Кіріспе

Атлант мұхитындағы ауа райы құбылысы, рок-тобы

Солтүстік Атлант тербелісі (NAO) – Солтүстік Атлант мұхитындағы Исландияның төмен қысым аймағы мен Азор архипелагының жоғары қысым аймағы арасындағы теңіз деңгейіндегі атмосфералық қысымның айырмашылығындағы құбылмалылық. Исландия төмен қысым аймағы мен Азор архипелагының жоғары қысым аймағы күшінің өзгеруі арқылы, ол батыс желдерінің күші мен бағытын, сондай-ақ Солтүстік Атланттағы дауылдардың жолын анықтайды. NAO 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында бірнеше зерттеулер нәтижесінде ашылды. Тынық мұхитындағы Эль-Ниньо – Оңтүстік тербелісі құбылысынан өзгеше, NAO көбінесе атмосфералық үлгі болып табылады. Бұл Солтүстік Атланттағы және оны қоршаған ылғалды климат аймақтарындағы климаттың өзгеруінің ең маңызды көріністерінің бірі. Солтүстік Атлант тербелісі Арктикалық тербеліске (AO) (немесе Солтүстік жылдық режимге (NAM)) тығыз байланысты, бірақ Атланттың көп онжылдық тербелісінен (AMO) шатастырылмауы керек.

Солтүстік Атлантика теңізінің деңгейіне әсері

NAO индексі оң болғанда (NAO+), атмосфералық қысымның аймақтық төмендеуі «кері барометр эффектісі» салдарынан теңіз деңгейінің аймақтық көтерілуіне алып келеді. Бұл эффект тарихи теңіз деңгейі жазбаларын түсіндіруде және болашақ теңіз деңгейінің өзгеруін болжауда маңызды рөл атқарады, себебі миллибарлармен өлшенетін орташа қысымдың өзгеруі теңіз деңгейінде сантиметрлермен өлшенетін өзгерістерге ұшыратуы мүмкін.

Солтүстік Атлантикадағы дауылдар

Азорлық биіктігінің орнын бақылау арқылы NAO Солтүстік Атлантикадағы ірі тропикалық циклондардың жалпы дауылдардың бағытына да әсер етеді: Азорлық биіктігінің оңтүстікке қарай жылжуы дауылдарды Мексика шығанағына бағыттайды, ал солтүстікке қарай жылжуы Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауы бойымен қалыптасуына мүмкіндік береді. Палеотемпестологиялық зерттеулер көрсеткендей, б.з.б. 3000–1400 жылдары және соңғы мыңжылдықта Мексика шығанағының жағалауына аса ірі дауылдар шамалы соқты. Бұл тыныш кезеңдер б.з.б. 1400 – 1000 жылдары өте белсенді кезеңмен бөлінді, сол кезде Мексика шығанағының жағалауына қатыгез дауылдар жиі соқты, және олардың құрлыққа түсу ықтималдығы 3–5 есеге артты.

Экологиялық әсерлері

Жақында ғана NAO 1970-ші жылдардың соңынан бері жалпы оң режимде болды, бұл Солтүстік-Батыс Атлантикаға суық жағдай әкелді, және бұл Лабрадор теңізінде қар шаянының өркендеген популяциясымен байланысты, олар төмен температурада жақсы тіршілік етеді. Солтүстік теңіздегі NAO+ жылынуы, сондай-ақ Лабрадор теңізіндегі салқындау, балық шабақтарының тіршілік етуін азайтады, өйткені олар температураның жоғарғы шегінде болады, ал Лабрадор теңізінде шабақтар температураның төменгі шегінде орналасқан. АҚШ-тың Шығыс жағалауында NAO+ температураның жоғарылауына және жауын-шашынның артуына, соның салдарынан беттік судың жылы әрі тұздылығының төмендеуіне әкеледі. Бұл қоректік заттарға толы судың көтерілуін тоқтатады, нәтижесінде өнімділік төмендейді. Джорджс Банкі мен Мэн шығанағы балық аулаудың азаюынан зардап шегеді. Қызығы, Джонас пен Йорн (2007) АҚШ-тың орталық бөлігіндегі биік шөптік далаларда NAO мен шегіртке түрлерінің құрамы арасындағы мықты байланысты анықтады. Олар NAO орталық аймақтағы ауа райына елеулі әсер етпесе де, NAO оң фазасындағы қыстардан кейін жалпы шегіртке түрлерінің (атап айтқанда, Hypochlora alba, Hesperotettix spp., Phoetaliotes nebrascensis, M. scudderi, M. keeleri және Pseudopomala brachyptera) саны айтарлықтай артқанын, ал NAO теріс фазасындағы қыстардан кейін сирек кездесетін түрлердің (атап айтқанда, Campylacantha olivacea, Melanoplus sanguinipes, Mermiria picta, Melanoplus packardii және Boopedon gracile) саны айтарлықтай артқанын анықтады. Бұл Солтүстік Америкадағы құрлықтағы жәндіктер мен NAO арасындағы байланысты көрсететін алғашқы зерттеу деп есептеледі. NAO-ның экологиялық әсері Тибет жотасына дейін жетеді, онда құрғақшылықтың күшеюі орманның қурауына және шаң дауылдарының қарқындауына байланысты.

Еуропадағы 2009-10 жылғы қыс

2009–2010 жылғы қыс Еуропадағы қалыптыдан суық болды. Бұл құбылыс күннің белсенділігінің төмендеуі, Эль-Ниньоның жылы фазасы және Квази-екіжылдық осцилляцияның күшті шығыс фазасының бірдей кезеңде орын алуымен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбритания Метеорологиялық қызметінің хабарлауынша, соңғы 30 жылдағы ең суық қысты бастан өткерді. Бұл жағдай Ұлттық атмосфералық және мұхиттық басқармасының (NAO) ерекше теріс фазасымен сәйкес келді. 2010 жылдың ортасында жарияланған талдау, бір мезгілде орын алған «Эль-Ниньо» құбылысы мен өте сирек кездесетін, өте теріс NAO оқиғасының қатысқандығын растады. Алайда, 2010–2011 жылғы қыста Солтүстік және Батыс Еуропада Исландияның төмен қысым аймағы, әдетте Исландияның батысында және Гренландияның шығысында орналасатын, Исландияның шығысында жиі пайда болып, Арктикадан Еуропаға ерекше суық ауаның кіруіне мүмкіндік берді. Бастапқыда Гренландия үстінде жоғары қысымның күшті аймағы қалыптасып, Солтүстік-Батыс Атлантикадағы қалыпты жел ағысын өзгертіп, өткен қыстағыдай, Канаданың солтүстік-шығысына жылы ауа, ал Батыс Еуропаға суық ауа әкелетін тосқауыл құрады. Бұл Ла-Нинья маусымында болды және сирек кездесетін Арктикалық дипольдік аномалиямен байланысты. Атлантиканың солтүстік-батыс бөлігінде екі қыс та жылы болды, әсіресе 2009–2010 жылғы қыс Канададағы ең жылы қыс рекордын көрсетті. 2010–2011 жылғы қыс сол елдің солтүстік Арктикалық аймақтарында қалыптыдан жоғары температураны көрсетті. Орталық Еуропада суық және қарлы қыс болу ықтималдығы жазда Арктикадағы мұздың азаюымен байланысты. Гельмгольц қауымдастығының Альфред Вегенер атындағы полярлық және теңіз зерттеулер институтының Потсдам зерттеу бөлімінің ғалымдары жазғы мұздың қысқаруы Арктика атмосферасындағы ауа қысымы аймақтарын өзгертетін және Еуропаның қысқы ауа райына әсер ететін механизмді анықтады. Егер жазда Арктика мұздықтарының кең ауқымда еруі байқалса, соңғы жылдары байқалып отырғандай, екі маңызды фактор күшейеді. Біріншіден, мұздың ашық беті шегінуі нәтижесінде мұхиттың қараңғылығы көрінеді, бұл жазда күн сәулесінен көбірек жылынуға әкеледі (мұз-альбедо кері байланыс механизмі). Екіншіден, мұздың азаюы мұхитта сақталған жылудың атмосфераға шығуына бөгет жасай алмайды (қақпақ эффектісі). Теңіз мұзының азаюы нәтижесінде ауа бұрынғыдан гөрі қатты жылынады, әсіресе күз бен қыста, өйткені осы кезеңде мұхит атмосферадан жылырақ болады. Жерге жақын ауаның жылынуы көтерілу қозғалысына әкеледі және атмосфера тұрақсыз болады. Осы үлгілердің бірі – Арктика мен орташа ендіктер арасындағы ауа қысымының айырмашылығы: ауа райы болжамдарынан белгілі Азор аймағындағы жоғары қысым және Исландиядағы төмен қысым. Егер бұл айырмашылық жоғары болса, онда қыста Атлантиканың жылы және ылғалды ауа массаларын Еуропаға дейін жеткізетін күшті батыс жел пайда болады. Қысым айырмашылығы төмен болған теріс фазада суық Арктика ауасы әдеттегі батыс желдерінің кедергісіз оңтүстікке қарай Еуропаға енуі мүмкін. Модельдік есептеулер Арктиканың жазғы мұздықтарының азаюымен ауа қысымындағы айырма келесі қыста әлсірейтінін, Арктиканың суық ауасын орташа ендіктерге итеруге мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Еуропадағы 2015-16 жылдың қысы

Тынық мұхитында тіркелген ең күшті Эль-Ниньо құбылыстарының біріне қарамастан, 2015-2016 жылғы қысында Еуропа үстінде Солтүстік Атлантика осцилляциясы негізінен оң мәнді болды. Мысалы, Англиядағы Камбриядағы бір айдағы жауын-шашын мөлшері рекордтық деңгейде тіркелді. Ал Жерорта теңізіндегі Мальта аралдарында наурыз айының басына дейін ең құрғақ жылдардың бірі тіркелді, орташа республикалық көрсеткіш 235 мм, ал кейбір аймақтарда 200 мм-ден де аз жауын-шашын жапады.