарайына қабылдады, олар бірге тамақтанып, бірге ұйықтады. Шешейі Лю Руиді өлтіргісі келді, бірақ кез келген әрекеті өзінің ұлына да зиян келтіруі мүмкін деп қорқып, бірнеше ай бойы жоспарын іске асыра алмады. Шешейі Лю 194 жылдың қаңтар айында мүмкіндігін тапты. Бір күні Хуэй императоры аң аулауға шығып, Лю Руиді өзімен бірге алып кетуді жоспарлады. Жас ханзада он төрт жаста болғандықтан, төсектен тұрудан бас тартты, ал Хуэй императоры аң аулауға жалғыз кетті. Шешейі Лю бұл туралы естіп, дереу ханзаданың тамағына у құйылған шарапты мәжбүрлеп ішірткізді. Хуэй императоры оралған кезде оның інісі қайтыс болған еді. Содан кейін ол Ци ханшайымының көзін ойып, құлағын саңырау қылып, сөйлей алмайтындай етіп есірткі бердірді және оның қолы мен аяқтарын кестірді. Мүгедек әйелді латринге лақтырып, кейін шошқа қорасында тамақтандырып, тірі қалдырды және оны "人彘" деп атады, яғни "адам шошқасы". (Ол азаптан қайтыс болды.) Хуэй императоры әкесінің сүйіктісін және сүйікті кіші бауырының анасын осындай жағдайда көргенде, дауыстап жылады, бір жылдай күйзеліске ұшырап, ауырып қалды. Ол анасына өзінің осындай жамандық жасаған адамның ұлы болғандықтан империяны басқара алмайтынын айтты. Сол кезден бастап Хуэй императоры тек "шарап пен әйелдерге ләззаттанды", маңызды және негізгі басқару шешімдерін қабылдамай, оларды анасына қалдырды, ал шешейі Людің билігі соншалықты күшті болды, Хуэй императоры тиімсіз болды. Алайда Хуэй императоры бауырларын қорғауға тырысты. 194 жылдың желтоқсан айында Лю Фэй, Ци князі - оның үлкен ағасы - егіз бауыры - астанаға ресми сапармен келгенде, екеуі де шешейі Людің берген тойға қатысты. Хуэй императоры князьді үлкен аға ретінде құрметтеп, оны өзінен де артық құрметпен үстелге отырғызды. Шешейі қатты ашуланып, қызметшілеріне үштіктің арасындағы үстелге екі стақан уланған шарап құюды бұйырды. Ол Лю Фэйге өзінің құрметіне тост айтуды бұйырды, ал Хуэй императорын елемеді. Лю Фэй уланған шарапты ішуге дайындалып жатқанда, Хуэй императоры анасының қызғанышпен өлтіретін мінезін біліп, екінші ағасының қалай өлгенін еске түсіріп, кенеттен екінші стақанға қол соқты, бұл шешейінің ниеті емес еді. (Екінші стақан - бұл әуен, ол Лю Фэйге ритуал бойынша тосты қайтаруын ұсынды, бірақ ол оны ішкенде бірден өледі, сондықтан оған екінші стақанды ішудің қажеті жоқ. Оның Лю Фэйге деген реніші оның назарын толығымен аударды және ол тіпті ұлының бар екендігі туралы ойламады.) Шешейі Лю секіріп тұрып, Хуэй императорының қолынан екінші стақанды түсіріп, төгіп тастады. Лю Фэй әуенді түсініп, мас болғандай болып кетіп қалды. Ақырында, ол тек Лу княжнасы Юаньға өзінің княздығынан бүкіл округті шешейіне сыйлап, астанадан кете алды. Шешейі Лю, өзінің қызын қатты жақсы көретіндіктен, қуанып, Лю Фэйге княздығына оралуға рұқсат берді.

Жетістіктер

Өзінің әулетінің екінші императоры ретінде Хуиди Хан әулетін берік негізге қоюға көмектесті: Хуиди бүкіл елде әкесіне құрмет көрсетілетін қасиетті орындар құру арқылы Хан әулетінің мақсаттарын нығайтты. Әкесі Гаоди Цин дәуірінің көптеген институттарын сақтап қалғанмен, Хуиди кітаптарды өртеу және ғалымдарды көму сияқты ең қатал Цин заңдарын жойды. Бірақ Хуидидің адал мінезі бастапқыда қатыгез Лю Хоу мен оның туыстарына қарсы тұра алмады. Дегенмен, Хан әулеті нығайып, сыншыл Лю тайпасы толығымен қырылып, Хан Хуидиден кейін Хан императоры Вэн таққа отырды.

Хонг Ру

Хуйдің Хонг Ру есімді евнух жақыны болған, оны император осыншалықты жақсы көріп, көптеген шенеуніктер императордың назарын аудару ниетімен оның киім үлгісін қайталауға тырысты.

Өлім

Хүй б.з.д. 188 жылы күзде белгісіз аурудан қайтыс болды. 180 жылы Императрица Лю қайтыс болғаннан және Лю әулетінің қырғынынан кейін, Император Гаозудің шенеуніктері мен императорлық Лю әулетінен аман қалғандар Лю Хенгті келесі император ретінде таңдады, оның анасының күшті әулеті болмауына қастықпен.

Неке және балалар

192 жылы қарашада Хуэй императоры Чжан императормен үйленді, бірақ олардан бала тумады. Дегенмен, Хуэй императорының билік құрған кезінде немесе одан бұрын балалары болғаны әлі де даулы мәселе. Кейіннен Хуэй императоры мен император шеше Лю қайтыс болғаннан кейін Лю кланын құлатқан Чэнь Пинг және Чжоу Бо сияқты шенеуніктер Хуэй императорының ұлдары болмағанын, бірақ император шеше Людың қысымымен император Чжан басқа адамдардың сегіз ұлын ұрлап, аналарын өлтіріп, оларды өзінің балалары ретінде тәрбиелегенін мәлімдеді. Қазіргі тарихшылардың пікірлері екіге бөлінген, бірақ көпшілігі бұл ұлдардың Хуэй императорының ішкі әйелдерінен туған ұлдары екеніне және император Чжан олардың аналарын өлтіріп, өз балалары деп жариялағанына сенеді. (Мысалы, Бо Ян атап өткендей, егер император Чжан осы балаларды сырттан ұрлаған болса, тек аналарды ғана өлтіріп, әкелерін өлтірмеуі логикалық тұрғыдан дұрыс болмас еді.) Осы теория бойынша, шенеуніктер бұл балалардың императорлық әулеттен екенін мойындамады, себебі олар да император шеше Лю мен оның кланының ұрпақтары екенін білді және егер оларға өмір сүруге рұқсат берілсе, Лю кланының қырғыны үшін кек алуға тырысуы мүмкін еді – олардың өздері мойындаған себебі осы. Лю Гоннан басқа (оны император шеше Лю құлатып, жазалады), қалған балалар табиғи себептерден немесе император Лиу Хенгті (Вэнь императорын) император етіп тағайындағаннан кейін шенеуніктердің жазалауынан көз жұмды.

Медиа

2004 жылы Гонконгтағы «Басқыншының тарихы» телесериалында Чан Кван осы рөлді сомдаған. 2010 жылы Қытайдың «Миф» телехикаясында Ши Юн Пэн осы рөлді сомдаған. 2010 жылы Қытайдың «Сарайдағы сұлудың қарсыласы» телехикаясында Луо Цзинь осы рөлді сомдаған.